IV CSK 585/13

Sygn. akt IV CSK 585/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 czerwca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

Protokolant Izabela Czapowska

w sprawie z powództwa S. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w O.

przeciwko Gminie Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 5 czerwca 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 21 maja 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powódka – S. spółka z o.o. wniosła o zasądzenie na swoją rzecz od

pozwanej Gminy Ł. kwoty 92.080 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 14 czerwca

2009 r. do dnia zapłaty tytułem odszkodowania za szkodę - obejmującą

równowartość zapłaconego pozwanej podatku od nieruchomości za okres od

stycznia do maja 2009 r. - spowodowaną nie przyznaniem powódce pomocy

publicznej.

Sąd Okręgowy w T., wyrokiem z dnia 30 stycznia 2013 r., oddalił powództwo.

Ustalił, że w dniu 8 września 2006 r. zostało zawarte porozumienie, którego

stronami byli: Minister Gospodarki Rzeczypospolitej Polskiej, P. Specjalna Strefa

Ekonomiczna spółka z o.o. w S., Województwo K., pozwana Gmina Ł. i S. spółka z

o.o. W punkcie 3.1.2. porozumienia wskazano, że strony polskie, tj. wszystkie

strony porozumienia oprócz S. spółki z o.o., zobowiązują się podjąć starania, aby

zapewnić S. i jego kooperantom, w granicach obowiązujących przepisów prawa,

pomoc, współpracę oraz wsparcie odpowiednich organów władz administracyjnych,

państwowych i lokalnych tak długo, jak długo S. i jego kooperanci będą prowadzić

działalność gospodarczą w strefie. W punkcie 4.3.1. porozumienia Gmina Ł.

zobowiązała się zwolnić spółkę S. z podatku od nieruchomości od dnia nabycia

nieruchomości do dnia 31 grudnia 2013 r. W punkcie 7.4.1. porozumienia ustalono,

że wskaźnik intensywności pomocy publicznej dla kooperantów spółki S. na terenie,

na którym zostanie utworzona strefa ekonomiczna, będzie wynosił 50% dla dużych

przedsiębiorstw oraz 65% dla kooperantów będących małymi i średnimi

przedsiębiorstwami, zgodnie z ustawą o swobodzie działalności gospodarczej oraz

prawem Wspólnoty Europejskiej. Zgodnie z punktem 7.4.2. porozumienia, strony

polskie, każda w ramach posiadanych przez siebie zdolności prawnych,

zobowiązały się przyznać kooperantom, wskazanym przez S., pomoc publiczną

zgodnie z obowiązującym prawem, w tym pozwana Gmina zobowiązała się zwolnić

kooperantów z podatku od nieruchomości, na podstawie uchwały Rady Gminy.

W dniu 8 września 2006 r. Rada Gminy Ł. podjęła uchwałę w sprawie

udzielania przez Gminę Ł. pomocy regionalnej na wsparcie nowych inwestycji lub

tworzenie nowych miejsc pracy, związanych z nową inwestycją oraz uchwałę w

3

sprawie upoważnienia wójta Gminy Ł. do podpisania porozumienia, o którym była

mowa powyżej. Warunkiem skorzystania ze zwolnienia od podatku od

nieruchomości na podstawie uchwały nr XL Vll/215/06 było m.in. rozpoczęcie przez

przedsiębiorcę w terminie do dnia 31 grudnia 2006 r. inwestycji, której

zadeklarowane przez przedsiębiorcę koszty przekraczają 1.000.000 euro lub

polegającej na utworzeniu co najmniej 50 nowych miejsc pracy w rozumieniu tej

uchwały oraz dokonanie zgłoszenia organowi podatkowemu. Stosownie do treści §

7 ust. 2 powołanej uchwały, zwolnienie od podatku od nieruchomości przysługuje

uprawnionym podmiotom co do zasady w okresie od dnia powstania obowiązku

podatkowego do dnia 31 grudnia 2013 r. Okres ten może zostać przedłużony na

warunkach określonych w § 7 ust. 4 uchwały do dnia 31 grudnia 2017 r.

W dniu 28 grudnia 2006 r. powódka złożyła u pozwanej wniosek o udzielenie

pomocy publicznej w formie zwolnienia od podatku od nieruchomości na podstawie

uchwały nr XL N/ll/215/06, wskazując zakres rzeczowy i czasowy inwestycji,

przewidywaną wysokość kosztów kwalifikujących ją do objęcia pomocą,

zobowiązanie do pokrycia co najmniej 25% kosztów inwestycji z własnych środków,

oświadczenie, że zakończenie inwestycji lub utworzenie nowych miejsc pracy

nastąpi do 31 grudnia 2011 r. oraz zobowiązanie się do utrzymania inwestycji

w podregionie i utrzymania nowo utworzonych miejsc pracy przez co najmniej 5 lat.

Pismem z dnia 20 kwietnia 2007 r., pozwana odmówiła powódce udzielenia

pomocy publicznej w postaci zwolnienia z podatku od nieruchomości za rok

2007 wskazując, że powódka nie kwalifikuje się do zwolnienia, określonego

uchwałą nr XL Vll/215/06, gdyż nie rozpoczęła inwestycji do dnia 31 grudnia 2006 r.

Nadto pozwana wskazywała, że za datę początkową rozpoczęcia inwestycji należy

uważać datę nabycia przez powódkę gruntu, co miało miejsce w 2007 r.

W dniu 13 grudnia 2007 r. Rada Gminy Ł. podjęła uchwałę nr XIV/83/07 w

sprawie udzielenia przez Gminę Ł. zwolnień od podatku od nieruchomości,

stanowiących regionalną pomoc inwestycyjną. Zgodnie z § 7 ust. 2 tej uchwały,

pomoc publiczna w formie zwolnienia od podatku od nieruchomości przysługiwała

na okres 1 roku. Na podstawie wskazanej wyżej uchwały powódka skorzystała ze

zwolnienia od podatku od nieruchomości za rok 2008.

4

Sąd pierwszej instancji uznał powództwo za niezasadne. Powódce

przysługuje status kooperanta firmy S. spółki z o.o., do którego odnosi się

porozumienie z dnia 8 września 2006 r., bowiem profil działalności gospodarczej

powódki, tj. budowa obudów tv, mieści się w zakresie działalności firmy wiodącej -

firmy S. Powódka jednak nie wykazała przesłanek odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanej Gminy, w szczególności, że pozwana wyrządziła jej

szkodę na skutek niewywiązania się z przyjętego na siebie zobowiązania

wynikającego z porozumienia z dnia 8 września 2006 r. Wbrew bowiem stanowisku

powódki, pozwana Gmina wywiązała się ze swoich zobowiązań wynikających

z powołanego porozumienia. Według postanowienia punktu 7.4. porozumienia,

pozwana zobowiązała się do podjęcia uchwały dotyczącej zwolnienia od podatku

od nieruchomości kooperantów wskazanych przez S. Treść uchwały

wprowadzającej zwolnienie przedmiotowe od podatku od nieruchomości nie została

w porozumieniu zastrzeżona, co oznaczało, że pozwana miała w tej sferze

swobodę działania. Sąd pierwszej instancji nie podzielił stanowiska powódki, jakoby

z treści porozumienia wynikało, że kooperantom spółki S. miały przysługiwać takie

same uprawnienia w zakresie zwolnienia od podatku od nieruchomości, jak spółce

S. Ze względu na konstrukcję prawną uchwały w przedmiocie zwolnienia od

podatku od nieruchomości - zawartą w art. 5 oraz art. 7 ust. 3 ustawy z dnia 12

stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (jedn. tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr

121, poz. 844 ze zm., dalej: „u.o.p.o.l.") - musiała to być uchwała generalna, a nie

indywidualna, a więc nie mogła dotyczyć konkretnych kooperantów ani powódki.

