III CZP 23/14

Sygn. akt III CZP 23/14

UCHWAŁA

Dnia 6 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku wierzyciela D. Bank AG w F.

o ogłoszenie upadłości dłużnika B. sp. z o.o. w W.,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 6 czerwca 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 14 stycznia 2014 r.,

"Czy wierzycielem uprawnionym do złożenia wniosku o ogłoszenie

upadłości wymienionym w art. 20 ust. 1 prawa upadłościowego

i naprawczego jest również wierzyciel rzeczowy, który nie posiada

względem dłużnika żadnego roszczenia osobistego, a jedynie

dysponuje ograniczonym prawem rzeczowym (hipoteką) na

nieruchomości stanowiącej własność tego ostatniego?"

podjął uchwałę:

Wierzyciel hipoteczny niebędący wierzycielem osobistym

dłużnika jest uprawniony do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie

jego upadłości (art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.

- Prawo upadłościowe i naprawcze, jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r.,

poz. 1112, ze zm.).

2

UZASADNIENIE

Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy w W. powstało w

postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości przy rozpoznaniu zażalenia

dłużnika B. spółka z o.o. na postanowienie Sądu Rejonowego uwzględniające

wniosek wierzyciela hipotecznego niebędącego wierzycielem osobistym o

ogłoszenie upadłości tego dłużnika obejmującą likwidację jego majątku. Sąd

Rejonowy ustalił, że dłużnik jest niewypłacalny w rozumieniu art. 11 ust. 1 i 2

ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.- Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst:

Dz.U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm. – dalej jako p.u.n.) i jest dłużnikiem rzeczowym

wobec wierzyciela D. Bank w zakresie 75.422.499,77 euro. Zdaniem Sądu

Rejonowego wierzyciel rzeczowy jest uprawniony do złożenia wniosku o ogłoszenie

upadłości. W zażaleniu na to postanowienie dłużnik zarzucił naruszenie art. 20 ust.

1 i art. 189 p.u.n. przez błędne przyjęcie, że podmiotem uprawnionym do złożenia

wniosku o ogłoszenie upadłości jest wierzyciel hipoteczny, któremu nie przysługuje

względem dłużnika żadne roszczenie osobiste, podczas gdy w świetle art. 65 ust. 1

ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U.

z 2013 r., poz. 707 ze zm. – dalej jako u.k.w.h.) w ramach stosunku hipoteki

wierzyciel uzyskuje wyłącznie prawo do zaspokojenia się (prowadzenia egzekucji)

z przedmiotu hipoteki, a z kolei dłużnik ma jedynie obowiązek znoszenia takiej

egzekucji i nie jest zobowiązany do spełnienia świadczenia pieniężnego. Skarżący

zarzucił również, że stanowisko zajęte przez Sąd pierwszej instancji jest sprzeczne

z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a p.u.n., w którym przewidziano, że postępowanie

upadłościowe ma służyć wspólnemu dochodzeniu roszczeń przez wierzycieli od

niewypłacalnego dłużnika, tymczasem wierzycielowi hipotecznemu niebędącemu

wierzycielem osobistym nie przysługuje roszczenie w rozumieniu tego przepisu.

Sąd Okręgowy przedstawiając do rozstrzygnięcia przedmiotowe zagadnienie

prawne wskazał na różne możliwości rozstrzygnięcia kwestii legitymacji czynnej

wierzyciela hipotecznego, któremu nie przysługuje wierzytelność osobista wobec

dłużnika hipotecznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

3

Przedstawione zagadnienie prawne nie było dotychczas rozpatrywane przez

Sąd Najwyższy. W piśmiennictwie na tle obowiązującej ustawy- Prawo

upadłościowe i naprawcze przeważa pogląd, że wniosek o ogłoszenie upadłości

może złożyć każdy z wierzycieli dłużnika niezależnie od tego, czy wierzytelność ma

