IV CSK 670/13

Sygn. akt IV CSK 670/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lipca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Owczarek (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa T. K. i G. K.

przeciwko Gminie Miasta G.

o nakazanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 lipca 2014 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 maja 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powodów solidarnie na

rzecz strony pozwanej kwotę 1 800,- (jeden tysiąc osiemset)

złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Po rozpoznaniu apelacji powodów T. K. i G. K. oraz pozwanej Gminy Miasta G.

od wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 18 grudnia 2012 r. - wyrokiem z dnia 28

maja 2013 r. Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób,

że oddalił powództwo i rozstrzygnął o kosztach procesu oraz oddalił apelację

powodów i zasądził od nich na rzecz pozwanej koszty postępowania apelacyjnego.

W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano, że trafny okazał się zarzut pozwanej

naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 232 k.c., wskazującego grunty, które mogą

zostać oddane w użytkowanie wieczyste oraz określającego, czyją własność

powinny one stanowić. Z przepisu tego wynika, że niemożliwe jest ustanowienie

użytkowania wieczystego na gruntach, których Skarb Państwa albo jednostka

samorządu terytorialnego jest współwłaścicielem z osobą fizyczną lub prawną,

nie można więc ustanowić użytkowania wieczystego na udziale gminy we

własności nieruchomości, w której współwłaścicielami są takie podmioty.

Poglądu tego nie zmienia źródło roszczeń powodów, jakim w rozpoznawanej

sprawie jest art. 4 ustawy z dnia 3 lipca 1947 r. o popieraniu budownictwa (Dz.U. Nr

52, poz. 270 ze zm.).

W sprawie został ustalony następujący stan faktyczny. Na podstawie

orzeczeń Zarządu Miejskiego w G. z 1947 i 1948 r. F., L. i Fe. J. przystąpili do

odbudowy domu wielorodzinnego w G., zniszczonego w 83% podczas II wojny. Ze

względu na brak środków finansowych na wykonanie prac, w 1949 r. została w

sprawie odbudowy zawarta umowa notarialna z wymienionymi osobami, przy czym

w miejsce Fe. J. wstąpił P. K., który miał uzyskać zgodę od właściwych władz na

nabycie praw do lokali w budynku, sam zaś miał posiadać prawo do używania

jednego lokalu sklepowego na parterze wraz przylegającym jednopokojowym

mieszkaniem oraz mieszkania trzypokojowego na pierwszym piętrze budynku.

Wymienione osoby odbudowały dom i podzieliły między siebie lokale, otrzymując

zgodę na użytkowanie budynku w 1963 r. Decyzją administracyjną z dnia 14 maja

1981 r., opartą na przepisach dekretu z dnia 26 października 1945 r. o rozbiórce

i odbudowie budynków, ustanowione zostało prawo użytkowania budynku na okres

20 lat. Następnie, część lokali w budynku, po wyodrębnieniu, została sprzedana

3

osobom trzecim wraz z udziałem w prawie do gruntu. Pozostała część we

współwłasności nieruchomości, niezwiązana z własnością żadnego z lokali, należy

do Gminy Miasta G. i wynosi 28/100. Jedynymi lokalami niewyodrębnionymi są

lokale nr 1 i 2, z których w lokalu nr 1, posiadanym przez powoda T. K. na

podstawie umowy najmu zawartej z Gminą Miasto G., prowadzony jest sklep (jest

to ten sam lokal użytkowy, który po odbudowie zajął poprzednik prawny powoda).

Lokal mieszkalny na pierwszym piętrze został przez powoda kupiony od Gminy

Miasta G., a następnie darowany synowi.

Dnia 10 maja 2010 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w G. stwierdziło

nieważność orzeczenia Zarządu Miejskiego w G. z 1949 r., a także decyzji

Prezydenta Miasta G. z 1981 r. z powodu ich niezgodności z prawem, tzn. oparcia

ich na powołanym dekrecie z 1945 r. o rozbiórce i naprawie budynków - mimo, że w

dniu 14 maja 1981 r. dekret ten nie obowiązywał, moc obowiązująca miała

natomiast ustawa z 1947 r., na podstawie której osobom odbudowującym budynki

przysługiwały inne, dalej idące roszczenia.