Pozwana w dniu 8 września 2006 r. podjęła uchwałę i zwolniła od podatku od

nieruchomości podmioty, które spełniły warunki przewidziane w uchwale. Powódka

nie spełniła tych warunków i nie miała możliwości skorzystania ze zwolnienia od

podatku. Poza tym w porozumieniu z dnia 8 września 2006 r. nie zostało

zastrzeżone, że powódka winna otrzymać bezwarunkowe zwolnienie od podatku w

konkretnej wysokości i w danym okresie.

Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 21 maja 2013 r., uwzględniając apelację

powódki wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego, zmienił zaskarżony wyrok w ten

sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 92.080 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 14 czerwca 2009 r. do dnia zapłaty.

5

W ocenie Sądu drugiej instancji, w punkcie 7.4. porozumienia z dnia

8 września 2006 r. jego strony zawarły postanowienia odnoszące się do osób

trzecich - kooperantów S. spółki z o.o., do których zastosowanie mają przepisy art.

393 § 1-3 k.c. Pozwana, jako dłużnik, zobowiązała się w punkcie 7.4.2 (ii) wobec

kooperantów firmy S. - w tym także wobec powódki - do zwolnienia ich z podatku

od nieruchomości na podstawie uchwały Rady Gminy, przy uwzględnieniu

wskaźnika intensywności pomocy publicznej, określonego w punkcie 7.4.1.

Zobowiązanie pozwanej wobec kooperantów polega, według treści punktu 7.4.2. (ii),

na zwolnieniu ich z podatku, a nie na podjęciu uchwały jako takiej w tym

przedmiocie. Pozwana przyjęła na siebie obowiązek zwolnienia kooperantów S. z

podatku od nieruchomości, bez żadnych obwarowań i tworzenia w stosownej

uchwale zastrzeżeń i warunków. Swojego obowiązku wobec kooperantów w

zakresie udzielenia im pomocy publicznej pozwana nie wykonała przez podjęcie

generalnej uchwały w dniu 8 września 2006 r., zastrzegającej zwolnienie od

podatku od nieruchomości tylko dla tych kooperantów, którzy rozpoczną inwestycję

do dnia 31 grudnia 2006 r., czyli faktycznie nabędą do tego dnia własność

nieruchomości położonej w utworzonej strefie ekonomicznej. Dla kooperantów,

którzy nabyli nieruchomości w strefie ekonomicznej po dniu 31 grudnia 2006 r.,

zwolnienie od podatku od nieruchomości powinno nastąpić na podstawie innej,

generalnej uchwały Rady Gminy, z uwzględnieniem wskaźnika intensywności

pomocy publicznej określonego w punkcie 7.4.1. porozumienia i na takich samych

warunkach, jakie zostały ustalone w uchwale z dnia 8 września 2006 r. Z tych

względów zachodziły podstawy do przyjęcia odpowiedzialności pozwanej wobec

powódki na podstawie art. 393 § 1 w zw. z art. 471 k.c. Powódka poniosła szkodę

określoną co do wysokości, gdyż na skutek nienależytego wykonania przez

pozwaną obowiązku określonego w punkcie 7.4.2. (ii) porozumienia, uiściła

na rzecz pozwanej podatek za pięć miesięcy 2009 r., od którego powinna zostać

zwolniona, gdyby pozwana należycie wykonała swoje zobowiązanie, wydając

uchwałę generalną zwalniającą kooperantów firmy S. od podatku od nieruchomości,

na podstawie której powódka mogłaby uzyskać zwolnienie z tego podatku. W

sytuacji, gdy spełnienie świadczenia zastrzeżono na rzecz osoby trzeciej,

określonej rodzajowo, której identyfikacja nie nastręcza trudności, osoba ta może

6

żądać bezpośrednio od dłużnika spełnienia świadczenia, jak również domagać się

od niego odszkodowania za niewykonanie bądź nienależyte wykonanie

zobowiązania.

Od wyroku Sądu drugiej instancji skargę kasacyjną wniosła pozwana, która

zaskarżyła go w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

zarzuciła naruszenie przepisów:

- art. 58 § 1 i § 3 k.c. w zw. z art. 3531

k.c. poprzez ich niewłaściwe

zastosowanie polegające na pominięciu treści w nich zawartej i w

konsekwencji przyjęciu, że w zakresie objętym treścią punktu 7.4.2 (ii)

porozumienia dotyczącego inwestycji S. z dnia 8 września 2006 r. powódka

dokonała z pozwaną ważnej czynności prawnej skutkującej powstaniem

zobowiązania, którego niewykonanie przez pozwaną czyniłoby ją

odpowiedzialną za szkodę wobec powódki, mimo że porozumienie w tej

części, jako wkraczające w sferę władztwa podatkowego gminy i tym samym

przekraczające granice swobody kontraktowania, należało uznać za

nieważne z uwagi na jego sprzeczność z ustawą oraz naturą stosunku

prawnego;

- art. 393 § 1 k.c. w zw. z art. 471 k.c. w zw. z art. 3531

k.c. w zw. z art. 58 § 1

i § 3 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu,

że zachodzą podstawy przyjęcia odpowiedzialności pozwanej względem

powódki na podstawie art. 393 § 1 k.c. w zw. z art. 471 k.c., podczas gdy

postanowienie zawarte w punkcie 7.4.2. (ii) porozumienia uznać należy

za nieważne z mocy prawa, bowiem zobowiązanie pozwanej Gminy do

zwolnienia powódki z podatku od nieruchomości stanowi przekroczenie

zasady swobody kontraktowej, jako że pozostaje ono w sprzeczności

z ustawą, jak również naturą stosunku zobowiązaniowego o charakterze

podatkowo-prawnym i podważa podstawowe założenia systemu

podatkowego, jak również z racji tego, że zwolnienie podatkowe nie jest

świadczeniem w rozumieniu cywilnoprawnym, a w konsekwencji nie może

być ono przedmiotem skutecznie zawieranych umów cywilnoprawnych

i wynikających z nich zobowiązań;