charakter pieniężny, czy niepieniężny oraz bez względu na to, czy wniosek składa

wierzyciel osobisty, czy tylko wierzyciel hipoteczny. Pod rządami rozporządzenia

Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe

(Dz. U. Nr 93, poz. 834 ze zm.) dominowało odmienne stanowisko, że nie może

żądać upadłości wierzyciel, gdy dłużnik nie odpowiada osobiście, lecz tylko

pewnymi przedmiotami. Podkreślano w jego uzasadnieniu, że wierzyciel hipoteczny

może żądać zaspokojenia wyłącznie z oznaczonego przedmiotu, a nie z całego

majątku. W tym przypadku wierzyciel nie jest bowiem narażony na szkodę wskutek

tego, że nie ogłasza się upadłości, gdyż jego prawo do zaspokojenia z pewnego

przedmiotu nie zostaje naruszone wskutek prowadzenia egzekucji przez innych

wierzycieli z tego samego przedmiotu, a z innego majątku nie może być

zaspokojony, co zachodzi także wtedy, gdy wierzytelność przysługująca od innej

osoby jest hipotecznie zabezpieczona na majątku dłużnika. W takiej sytuacji po

stronie wierzyciela brak jest interesu prawnego w ogłoszeniu upadłości, ponieważ

obejmuje ona cały majątek dłużnika, a zaspokojenie wierzyciela ma się odbyć tylko

z części tego majątku.

Uzasadniona przez Sąd Okręgowy istotna wątpliwość w zakresie wykładni

art. 20 ust. 1 p.u.n. w odniesieniu do zakresu użytego w tym przepisie określenia

”wierzyciel” wymaga uwzględnienia wszystkich metod wykładni. W tych ramach nie

można jednak pominąć dyrektyw preferencji, spośród których na czoło wysuwa się

powszechnie akceptowana w orzecznictwie i w piśmiennictwie zasada

pierwszeństwa wykładni językowej i subsydiarności wykładni systemowej

i funkcjonalnej. Zasada pierwszeństwa wykładni językowej, choć nie ustala

absolutnego porządku preferencji, to jednak dopuszcza odstępstwa od wyniku jej

zastosowania tylko wówczas, gdy wynik ten prowadzi albo do absurdu, albo do

rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji (zob. uzasadnienie

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., III CZP

94/06, OSNC 2007/7-8/95).

4

W myśl art. 20 ust. 1 p.u.n. wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić

dłużnik lub – verba legis – każdy z jego wierzycieli. W treści tego przepisu nie

przewidziano żadnych ograniczeń co do kręgu wierzycieli, którzy są uprawnieni do

złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Już na tej podstawie można wobec tego

uznać, że uprawnienie to przysługuje każdemu wierzycielowi, tym bardziej takiemu

wierzycielowi, który będzie mógł uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym

a zatem także wierzycielowi hipotecznemu, który nie jest wierzycielem osobistym

dłużnika (argument lege non distinguente). Uprawnienie wierzyciela hipotecznego

niebędącego wierzycielem osobistym wynika z treści art. 236 ust. 2 i 3 p.u.n.

Podzielić bowiem należy stanowisko jakie zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

23 października 2007 r. (sygn. akt III CZP 91/07, OSNC 2008/11/124), że

wierzytelność zabezpieczona hipoteką jest w postępowaniu upadłościowym

uwzględniana na liście z urzędu także wtedy, gdy wierzyciel nie jest wierzycielem

osobistym upadłego.

Trzeba ponadto podkreślić, że w przepisach zawartych w różnych aktach

prawnych osoba, na której rzecz została ustanowiona hipoteka, jest konsekwentnie

określana przez prawodawcę mianem wierzyciela hipotecznego (por. np. art. 68

ust. 3, art. 72–75, art. 77, art. 87–89, art. 101 u.k.w.h., art. 982 § 3 k.p.c., art. 16, art.

20 i art. 83 § 2 kodeksu morskiego), co dotyczy także sytuacji, gdy nie jest ona

równocześnie wierzycielem osobistym (zob. np. art. 78 ust. 1 u.k.w.h. i art. 777 § 1

pkt 6 k.p.c.). Ta konwencja terminologiczna jest również przestrzegana na gruncie

ustawy prawo upadłościowe i naprawcze. W art. 189 tej ustawy przewidziano

bowiem, że wierzycielem w jej rozumieniu jest każdy uprawniony do zaspokojenia z

masy upadłości, choćby wierzytelność nie wymagała zgłoszenia. Do tej grupy

zalicza się także wierzyciel hipoteczny niebędący wierzycielem osobistym, który

w postępowaniu upadłościowym uzyskuje prawo do zaspokojenia z sumy

uzyskanej z likwidacji przedmiotu obciążonego hipoteką (art. 336 w zw. z art. 340

ust. 1 i art. 345 p.u.n.). Z kolei art. 236 ust. 3 p.u.n. wprost odnosi się do sytuacji,

gdy w postępowaniu upadłościowym poszukuje zaspokojenia – nazywana

wierzycielem – osoba, której należność zabezpiecza hipoteka, a upadły nie jest jej