Uwzględniając roszczenie powodów Sąd Okręgowy wskazał, że jedynie tą

drogą możliwa jest realizacja uprawnień przysługujących im na podstawie ustawy

z 1947 r. Na przeszkodzie temu rozwiązaniu nie może natomiast stać

ukształtowanie stanu prawnego nieruchomości, w którym niemożliwe byłoby

ustanowienie użytkowania wieczystego na udziale we współwłasności Skarbu

Państwa i osób fizycznych. Do odmiennego wniosku doszedł jednak Sąd

Apelacyjny, podzielając stanowisko judykatury i większości poglądów doktryny,

że obecny stan prawny nie daje podstaw do takiego ukształtowania prawa

użytkowania wieczystego, by przysługiwało ono na udziale Skarbu Państwa lub

gminy wespół z osobami fizycznymi. Wynika to z konstrukcji użytkowania

wieczystego jako prawa jednolitego, niepodlegającego wewnętrznym podziałom.

Według Sądu Apelacyjnego ustawowa podstawa żądania powodów oparta na

art. 4 ustawy z 1947 r. nie daje się pogodzić z obecnym systemem prawnym, a z

pewnych uprawnień wynikających z tej ustawy (nieodpłatne korzystanie

z nieruchomości przez 20 lat) skorzystał poprzednik prawny powodów.

4

W skardze kasacyjnej powodów zarzucono zaskarżonemu wyrokowi

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 232 k.c. poprzez błędną wykładnię,

polegającą na przyjęciu, że nie jest możliwe ustanowienie użytkowania wieczystego

na udziale gminy we współwłasności gruntu, stanowiącego współwłasność gminy

oraz osób fizycznych, oraz art. 4 ust. 1 ustawy z 1947 r. w związku z art. 64 k.c.

poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, polegające na niezasadnej odmowie

stwierdzenia obowiązku złożenia oświadczenia woli objętego żądaniem pozwu.

Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co

do istoty sprawy, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania,

z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania. W odpowiedzi pozwana Gmina

Miasto G. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona. Sąd Apelacyjny stwierdził trafnie,

że realizacja uprawnienia z art. 4 ust. 1 ustawy z 1947 r. nie może polegać na

przyznaniu prawa użytkowania wieczystego na udziale w nieruchomości, w sytuacji,

w której drugi udział przysługiwałby osobie prywatnej. Stanowisko to stałoby

w sprzeczności z konstrukcją użytkowania wieczystego, która - jak wielokrotnie

stwierdzano w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego – wyklucza

możliwość ustanowienia tego prawa w razie pozostawania nieruchomości we

współwłasności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego i osoby

prywatnej (por. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 września

1993 r., III CZP 81/93, OSNC 1994, nr 2, poz. 27; uchwałę Sądu Najwyższego

z dnia 18 października 2007 r., III CZP 82/07, OSNC 2008, nr 10, poz. 12;

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z17 czerwca 1999 r., I CKN 386/98, OSNC

2000, nr 2, poz. 26). Odmienne wypowiedzi judykatury (zwłaszcza uchwała z dnia

18 maja 1995 r., III CZP 61/95, OSNC 1995, nr 9, poz. 130), na które powołują się

skarżący, pozostają z tej perspektywy w zdecydowanej mniejszości i zostały

zakwestionowane we wspomnianym, późniejszym chronologicznie orzecznictwie

Sądu Najwyższego.