7

- art. 393 § 1 k.c. w zw. z art. 471 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie,

polegające na uznaniu, iż względem punktu 7.4.2. (ii) porozumienia

zastosowanie znajdują dyspozycje zawarte w art. 393 § 1-3 k.c., przez

co zachodzą podstawy do przyjęcia odpowiedzialności pozwanej względem

powódki na podstawie art. 393 § 1 k.c. w zw. z art. 471 k.c., podczas gdy

postanowienie to nie może być uznane za zastrzeżenie umowne

o świadczenie na rzecz osoby trzeciej, bowiem: - nie zawiera w tym

przedmiocie wyraźnego zastrzeżenia, - świadczenie będące jego

przedmiotem nie zostało przez strony oznaczone, - postanowienie to jest

w istocie odrębnym zobowiązaniem, a nie jedynie modyfikacją stosunku

podstawowego, a które to w zaistniałej konfiguracji podmiotowej nie zostało

skutecznie zaciągnięte przez pozwaną względem powódki w konsekwencji

czego uznać należy, iż roszczenie powódki będące przedmiotem

postępowania nigdy nie powstało;

- art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez błędną ich wykładnię polegającą na uznaniu, iż na

mocy punktu 7.4.2 (ii) porozumienia pozwana zobowiązała się do zwolnienia

kooperantów S., w tym powódki, z podatku od nieruchomości bez żadnych

obwarowań i tworzenia w stosowanej uchwale zastrzeżeń i warunków

z uwzględnieniem wskaźnika intensywności pomocy publicznej określonego

w punkcie 7.4.1 porozumienia, oraz na uznaniu, że pozwana zobowiązana

była do bezwarunkowego zwolnienia powódki z podatku od nieruchomości

do granic określonych poprzez wskaźnik intensywności pomocy publicznej

określony w punkcie 7.4.1 porozumienia, a w konsekwencji uznaniu, iż

podjęcie przez pozwaną uchwały Rady Gminy Ł. nr XLVII/215/06 z dnia 8

września 2006 r. w sprawie udzielania przez Gminę pomocy regionalnej na

wspieranie nowych inwestycji lub tworzenie nowych miejsc pracy związanych

z nową inwestycją nie stanowiło wykonania zobowiązań przyjętych przez

pozwaną w punkcie 7.4.2 (ii) porozumienia, podczas gdy na mocy punktu

7.4.2 (ii) porozumienia pozwana zobowiązała się, w ramach posiadanych

przez siebie zdolności prawnych oraz zgodnie z obowiązującym prawem, do

podjęcia uchwały, na mocy której zwolni z podatku od nieruchomości

8

kooperantów S., w tym powódkę, co też zgodnie z treścią tego zobowiązania

uczyniła.

Pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie

apelacji powódki oraz orzeczenie zwrotu spełnionego przez pozwaną świadczenia

w kwocie 140.387,94 zł wraz z odsetkami ustawowymi od dnia wniesienia skargi

kasacyjnej do dnia zapłaty.

Powódka wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej, natomiast Prokurator

Generalny RP, który zajął stanowisko w sprawie, wniósł o uwzględnienie skargi

kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Abstrahując w tym miejscu uzasadnienia od kwestii, czy w porozumieniu

z dnia 8 września 2006 r. zastosowano konstrukcję przewidzianą w art. 393 k.c.

(zastrzeżenia umownego na rzecz osoby trzeciej), zasadniczy zarzut skargi

kasacyjnej dotyczy naruszenia przepisów art. 58 § 1 i 3 k.c. w zw. z art. 3531

k.c.

wskutek zaniechania dokonania przez Sąd drugiej instancji oceny postanowień

porozumienia zawartego w dniu 8 września 2006 r., dotyczących zwolnienia

z podatku od nieruchomości kooperantów firmy S., ze względu na zakres

obowiązywania zasady swobody umów, wyrażonej w art. 3531

k.c. Innymi słowy,

problem dotyczy tego, czy umowa stron mogła obejmować zwolnienie albo

zobowiązanie się pozwanej Gminy do zwolnienia określonego podmiotu

(kooperanta firmy S.) z podatku od nieruchomości w ramach udzielenia pomocy

publicznej. Odnosząc się do tego zagadnienia należy stwierdzić, że badanie przez

sąd ewentualnej nieważności części (art. 58 § 3 k.c.) albo całej czynności prawnej

(art. 58 § 1 k.c.) - w rozważanym przypadku mającej postać umowy - także

w następstwie przekroczenia granicy swobody umów powinno nastąpić z urzędu

niezależnie od zarzutów podniesionych przez strony w odniesieniu do czynności

prawnej, z której wywodzone jest powództwo, w postępowaniu przed sądem

pierwszej bądź drugiej instancji (por. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17

czerwca 2005 r., III CZP 26/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 63, postanowienie Sądu

9

Najwyższego z dnia 19 grudnia 1984 r., nie publ. oraz wyroki Sądu Najwyższego: z

dnia 3 listopada 2010 r., V CSK 142/10, nie publ. i z dnia 22 stycznia 2014 r., III

CSK 55/13, nie publ.). Do zagadnienia tego w ogóle nie odniósł się Sąd Apelacyjny,

mimo że kwestia przekroczenia granicy swobody kontraktowania w odniesieniu do

postanowień porozumienia, z których powódka wywodziła swoje roszczenie, była

podnoszona w postępowaniu przez pozwaną Gminę, a ponadto Sąd pierwszej

instancji przyjął, powołując się na treść przepisów art. 5 oraz 7 ust. 3 u.o.p.o.l. w zw.

z art. 21 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r.- Ordynacja podatkowa (jedn.

tekst: z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) i art. 6 ust. 9 u.o.p.o.l., że pozwana nie mogła

zobowiązać się do udzielenia powódce indywidualnego zwolnienia z podatku od

nieruchomości.

Jednym z aspektów zasady swobody umów jest to, że strony mogą ułożyć

treść stosunku prawnego według własnego uznania. Reguła ta nie ma jednak

charakteru absolutnego, gdyż już z treści art. 3531

k.c. wynika, że treść stosunku

prawnego nie może sprzeciwiać się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani

zasadom współżycia społecznego. Pojęcie ustawy, którym posługuje się art. 3531

k.c., obejmuje nie tylko przepisy odnoszące się do stosunków cywilnoprawnych, ale

także przepisy prawa publicznego. Ponadto pojęciem ustawy należy objąć nie tylko

przepisy prawa wewnętrznego, ale także przepisy obowiązujące na mocy umów

międzynarodowych, w tym więc przepisy prawa wspólnotowego, w tym przypadku,

odnoszące się do pomocy publicznej.

W chwili zawarcia porozumienia z dnia 8 września 2006 r. najogólniejsze

regulacje prawa wspólnotowego dotyczące pomocy publicznej, poza przepisami

Traktatu WE (art. 87-89), zawarte były m.in. w rozporządzeniu Rady (WE) nr

659/1999 z dnia 22 marca 1999 r. ustanawiającym szczegółowe zasady stosowania

art. 93 Traktatu WE (Dz.Urz. WE L 83 z 27.03.1999), rozporządzeniu Komisji (WE)

nr 69/2001 z dnia 12 stycznia 2001 r. w sprawie zastosowania art. 87 i 88 Traktatu

WE w odniesieniu do pomocy w ramach zasady de minimis (Dz. Urz. WE L 10

z 13.01.2001 r.) oraz rozporządzeniu Komisji (WE) nr 70/2001 z dnia 12 stycznia

2001 r. w sprawie zastosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu do pomocy

państwa dla małych i średnich przedsiębiorstw (Dz.Urz. WE L 10 z 13.01.2001).