dłużnikiem osobistym. Podobnie w art. 264 ust. 4, 354 ust. 1 wyraźnie odróżnia się

grupę wierzycieli, wobec których upadły nie jest dłużnikiem osobistym oraz

5

wierzycieli osobistych upadłego dłużnika. Wskazane przykłady rozwiązań

ustawowych pozwalają przyjąć, że przypadki ograniczenia zakresu pojęcia

wierzyciel do wierzycieli osobistych mają ustawową podstawę. Także

w orzecznictwie pod użytym w ustawie ogólnym pojęciem „wierzyciel” rozumie się

również osoby, którym względem dłużnika przysługuje wyłącznie prawo rzeczowe

w postaci hipoteki (zob. uzasadnienie wymienionej uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 23 października 2007 r.).

Kwestia istnienia uprawnienia do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości

nie powinna być natomiast łączona ze specyfiką odpowiedzialności, jaką ponosi

osoba niebędąca dłużnikiem osobistym względem wierzyciela hipotecznego.

Szeroko reprezentowany jest pogląd, że obowiązek takiej osoby sprawdza się do

biernego znoszenia (ścierpienia) egzekucji cudzego długu, która kierowana jest do

obciążonego składnika majątku. Według innej koncepcji osoba znajdująca się w tej

sytuacji jest zobowiązana do czynnego spełnienia świadczenia, a jedynie jej

odpowiedzialność podlega ograniczeniu do obciążonego składnika majątku.

Pozostawiając rozstrzygnięcie tego zagadnienia na płaszczyźnie materialnoprawnej,

należy wziąć pod uwagę, że w świetle norm regulujących zasady dochodzenia

roszczeń obowiązek obciążający dłużnika hipotecznego niebędącego dłużnikiem

osobistym może zostać przymusowo zrealizowany wyłącznie przy założeniu, że

polega on na czynnym spełnieniu świadczenia. W prawie procesowym cywilnym nie

przewidziano bowiem trybu postępowania umożliwiającego wykonanie obowiązku,

którego treścią byłoby znoszenie (ścierpienie) egzekucji, w szczególności nie

można przyjąć, by nadawało się do tego postępowanie uregulowane w art. 1051

§ 1 k.p.c. dotyczące zaniechania pewnej czynności lub nie przeszkadzania

czynności wierzyciela. Tego rodzaju obowiązek musi wobec tego podlegać

wykonaniu w drodze egzekucji świadczeń pieniężnych (art. 844 i n. k.p.c.), co

oznacza, że osoba, której przysługuje hipoteka, powinna dysponować tytułem

egzekucyjnym stwierdzającym obowiązek zapłaty określonej sumy pieniężnej,

z zastrzeżeniem ograniczenia odpowiedzialności do przedmiotu obciążonego

hipoteką (por. art. 319 i art. 837 k.p.c.). Takie stanowisko jest również

konsekwentnie prezentowane w orzecznictwie. Przykładowo w wyroku z dnia

6 marca 1997 r., (I CKU 78/96, niepubl.), Sąd Najwyższy uznał, że nie ma

6

przeszkód do tego, by wierzytelność hipoteczna została zasądzona od dłużnika

hipotecznego niebędącego dłużnikiem osobistym w orzeczeniu (nakazie zapłaty),

stanowiącym tytuł egzekucyjny, umożliwiający wierzycielowi hipotecznemu

zaspokojenie się z nieruchomości według przepisów o sądowym postępowaniu

egzekucyjnym.

Uwagi te świadczą, że nie ma żadnych podstaw, aby osobie, na której rzecz

została ustanowiona hipoteka, odmawiać statusu wierzyciela w znaczeniu, w jakim

tym pojęciem posługują się przepisy regulujące zasady dochodzenia roszczeń.

Takim przepisem jest również art. 20 ust. 1 p.u.n., który określa krąg podmiotów

uprawnionych do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Prawidłowość tego

wniosku pośrednio potwierdzają regulacje z zakresu prawa upadłościowego,

w których uprawnienie osoby niebędącej wierzycielem osobistym do zaspokojenia

się przedmiotu obciążonego hipoteką jest łączone z pojęciem wierzytelności.