5

Pogląd o braku możliwości ustanowienia użytkowania wieczystego w razie

panowania na nieruchomości stosunków własnościowych w układzie, jaki ma

miejsce w rozpoznawanej sprawie, w powołanym wyżej orzecznictwie uzasadniany

był przede wszystkim charakterem tego prawa – mogącego obejmować jedynie

nieruchomości należące do Skarbu Państwa lub jednostek samorządu

terytorialnego, rozumiane jako fizycznie wyodrębniona całość, nie zaś wyłącznie

udział w prawie jej własności. Jako argument za tym wnioskiem wskazywano także,

że ustanowienie użytkowania wieczystego wyłącznie na udziale we własności

nieruchomości odbierałoby temu prawu charakter bezwzględny, ograniczając jego

skuteczność wyłącznie do stron umowy.

Pewna szczególność problemu stanowiącego istotę rozpoznawanej skargi

kasacyjnej wynika z podstawy, na której oparte zostało żądanie pozwu. Stanowi ją

art. 4 ust. 1 ustawy z 1947 r. przyznający osobom wznoszącym budynek

mieszkalny roszczenie o ustanowienie prawa rzeczowego. Jak stwierdzono

w orzecznictwie, roszczenie to ma charakter obligacyjny i powstaje z mocy prawa

(tak Sąd Najwyższy w wyroku z 21 lutego 2002 r., IV CKN 785/00, nie publ.).

Treść tej regulacji nie pozostawia jednak wątpliwości, że sposób realizacji

wskazanego w niej roszczenia może odbywać się wyłącznie w granicach

wyznaczanych przez ogólne regulacje prawa materialnego. Nie może ono

prowadzić do kreowania nowych rodzajów praw rzeczowych ani modyfikowania

konstrukcyjnych założeń praw przewidzianych przez ustawodawcę. Treść art. 4 ust.

1 ustawy z 1947 r. nie może zwłaszcza być traktowana z tej perspektywy jako

przepis o charakterze szczególnym względem art. 232 k.c., pozwalając na przyjęcie

odmiennych przesłanek ustanowienia prawa użytkowania wieczystego i objęcie nim

także udziału w prawie własności nieruchomości.

Wniosku tego, wbrew twierdzeniom skarżących, nie mogą uzasadniać

zwłaszcza konkretne okoliczności faktyczne - w tym, wskazywany w skardze

kasacyjnej, brak możliwości realizacji roszczenia z art. 4 ust. 1 ustawy z 1947 r.,

którego skutkiem stało się rozporządzenie udziałem w prawie własności

nieruchomości. Argumenty te nie wystarczają do uczynienia wyjątku od ogólnych

reguł konstrukcyjnych użytkowania wieczystego. Konsekwencją takiej drogi

rozumowania byłaby możliwość kreowania praw rzeczowych w sposób

6

kazuistyczny – pozwalająca na dopasowywanie także przesłanek ich powstania

i treści do konkretnych sytuacji faktycznych. Rezultat taki stałby w oczywistej

sprzeczności zarówno z koncepcją systemu praw rzeczowych (opartą o katalog

zamknięty), jak i z funkcjami, jakie pełni ona w praktyce (gwarantując stabilność

i przewidywalność stosunków związanych z tymi prawami).

Z tych powodów, za nieuzasadnione uznać należy oba zarzuty skargi

kasacyjnej. Sąd Apelacyjny trafnie wykluczył możliwość ustanowienia użytkowania

wieczystego zgodnie z treścią żądania powodów, orzekając w tym zakresie zgodnie

z art. 232 k.c. W konsekwencji, nie został naruszony także art. 4 ust. 1 ustawy

z 1947 r. w związku z art. 64 k.c., przepisy te bowiem nie mogły stanowić podstawy

zobowiązania pozwanej do złożenia oświadczenia woli o treści wskazanej w pozwie.

Wniosek ten nie oznacza oczywiście z góry, by powodowie nie mogli dochodzić

realizacji swojego interesu majątkowego w ramach innych roszczeń

dopuszczalnych na gruncie prawa prywatnego, wobec treści żądania pozwu

kwestia ta nie mieści się jednak w granicach rozpoznawanej sprawy.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono jak

w sentencji, o kosztach postępowania rozstrzygając na podstawie art. 98 § 1 i art.

109 § 1 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.