Natomiast w prawie krajowym podstawowe kwestie dotyczące pomocy publicznej

10

regulowała ustawa z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach

dotyczących pomocy publicznej (Dz.U. Nr 123, poz. 1291 ze zm.). Dla potrzeb

rozstrzyganej sprawy istotne jest to, że z powyższych aktów prawnych wynikało,

iż pomoc publiczna mogła mieć postać pomocy indywidualnej oraz programu

pomocowego. Ta pierwsza była kierowana do określonego adresata. Jej udzielenie

następowało poprzez wydanie decyzji administracyjnej albo zawarcie umowy

pomiędzy podmiotem udzielającym pomocy publicznej a beneficjentem tej pomocy

publicznej. Program pomocowy miał natomiast postać jednego bądź kilku aktów

normatywnych (ustaw, rozporządzeń, aktów prawa miejscowego), w których

określano m.in. katalog środków pomocy publicznej (subwencje, dotacje,

zwolnienia podatkowe, gwarancje, poręczenia itp.), podmioty udzielające pomocy

publicznej, jej beneficjentów, wielkość wsparcia, czas trwania pomocy publicznej.

Akt normatywny dotyczący pomocy publicznej nie był kierowany do konkretnego

adresata, lecz adresatów określonych w sposób generalny i abstrakcyjny.

W konsekwencji, tak określeni adresaci pomocy publicznej uzyskiwali do niej prawo

z chwilą spełnienia przesłanek określonych w tym akcie bez potrzeby wydawania

w tym przedmiocie odpowiedniej decyzji lub bez potrzeby wcześniejszego zawarcia

umowy. Powołane wyżej przepisy nie wyłączały takiej możliwości, aby pomoc

indywidualna mogła stanowić wsparcie dla programu pomocowego. W przepisach

wymienionych na wstępie zdefiniowano różne kategorie pomocy publicznej, w tym

pomoc regionalną, horyzontalną, sektorową, pomoc de minimis, oraz pomoc dla

małych i średnich przedsiębiorstw. Powołane przepisy zawierają ogólne zasady

dotyczące pomocy publicznej, w szczególności dotyczące procedury oceny

dopuszczalności udzielenia danej pomocy publicznej, właściwości organów

dokonującej takiej oceny, monitorowania udzielonej pomocy publicznej, warunków

jej wykorzystania oraz zwrotu niedozwolonej pomocy publicznej. Przepisy te nie

określają jednak bliżej środków pomocy publicznej (dotacji, subwencji,

preferencyjnie oprocentowanych kredytów i pożyczek, zwolnień podatkowych,

odroczeń płatności podatków, umorzeń podatków, gwarancji, poręczeń itp.) i metod

jej udzielania (aktem normatywnym, na podstawie umowy albo decyzji). Oznacza to,

że kwestię tę należy ocenić przy uwzględnieniu przepisów prawa krajowego

11

odnoszących się do poszczególnych rodzajów pomocy publicznej oraz konkretnych

środków pomocy publicznej.

Spółka S. miała prowadzić działalność gospodarczą w P. Specjalnej Strefie

Ekonomicznej powstałej na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14

września 2004 r. (Dz.U. Nr 224, poz. 2270 ze zm.). Zasady funkcjonowania

specjalnych stref ekonomicznych określała ustawa z dnia 20 października 1994 r. o

specjalnych strefach ekonomicznych (Dz.U. Nr 123, poz. 600 ze zm.). Zgodnie z jej

art. 3, specjalna strefa ekonomiczna służy przyspieszeniu rozwoju gospodarczego

części terytorium kraju. Ustanawia ją Rada Ministrów (art. 4 ust. 1). Jest elementem

pomocy publicznej, co wynika wprost z art. 4 ust. 4 pkt 5, według którego

rozporządzenie określa wielkość pomocy publicznej udzielanej przedsiębiorcom

prowadzącym działalność gospodarczą na terenie strefy na podstawie zezwolenia,

o którym mowa w art. 16 ust. 1. W art. 4 ust. 5 zawarto kryteria, które powinny

zostać uwzględnione w akcie wykonawczym określającym wielkość pomocy

publicznej. Ustawa wprost reguluje środki pomocy publicznej w specjalnej strefie

ekonomicznej w postaci zwolnień podatkowych (rozdział 3), tj. w formie zwolnienia

od podatku dochodowego od osób prawnych lub fizycznych (art. 12). W powołanym

na wstępie rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 14 września 2004 r. w sprawie

pomorskiej specjalnej strefy ekonomicznej stwierdzano (w § 3 ust. 1), że jest ona

formą pomocy regionalnej udzielanej przedsiębiorcy w formie zwolnień

podatkowych na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 34 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o

podatku dochodowym od osób prawnych (Dz.U. z 2000 r. Nr 54, poz. 654 ze zm.)

albo na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 63a ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku

dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2000 r. Nr 14, poz. 176 ze zm.).

W specjalnych strefach ekonomicznych obowiązywał także szczególny reżim

prawny dotyczący podatku od nieruchomości. Na podstawie art. 23 ustawy z dnia

20 października 1994 r. o specjalnych strefach ekonomicznych dodano bowiem

w art. 7 ustawy z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych pkt 12,

według którego zwalnia się z podatku od nieruchomości grunty, budowle i budynki

na terenie specjalnej strefy ekonomicznej, których właścicielem lub użytkownikiem

wieczystym jest zarządzający strefą lub które służą do prowadzenia, na podstawie

zezwolenia, działalności gospodarczej na terenie strefy. Przepis ten obowiązywał

12

do dnia 1 stycznia 2001 r., kiedy został skreślony na podstawie art. 4 pkt 1 lit. c)

ustawy z dnia 13 października 2000 r. o zmianie ustawy o dochodach jednostek

samorządu terytorialnego w latach 1999 i 2000 oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

Nr 95, poz. 1041). Kwestia ta stała się przedmiotem kolejnej regulacji zawartej

w ustawie z dnia 2 października 2003 r. o zmianie ustawy o specjalnych strefach

ekonomicznych i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 188, poz. 1840 ze zm.).

W szczególności na podstawie art. 2 tej ustawy dodano art. 1b ust. 2 do ustawy

z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych, według którego

zwolnienia z podatku od nieruchomości przyznane z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej na terenie specjalnych stref ekonomicznych regulują

przepisy ustawy z dnia 2 października 2003 r. o zmianie ustawy o specjalnych

strefach ekonomicznych. Artykuł 10 ust. 1 ustawy z dnia 2 października 2003 r.,

zwalniał z podatku od nieruchomości grunty, budowle i budynki zajęte na

prowadzenie działalności gospodarczej na terenie strefy na podstawie zezwolenia,

zmienionego stosownie do przepisów art. 6 (dotyczącego przedsiębiorcy, który

uzyskał zezwolenie przed dniem 1 stycznia 2001 r.), przez przedsiębiorcę,

do którego stosuje się art. 5 ust. 2, w okresie ważności tego zezwolenia. Według art.