Przykładowo, zgodnie z art. 236 ust. 3 p.u.n. prawa wynikające z tego tytułu

powinny zostać umieszczone na liście – verba legis – wierzytelności. Również

w myśl art. 345 ust. 1 i 2 p.u.n. z sumy uzyskanej z likwidacji przedmiotu

obciążonego hipoteką zaspokojeniu podlegają wierzytelności zabezpieczone w ten

sposób, przy czym na gruncie tego przepisu prawodawca wyraźnie rozróżnia

uprawnienie w postaci wierzytelności hipotecznej od innych praw rzeczowych oraz

praw i roszczeń osobistych obciążających masę upadłości, które, jeśli nie zostały

ujawnione przez wpis w księdze wieczystej, powinny zostać zgłoszone sędziemu -

komisarzowi (art. 51 ust. 1 pkt 5 p.u.n.), i wygasają wskutek sprzedaży

obciążonego przedmiotu (por. art. 313 ust. 2 p.u.n.). Tego rodzaju prawa

i roszczenia ze względu na swój charakter nie są uwzględniane na liście

wierzytelności. Poza tym także przepisy regulujące postępowanie egzekucyjne

wskazują, że uprawnienie wierzyciela, które stanowi korelat obowiązku

obciążającego dłużnika rzeczowego, powinno być traktowane jako wierzytelność.

Egzekucja z takiego składnika majątku prowadzona jest na bowiem podstawie

przepisów o egzekucji z wierzytelności, co bezpośrednio wynika z brzmienia art.

897 § 1 k.p.c., a nie w trybie egzekucji z innych praw majątkowych niebędących

wierzytelnościami (art. 909 i n. k.p.c.). Również w art. 1036 § 2 k.p.c. prawodawca

7

posłużył się pojęciem wierzytelności hipotecznej w znaczeniu, które może być

odnoszone do relacji, jaka łączy podmioty wyłącznie w ramach stosunku hipoteki.

Właściwe postępowanie upadłościowe, w tym poprzedzające je

postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości, stanowią jeden

z przewidzianych w systemie prawnym trybów przymusowego dochodzenia

roszczeń przez wierzycieli (por. art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a p.u.n.). Postępowanie to

konkuruje w tym zakresie z sądowym postępowaniem rozpoznawczym

i egzekucyjnym oraz z postępowaniem egzekucyjnym w administracji. Wierzyciel

hipoteczny niebędący wierzycielem osobistym dłużnika po spełnieniu przesłanek

określonych przez prawo może poszukiwać ochrony w każdym z tych postępowań.

Do odmiennego wniosku nie powinna prowadzić treść art. 75 u.k.w.h., zgodnie

z którym zaspokojenie wierzyciela hipotecznego z nieruchomości następuje

według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym, chyba że

z nieruchomości dłużnika jest prowadzona egzekucja przez administracyjny organ

egzekucyjny. Redakcję tego przepisu trzeba bowiem odnosić do poprzednio

obowiązującego stanu prawnego, w którym wierzyciel hipoteczny nie mógł uzyskać

zaspokojenia w postępowaniu upadłościowym, ponieważ przedmioty obciążone

hipoteką podlegały w związku z ogłoszeniem upadłości sprzedaży co do zasady

w trybie egzekucji sądowej (por. art. 118 § 1 rozporządzenia Prezydenta

Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r.- Prawo upadłościowe jedn. tekst:

Dz. U. z 1991 r., Nr 118, poz. 512 ze zm. dalej jako pr. up.).

Należy przyjąć, że wierzyciel hipoteczny niebędący wierzycielem osobistym

– tak jak każdy inny wierzyciel – ma co do zasady możliwość wyboru

postępowania upadłościowego albo postępowania egzekucyjnego jako właściwej

drogi zaspokojenia swych roszczeń. W tym zakresie wierzyciel korzysta bowiem,

w granicach określonych przez prawo, z przysługującej mu autonomii woli.

Wskazuje na to pośrednio także prawodawca, który w art. 236 ust. 3 przewidział, że

wierzytelność zabezpieczona hipoteką na rzeczach wchodzących w skład masy

upadłości, jeżeli upadły nie jest dłużnikiem osobistym, podlega uwzględnieniu na

liście wierzytelności w sytuacji, gdy wierzyciel chce w postępowaniu upadłościowym

dochodzić swoich roszczeń z przedmiotu zabezpieczenia.