10 ust. 2 tej ustawy, zwolnienia, o których mowa w ust. 1, stanowią regionalną

pomoc publiczną na wspieranie nowych inwestycji. Natomiast art. 11 tej ustawy

stanowił, że umorzenie przez organ gminy zaległości z tytułu podatku od

nieruchomości należnego od dnia 1 stycznia 2001 r. od gruntów, budowli

i budynków zajętych przez przedsiębiorcę prowadzącego działalność gospodarczą

na terenie strefy na podstawie zezwolenia, który zawarł przed dniem 1 stycznia

2001 r. umowę, porozumienie lub list intencyjny, którego stroną jest gmina, na

terenie której położone są grunty, budowle lub budynki, w których gmina

zobowiązała się zwolnić tego przedsiębiorcę z podatku od nieruchomości,

zaniechać poboru tego podatku lub umorzyć zaległości z tytułu tego podatku,

dokonane po dniu, w którym nastąpiło poniesienie kosztów inwestycyjnych

kwalifikujących się do objęcia pomocą publiczną w rozumieniu przepisów o pomocy

publicznej, stanowi regionalną pomoc publiczną na wspieranie nowych inwestycji

w rozumieniu ustawy o pomocy publicznej. Treść przepisów zawartych w art. 10

i art. 11 ustawy z dnia 2 października 2003 r. o zmianie ustawy o specjalnych

13

strefach ekonomicznych w zw. z art. 1b ust. 2 u.o.p.o.l. uzasadnia wniosek,

że określały one zwolnienia z podatku od nieruchomości jako środka pomocy

publicznej w odniesieniu do tych przedsiębiorców, którzy prowadzili już działalność

w strefie do chwili wejścia w życie tych przepisów.

Kwestia zwolnień z podatku od nieruchomości w specjalnych strefach

ekonomicznych stała się przedmiotem kolejnej regulacji obowiązującej od dnia

31 maja 2004 r., kiedy to na podstawie art. 47 ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r.

o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej (Dz.U. Nr 123, poz.

1291) zmieniono treść art. 7 ust. 3 u.o.p.o.l., zgodnie z którym rada gminy,

w drodze uchwały, może wprowadzić inne zwolnienia przedmiotowe niż określone

w ust. 1 oraz w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 2 października 2003 r. o zmianie ustawy

o specjalnych strefach ekonomicznych. Niezależnie od powyższej regulacji

dotyczącej zwolnień z podatku do nieruchomości w specjalnych strefach

ekonomicznych ustawa o podatkach i opłatach lokalnych przewidywała zwolnienie

z podatku jako środek pomocy publicznej w jeszcze jedynym przypadku. Z dniem

1 stycznia 2006 r., wprowadzono bowiem nową regulację w art. 7 ust. 2 pkt 5a,

zwalniającą z podatku od nieruchomości przedsiębiorców o statusie centrum

badawczo-rozwojowego uzyskanym na zasadach określonych w ustawie z dnia

29 lipca 2005 r. o niektórych formach wspierania działalności innowacyjnej (Dz.U.

Nr 179, poz. 1484) w odniesieniu do przedmiotów opodatkowania zajętych na cele

prowadzenie badań i prac rozwojowych. Dodany równocześnie do art. 7 ust. 6a

stanowił, że zwolnienie z podatków i opłat, o których mowa w ust. 2 pkt 5a, stanowi

pomoc de minimis, o której mowa w rozporządzeniu Komisji (WE) nr 69/2001 z dnia

12 stycznia 2001 r. w sprawie zastosowania art. 87 i 88 Traktatu WE w odniesieniu

do pomocy w ramach zasady de minimis (Dz. Urz. WE L z 13.01.2001). Taki stan

prawny obowiązywał w chwili zawarcia porozumienia z dnia 8 września 2006 r.

Udzielania pomocy publicznej dotyczyły także przepisy zawarte w art. 10

i 70 ust. 3 powołanej wcześniej ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu

w sprawach dotyczących pomocy publicznej. Pierwszy z nich (art. 10 ust. 1)

dotyczył pomocy regionalnej, o której mowa w art. 87 ust. 3 lit. a oraz lit. c Traktatu

WE, stanowiąc, że może być udzielana w zakresie wynikającym z mapy pomocy

regionalnej. Na podstawie art. 10 ust. 2 tej ustawy zostało wydane przez Radę

14

Ministrów rozporządzenie z dnia 1 września 2004 r. w sprawie ustalenia mapy

pomocy regionalnej (Dz.U. Nr 200, poz. 2050) określające m.in. obszary kraju,

na których jest dopuszczalne udzielanie pomocy regionalnej, maksymalne wielkości

pomocy dla tych obszarów i poszczególnych rodzajów działalności gospodarczej.

Natomiast art. 70 ust. 3 ustawy przewidywał, że do dnia 1 maja 2007 r. Rada

Ministrów może, w drodze rozporządzeń, ustanawiać programy pomocowe

w zakresie pomocy publicznej udzielanej na podstawie ustaw odrębnych,

uwzględniając w szczególności potrzeby rozwoju gospodarki oraz konieczność

zapewnienia zgodności tej pomocy ze wspólnym rynkiem. Na podstawie tej

delegacji zostało wydane w dniu 4 sierpnia 2006 r., obowiązujące od dnia

24 sierpnia 2006 r. - a więc w chwili zawarcia porozumienia z dnia 8 września

2006 r. - rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie udzielania przez gminy pomocy

regionalnej na wspieranie nowych inwestycji lub tworzenie nowych miejsc pracy

związanych z nową inwestycją (Dz.U. Nr 142, poz. 1017) określające szczegółowe

warunki udzielania pomocy regionalnej na wspieranie nowych inwestycji lub

tworzenie nowych miejsc pracy związanych z nową inwestycją, w formie zwolnienia

z podatku od nieruchomości, udzielanej w drodze uchwały rady gminy na podstawie

art. 7 ust. 3 u.o.p.o.l. (§ 1 ust. 1 rozporządzenia). W § 6 tego rozporządzenia

określono warunki udzielenia pomocy publicznej. Zgodnie z § 6 ust. 1 pkt 1,

warunkiem jej udzielenia było dokonanie zgłoszenia właściwemu organowi

podatkowemu przed rozpoczęciem realizacji inwestycji o zamiarze korzystania

z pomocy, w trybie i formie określonymi uchwałą rady gminy, o której mowa w § 1

ust. 1. Według § 7 tego rozporządzenia, przedsiębiorca nabywał prawo do pomocy

z dniem dokonania zgłoszenia.

Tylko ubocznie dodać należy, że już po zawarciu porozumienia z dnia

8 września 2006 r., z dniem 12 stycznia 2007 r., na mocy art. 3 ustawy z dnia

7 grudnia 2006 r. o zmianie ustawy o postępowaniu w sprawach dotyczących

pomocy publicznej i niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 245, poz. 1775) zmieniono

przepisy ustawy o podatkach i opłatach lokalnych dotyczące zwolnień z podatku od

nieruchomości jako środka pomocy publicznej, dodając ust. 6b do art. 7 oraz art.

20b-20d. Na podstawie delegacji zawartej w dodanym art. 20 lit. d. wydane zostało

rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 lipca 2007 r. w sprawie udzielania przez

15

gminy zwolnień od podatku od nieruchomości, stanowiących regionalną pomoc

inwestycyjną (Dz.U. Nr 138, poz. 969) zastąpione następnie rozporządzeniem Rady

Ministrów z dnia 5 sierpnia 2008 r. w sprawie warunków udzielania zwolnień od

podatku od nieruchomości oraz podatku od środków transportowych, stanowiących

regionalną pomoc inwestycyjną (Dz.U. Nr 146, poz. 927 ze zm.). Ze względu

jednak na datę wejścia w życie tych rozporządzeń nie obowiązywały one w chwili

zawarcia porozumienia z dnia 8 września 2006 r., więc nie są przydatne do

dokonania interpretacji oraz oceny ważności tego porozumienia, co nie wyklucza

konieczności uwzględnienia tych przepisów do oceny zasadności roszczenia

dochodzonego w pozwie, gdyż z uzasadnienia pozwu wynika, że powódka

powołując się także na ostatnio wymienione rozporządzenie, wywodziła

odpowiedzialność odszkodowawczą pozwanej Gminy.

Zagadnienia pomocy publicznej dotyczyły także inne przepisy.

W szczególności art. 22 § 1 Ordynacji podatkowej, w chwili zawarcia porozumienia

z dnia 8 września 2006 r. stanowił, że Minister właściwy do spraw finansów

publicznych może, w drodze rozporządzenia, w przypadkach uzasadnionych

interesem publicznym lub ważnym interesem podatników: 1) zaniechać w całości

lub w części pobory podatków, określając rodzaj podatku, okres, w którym

następuje zaniechanie, i grupy podatników, których dotyczy zaniechanie; 2) zwolnić

niektóre grupy płatników z podatki z obowiązku pobierania podatków lub zaliczek

na podatki oraz określić termin wpłacenia podatku i wynikającego z tego zwolnienia

obowiązki informacyjne podatników (...). Według art. 22 § 1a, rozporządzenie,

o którym mowa w § 1 pkt 1, dotyczące zaniechania poboru podatku od podatników

prowadzących działalność gospodarczą, którzy w wyniku zaniechania poboru

podatku staną się beneficjentami pomocy publicznej w rozumieniu przepisów

o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej, stanowiące pomoc

publiczną, zawiera program pomocowy, określający przeznaczenie i warunki

dopuszczalności pomocy publicznej. Oprócz tego materii tej dotyczyły przepisy art.

67a i art. 67b zamieszczone w rozdział 7a zatytułowanym: „Ulgi w spłacie

zobowiązań podatkowych". Artykuł 67a przewidywał, że organ podatkowy może, na

wniosek podatnika umorzyć w całości lub w części zaległości podatkowe, odsetki

za zwłokę lub opłatę prolongacyjną (art. 67a § 1 pkt 3). Zgodnie natomiast z art.

16

67b § 1, organ podatkowy, na wniosek podatnika prowadzącego działalność

gospodarczą może udzielić ulg w spłacie zobowiązań podatkowych określonych

w art. 67a, m.in. tych, które stanowią pomoc de minimis - w zakresie i na zasadach

określonych bezpośrednio obowiązujących aktach prawa wspólnotowego

dotyczących pomocy w ramach zasady de minimis (pkt 2);, które stanowią pomoc

publiczną (pkt 3) m.in. na zatrudnienie (ppkt g), na rozwój małych i średnich

przedsiębiorstw (ppkt h), regionalną (ppkt I), udzieloną na inne przeznaczenia

określone na podstawie § 6 przez Radę Ministrów (ppkt m). Ulgi w spłacie

zobowiązań podatkowych, o których mowa w art. 67a, w przypadkach

wymienionych w § 1 pkt 3 lit. e-m, mogą być udzielone po spełnieniu

szczegółowych warunków określonych w § 5 i 6. Według § 5, Rada Ministrów

określi, w drodze rozporządzeń, szczegółowe warunki udzielania ulg w spłacie

zobowiązań podatkowych, o których mowa w art. 67a, w przypadkach

wymienionych w § 1 pkt 3 lit. e-l wraz ze wskazaniem przypadków, w których ulgi

udzielane są jako pomoc indywidualna, mając na uwadze dopuszczalne

przeznaczenia i warunki udzielania pomocy państwa określone w przepisach prawa

wspólnotowego. Przepis § 6 upoważniał Radę Ministrów do wydania rozporządzeń

określających inne niż określone w § 1 pkt 3 lit. a-l, przeznaczenia pomocy

udzielone w formie ulg w spłacie zobowiązań podatkowych, o których mowa w art.

67a, oraz szczegółowe warunki udzielania tych ulg dla określonych przez Radę

Ministrów przeznaczeń wraz ze wskazaniem przypadków, w których ulgi udzielane

są jako pomoc indywidualna, mając na uwadze dopuszczalność i warunki

udzielania pomocy państwa określone w przepisach prawa wspólnotowego.

Na podstawie art. 67b § 5 zostało wydane m.in. rozporządzenie Rady Ministrów

z dnia 31 maja 2006 r. - obowiązujące w chwili zawarcia porozumienia - w sprawie

udzielania ulg w spłacie zobowiązań podatkowych stanowiących pomoc regionalną

na wspieranie nowych inwestycji lub tworzenie nowych miejsc pracy związanych

z nową inwestycją (Dz.U. Nr 108, poz. 738).

Należy mieć także na względzie art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 13 listopada

2003 r. o dochodach jednostek samorządu terytorialnego (Dz.U. Nr 203, poz. 1966

ze zm.), według którego do udzielania ulg podatkowych, umarzania, rozkładania na

raty i odraczania terminów płatności należności z tytułów podatków i opłat

17

stanowiących dochody jednostek samorządu terytorialnego, a także zwolnienia

z obowiązku pobrania bądź ograniczenia poboru tych należności mają

zastosowanie przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa

(Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.).

Wreszcie, elementem pomocy publicznej była ustawa z dnia 20 marca 2002 r.

o finansowym wspieraniu inwestycji (Dz.U. Nr 41, poz. 363 ze zm.), która

przewidywała bezpośrednie wsparcie finansowe dla przedsiębiorców, jako element

pomocy publicznej. Przywołanie tego aktu prawnego - przewidującego inne środki

pomocy publicznej niż zwolnienie z podatku od nieruchomości - jest o tyle

potrzebne, gdyż w art. 12 ust. 1 przewidywała ona wprost, że podstawą udzielenia

wsparcia finansowego jest umowa zawarta przez ministra właściwego do spraw

gospodarki z przedsiębiorcą, która z jednej strony określa zobowiązania

przedsiębiorcy, w tym w szczególności lokalizację, wartość inwestycji,

harmonogram realizacji projektu inwestycyjnego, nazwę zakupionej technologii oraz

liczbę zatrudnionych pracowników, z drugiej strony wielkość i przeznaczenie

wsparcia finansowego oraz zasady rozliczania wsparcia i przyczyny ewentualnego

zwrotu udzielonego wsparcia (art. 12 ust. 3).