8

Różne względy mogą decydować o wyborze postępowania upadłościowego

zamiast egzekucji sądowej jako drogi przymusowego zaspokojenia roszczenia,

które przysługuje wierzycielowi hipotecznemu niebędącemu wierzycielem

osobistym. Można wskazać, że wszczęcie egzekucji sądowej jest dopuszczalne

wyłącznie wówczas, gdy wierzyciel dysponuje tytułem wykonawczym. Wierzyciel

uzyska natomiast taki tytuł dopiero w sytuacji, gdy jego wierzytelność stanie się

wymagalna. Brak wymagalności roszczenia stanowi bowiem przeszkodę do

zasądzenia należności w sądowym postępowaniu rozpoznawczym (por. art. 316

§ 1 k.p.c.) albo nadania klauzuli wykonalności na tytuł pozasądowy (por. art. 786

§ 1 k.p.c.). Tymczasem postępowanie upadłościowe może zainicjować wierzyciel,

który jedynie uprawdopodobni swą wierzytelność (art. 24 p.u.n.), przy czym

uprawnienie to przysługuje także wierzycielowi, którego wierzytelność nie jest

jeszcze wymagalna. Stan wymagalności zobowiązań pieniężnych upadłego,

których termin płatności świadczenia jeszcze nie nastąpił, powstaje natomiast

z mocy prawa z dniem ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku

(art. 91 p.u.n.). Poza tym wszczęcie egzekucji z przedmiotu obciążonego hipoteką

nie daje wierzycielowi hipotecznemu gwarancji ukończenia tego postępowania,

ponieważ czynności podejmowane w tym zakresie mogą zostać storpedowane

w razie późniejszego ogłoszenia likwidacyjnej upadłości dłużnika. W takiej sytuacji

postępowanie egzekucyjne dotyczące wierzytelności podlegającej zgłoszeniu do

masy upadłości umarza się bowiem z mocy prawa po uprawomocnieniu się

postanowienia o ogłoszeniu upadłości (art. 146 ust. 1 p.u.n.). Z przedstawionych

uwag wynika zatem, że to od okoliczności konkretnego przypadku zależy, która

z dróg przymusowej realizacji uprawnień wierzyciela hipotecznego ostatecznie

okaże się dla niego bardziej korzystna, w szczególności zapewni szybkie i sprawne

uzyskanie zaspokojenia.

Trzeba kolejny raz podkreślić, że przy ocenie tej kwestii nie można natomiast

kierować się poglądami wyrażanymi pod rządami przepisów dawnego prawa

upadłościowego (w ich pierwotnym brzmieniu). W świetle tych przepisów

obowiązywały bowiem zupełnie inne reguły zaspakajania wierzycieli hipotecznych.

Zgodnie z art. 118 § 1 pr. up. nieruchomość podlegała wówczas sprzedaży co do

zasady przez licytację publiczną według przepisów kodeksu postępowania

9

cywilnego o egzekucji. W postępowaniu egzekucyjnym mającym na celu taką

sprzedaż prawa wierzyciela hipotecznego niebędącego wierzycielem osobistym

zabezpieczał art. 799 § 1 d.k.p.c. (obecnie art. 1036 § 1 pkt 3 k.p.c.), który

zapewniał temu podmiotowi obligatoryjny udział w planie podziału sumy uzyskanej

ze sprzedaży, mimo że nie był on uczestnikiem postępowania upadłościowego.

Z kolei sprzedaż nieruchomości w postępowaniu upadłościowym z wolnej ręki,

dokonywana ówcześnie za zezwoleniem rady wierzycieli (art. 118 § 1 pr. up.), nie

mogła naruszać praw osób trzecich zabezpieczonych na nieruchomości (por. art.

120 § 2 pr. up.), co oznaczało, że prawa te pozostawały w mocy i obciążały

nabywcę.

Inna jest natomiast sytuacja wierzyciela hipotecznego w postępowaniu

upadłościowym w obecnym stanie prawnym. Rzeczy, wierzytelności i prawa

obciążone hipoteką wchodzą do masy upadłości i podlegają likwidacji w ramach

postępowania upadłościowego, a jedynie sumy uzyskane z tego tytułu nie zasilają

ogólnych funduszy masy upadłości (art. 335 p.u.n.), lecz przeznacza się je

w pierwszej kolejności w oddzielnym planie podziału na zaspokojenie przede

wszystkim wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone tym prawem

(por. art. 336 ust. 1 art. 345–346 i art. 348 p.u.n.). W ten sposób prawodawca

zrealizował koncepcję tzw. prawa odrębności, z którego korzystają w postępowaniu

upadłościowym wierzytelności zabezpieczone hipoteką względem innych

należności zaspakajanych w tym postępowaniu.

Z tych wszystkich względów za uzasadnione należy uznać stanowisko,

zgodnie z którym wierzyciel hipoteczny niebędący wierzycielem osobistym jest

uprawniony do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 20 ust. 1 p.u.n.).

Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł jak w uchwale.