Z przedstawionych wyżej - w sposób niewyczerpujący - regulacji prawnych

dotyczących pomocy publicznej wynika, że sposób jej udzielenia (na podstawie

aktów normatywnych, umowy albo decyzji administracyjnej) wynikał z rodzaju

udzielanej pomocy publicznej oraz środka tej pomocy. Sąd Apelacyjny nie

sklasyfikował bliżej rodzaju pomocy publicznej, która była przedmiotem

porozumienia z dnia 8 września 2006 r. - w tym dotyczących kooperantów spółki S.

- i nie wskazał także reżimu prawnego, który należało uwzględnić przy ocenie, czy

porozumienie, w którym pozwana Gmina zobowiązała się zwolnić od podatku od

nieruchomości kooperantów spółki S., nie przekraczało granicy swobody umów. W

konsekwencji nie dokonał oceny, czy w tym zakresie postanowienia porozumienia

nie przekraczały granicy swobody umów. W szczególności Sąd Apelacyjny nie

odniósł się do zagadnienia, czy mimo treści art. 7 ust. 3 u.o.p.o.l. - przekazującego

radzie gminy kompetencje władcze do zwolnienia z podatku od nieruchomości na

podstawie uchwały (aktu prawa miejscowego) określającej krąg adresatów w

sposób przedmiotowy - oraz innych regulacji przewidujących z mocy prawa

18

zwolnienie z podatku od nieruchomości jako środka pomocy publicznej (por. art. 10

ust. 1 ustawy z dnia 2 października 2003 r. o zmianie ustawy o specjalnych strefach

ekonomicznych i niektórych innych ustaw oraz art. 7 ust. 2 pkt 5a u.o.p.o.l.)

możliwe było zobowiązanie się przez organ wykonawczy gminy do zwolnienia z

podatku od nieruchomości określonego podmiotu na podstawie czynności prawnej.

Dokonując tej oceny, należało sprecyzować za pomocą jakich środków

skutkujących faktycznym zwolnieniem podatnika od obowiązku uiszczenia podatku

od nieruchomości, przewidzianych w systemie prawnym odnoszącym się do

pomocy publicznej, mógł takie zobowiązanie wykonać organ wykonawczy gminy.

Należy mieć przy tym na uwadze, że co do zasady narusza zasadę swobody umów

porozumienie przewidujące zobowiązanie się do świadczenia dotyczącego sfery

władztwa publicznego. Potwierdza to stanowisko zajęte w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 28 czerwca 2011 r., II CSK 627/10 (nie publ.), w którym

stwierdzono nieważność postanowień umownych, w którym gmina zobowiązywała

się do uchwalenia planu zagospodarowania przestrzennego. Podstawą tej oceny

było, stanowisko, które podziela Sąd Najwyższy w obecnym składzie, iż

kompetencje przypisane w sferze prawa publicznego radzie gminy nie mogą być

przedmiotem cywilnych zobowiązań zaciąganych przez organ wykonawczy gminy,

ani zresztą także przez samą radę gminy, chyba że znajduje to oparcie w istniejącej

podstawie prawnej. Z tych przyczyn nie można odeprzeć zarzutu naruszenia art. 58

§ 1 i 3 k.c. w zw. z art. 3531

k.c.

Konsekwentnie, z tej samej przyczyny, zasadny był zarzut naruszenia art.

393 § 1 k.c. w zw. z art. 471, art. 3531

i art. 58 § 1 i § 3 k.c., w zakresie braku

odniesienia się Sądu Apelacyjnego do kwestii, czy przedmiotem świadczenia

zastrzeżonego na rzecz osoby trzeciej mogło być zobowiązanie się do zwolnienia

tej osoby z podatku od nieruchomości.

Stanowcze rozstrzygnięcie kwestii ewentualnej nieważności postanowień

porozumienia zawierających zobowiązanie się pozwanej Gminy do zwolnienia

kooperantów spółki Sharp z podatku od nieruchomości musi być poprzedzone

dokonaniem ich prawidłowej wykładni, gdyż może to rzutować na ocenę

dopuszczalności analizowanych postanowień umowy. Dokonując interpretacji

postanowień umowy, według zasad przewidzianych w art. 65 k.c., należy

19

uwzględnić obowiązujące w chwili zawarcia umowy przepisy prawa, w tym

przypadku dotyczące zasad udzielania pomocy publicznej. W procesie wykładni

umowy zawartej z jednej strony przez spółkę S., jako profesjonalistę, oraz z drugiej

strony przez podmioty publiczne, należy zakładać nie tylko znajomość mających

zastosowanie do określonej umowy przepisów prawa, ale również to, że strony

zamierzały ukształtować zgodnie z nimi treść zobowiązania, co zresztą wprost

zostało zadeklarowane przez wszystkie strony w treści porozumienia z dnia

8 września 2006 r. Z tego względu należało ustalić, w jakich granicach

obowiązujące przepisy odnoszące się do pomocy publicznej, która miała zostać

udzielona przez pozwaną kooperantom spółki S., pozwalały kształtować stronom, tj.

beneficjentowi pomocy publicznej oraz podmiotowi udzielającemu pomocy

publicznej, wzajemne obowiązki z tym związane. Na tej podstawie należało

następnie ocenić, jaki charakter miało porozumienie z dnia 8 września 2006 r.,

tj. czy była to umowa określająca jedynie ramowo zamiary stron, do którego chciały

dążyć, w szczególności realizacji przedsięwzięcia gospodarczego o określonej skali

przy wsparciu środkami pomocy publicznej uruchamianymi za pomocą

mechanizmów przewidzianych w aktach normatywnych czy też umowy, będącej

źródłem sprecyzowanych co do treści świadczeń stron, które ją zawarły.

Zarzut naruszenia art. 65 k.c. jest uzasadniony także w odniesieniu do

postanowień odnoszących do kooperantów spółki S., które w ocenie Sądu

Apelacyjnego stanowiły konstrukcję przewidzianą w art. 393 § 1 k.c. Interpretacji

porozumienia w tym aspekcie Sąd Apelacyjny dokonał bez wcześniejszego

wyjaśnienia istoty i skutków prawnych całego porozumienia zawartego przez spółkę

S. z pozostałymi stronami tego porozumienia, przyjmując, że skoro strony polskie

zobowiązały się zwolnić z podatku od nieruchomości spółkę S., to takie samo

świadczenie przewidziały w konstrukcji z art. 393 k.c., zawartym w porozumieniu, w

odniesieniu do kooperantów tej Spółki. Niezależnie od tego należy zwrócić uwagę

na to, że zastrzeżenie umowne, o którym mowa w art. 393 k.c., jest jedynie częścią

umowy łączącej dwa podmioty - wierzyciela i dłużnika, w ramach którego przez

spełnienie świadczenia przez dłużnika na rzecz osoby trzeciej dochodzi do

wykonania trzech zobowiązań: dłużnika wobec wierzyciela na podstawie umowy

podstawowej (w ramach stosunku pokrycia), dłużnika wobec osoby trzeciej na

20

podstawie umowy o świadczenie na jej rzecz (w ramach stosunku zapłaty) oraz

wierzyciela wobec osoby trzeciej w ramach stosunku waluty (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 maja 2003 r., IV CKN 101/01). W ten sposób wykonanie

zobowiązania przez dłużnika wynikającego z konstrukcji przewidzianej w art. 393

§ 1-3 k.c. powoduje umorzenie dwóch zobowiązań w ramach jednego świadczenia

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2012 r., I CSK 606/11).

Sąd Apelacyjny, dokonując wykładni porozumienia z dnia 8 września 2006 r.,

nie zbadał istnienia wymienionych wyżej relacji prawnych, w tym zachodzących

pomiędzy spółką S. i jej kooperantami, jak również nie ocenił, czy porozumienie to

przewidywało świadczenie na rzecz spółki S., które zostało jedynie

przeadresowane na rzecz osób trzecich - jej kooperantów, czy też odrębne

świadczenie przewidziane tylko na rzecz osoby trzeciej.

W orzecznictwie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 października

1984 r., II CR 329/84, nie publ.) przyjmuje się, że zastrzeżenie spełnienia

świadczenia na rzecz osoby trzeciej nie jest typową konsekwencją zawarcia umowy

pomiędzy dłużnikiem i wierzycielem, dlatego też istnienia takiego zastrzeżenia nie

można domniemywać, gdyż musi ono wyraźnie wynikać z treści umowy.

Uwzględniając powyższe należy mieć na względzie, że w ramach zasady swobody

umów nie jest wyłączone zawarcie tego rodzaju porozumienia, w którym przewiduje

się możliwość spełnienia na rzecz osoby trzeciej określonego świadczenia, bądź

innego zachowania niemającego postaci świadczenia, nie czyniąc jednak z osoby

trzeciej podmiotu uprawnionego do jego dochodzenia (zastrzeżenie o słabszym

skutku). Dla oceny, czy taki właśnie charakter mają postanowienia porozumienia

odnoszące się do kooperantów spółki S. istotne jest ustalenie, jakiemu celowi miało

służyć zobowiązanie pozwanej Gminy do zwolnienia kooperantów spółki S. z

podatku od nieruchomości; umorzeniu za pomocą jednego świadczenia różnych

zobowiązań pomiędzy wierzycielem, dłużnikiem i osobami trzecimi, czy

też ułatwieniu, z jednej strony - zastrzegającemu wierzycielowi - odpowiednich

warunków do podejmowania z nim współpracy gospodarczej przez inne podmioty

gospodarcze, z drugiej strony - podmiotowi publicznemu - pozyskiwaniu kolejnych

podmiotów gotowych do zainwestowania środków finansowych w przedsięwzięcie

objęte pomocą publiczną, jak również uproszczeniu i przyspieszeniu procedury

21

uruchamiania środków pomocy publicznej. Oceniając postanowienia odnoszące się

do kooperantów spółki S., Sąd Apelacyjny pominął ocenę znaczenia postanowienia

zawartego w pkt 15. 1 porozumienia - dotyczącego zasad odpowiedzialności -

według którego „strona polska, która złożyła oświadczenia i zapewnienia bądź

zaciągnął zobowiązania zrekompensuje wszelkie szkody poniesione przez S. w

wyniku nieprawdziwych, niekompletnych lub wprowadzających w błąd złożonych

oświadczeń i zapewnień lub w wyniku niewykonania lub niewłaściwego wykonania

przez ten podmiot jakichkolwiek jego porozumienia". Zarówno w tym postanowieniu

porozumienia, jak również w pozostałej jego części, nie ma postanowienia o

odpowiedzialności stron polskich wobec osób trzecich.

W żadnym wypadku omawiana konstrukcja prawna nie umożliwia - tak, jak

to przyjął Sąd Apelacyjny, według którego pozwana Gmina zobowiązała się jako

dłużnik wobec kooperantów spółki S. - powstania bezpośredniego zobowiązania

dłużnika wobec osoby trzeciej. Taka konstrukcja musiałaby wyraźnie mieć

podstawę prawną w przepisach prawa, której nie stanowi art. 393 k.c.

Osoba trzecia, w ramach konstrukcji przewidzianej w art. 393 k.c., nie jest stroną

stosunku prawnego wynikającego z umowy zawartej pomiędzy wierzycielem

(zastrzegającym) a dłużnikiem (przyrzekającym). Z przepisów zawartych w art. 393

k.c. wynikają jedynie określone uprawnienia osoby trzeciej, pozostającej poza

stosunkiem prawnym wynikającym z umowy zawartej pomiędzy dłużnikiem

i wierzycielem, tj. do bezpośredniego żądania od dłużnika spełnienia zastrzeżonego

świadczenia (art. 393 § 1 k.c.).

Niezależnie od powyższego, trafnie podniesiono w skardze kasacyjnej,

że warunkiem powstania ważnego zobowiązania, którego treścią jest obowiązek

spełnienia świadczenia przez dłużnika na rzecz wierzyciela jest dokładne

określenie treści tego świadczenia albo przesłanek pozwalających na jego

dokładne określenie. Jeśli świadczenie jest nieoznaczone to, roszczenie o jego

wykonanie, względnie roszczenie odszkodowawcze z tytułu jego niewykonania, nie

powstaje (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2011 r., III CSK 206/10,

OSNC-ZD 2012, nr 2, poz. 125). Taką samą zasadę należy przyjąć w odniesieniu

do świadczenia, które ma być spełnione przez dłużnika na rzecz osoby trzeciej.

Sąd Apelacyjny nie ocenił, czy z porozumienia z dnia 8 września 2006 r. wynikał

22

dokładnie zakres czasowy zwolnienia kooperantów spółki S. z podatku

od nieruchomości, czy też jedynie zobowiązanie się pozwanej do przyznania

w bliżej nieokreślonych granicach czasowych pomocy publicznej w formie

zwolnienia z podatku od nieruchomości. Trafnie bowiem podniesiono w skardze

kasacyjnej, w ramach zarzutu naruszenia art. 65 k.c., że Sąd Apelacyjny nie

skonfrontował ze sobą wyprowadzonych wniosków odnoszących się oddzielnie do

spółki S. i jej kooperantów w zakresie okresu zwolnienia z podatku od

nieruchomości, gdyż wykładnia dokonana przez Sąd drugiej instancji prowadzi do

wniosku, że zakres czasowy zwolnienia z podatku od nieruchomości spółki S. był

ściśle określony, natomiast w odniesieniu do kooperantów firmy S. zwolnienie

z podatku od nieruchomości nie zostało ograniczone żadnym terminem i było

ograniczone wyłącznie wskaźnikiem intensywności pomocy publicznej.

Sąd Apelacyjny nie odniósł się także do znaczenia odmiennej treści postanowień

w tym zakresie odnoszących się do spółki S. i jej kooperantów. Wobec tej

pierwszej, zawartej w pkt 4.3.1 porozumienia, określono, że Gmina zwolni S.

z podatku od nieruchomości od dnia nabycia nieruchomości do dnia 31 grudnia

2013 r., natomiast w odniesieniu do kooperantów spółki S. w pkt 7.4.2

(ii) przewidziano, że strony polskie zobowiązują się przyznać pomoc publiczną

zgodnie z obowiązującym prawem, w tym m.in.: Gmina - zwolnienie z podatku od

nieruchomości na podstawie uchwały Rady Gminy.

Z tych względów orzeczono na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art.

108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c., jak w sentencji.