III CZP 55/14

Sygn. akt III CZP 55/14

UCHWAŁA

Dnia 17 lipca 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z powództwa D. S.A. w Ś.

przeciwko A. B.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 17 lipca 2014 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w P.

postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2014 r.,

"1. Czy w świetle art. 386 § 5 k.p.c., w przypadku uchylenia przez

sąd drugiej instancji wyroku i przekazania sprawy do ponownego

rozpoznania, rozpoznanie sprawy przez sąd pierwszej instancji

w innym składzie, oznacza wyłączenie z tego składu jedynie tego

sędziego, który brał udział w wydaniu uchylonego wyroku sądu

pierwszej instancji, czy także wyłączenie sędziego, przed którym

toczyło się w części postępowanie w sprawie, ale który nie brał

udziału w wydaniu uchylonego orzeczenia?

2. Czy skutkiem wynikającym z art. 397 pkt 4 k.p.c. objęte jest na

gruncie art. 386 § 5 k.p.c. zasiadanie w składzie sądu przy ponownym

rozpoznaniu sprawy sędziego, który nie brał udziału w wydaniu

uchylonego orzeczenia, ale który prowadził postępowanie

rozpoznawcze?"

podjął uchwałę:

Przewidziany w art. 386 § 5 k.p.c. nakaz rozpoznania sprawy

w innym składzie nie dotyczy sędziego, który nie brał udziału

w wydaniu uchylonego wyroku.

2

UZASADNIENIE

Rozpoznając apelację od wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 20 września

2013 r., Sąd Okręgowy w P. stwierdził, że w jednoosobowym składzie wydającym

ten wyrok zasiadał sędzia, który brał już udział w rozpoznawaniu sprawy, przed

uchyleniem pierwszego wyroku wydanego w tej sprawie, uchylonego następnie z

przekazaniem sprawy do ponownego rozpoznania, nie ferował jednak wtedy

wyroku, lecz – przed zmianą sędziego referenta – podejmował czynności

rozpoznawcze (dopuszczenie i prowadzenie dowodu ze świadków). W związku z

tym powstała wątpliwość, czy przewidziany w art. 386 § 5 k.p.c. – w wypadku

uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania – nakaz

rozpoznania sprawy w innym składzie powoduje wyłączenie tylko tego sędziego,

który brał udział w wydaniu zaskarżonego i uchylonego wyroku, czy także sędziego,

który wprawdzie nie wyrokował, ale prowadził postępowanie rozpoznawcze. W tej

sytuacji Sąd drugiej instancji, na podstawie art. 390 § 1 k.p.c., przedstawił Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W uchwale z dnia 23 sierpnia 2006 r., III CZP 56/06 (OSNC 2007, nr 3, poz.

43) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wyłączenie sędziego z ponownego orzekania

w sprawie – po uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania

– ma źródło w systemie kasacyjnym. Zasada ta została ustanowiona w XIX w.,

gdyż przy braku – w owym czasie – związania sądu drugiej instancji wyrokiem sądu

kasacyjnego zaistniała potrzeba przeciwstawienia się zjawisku notoryjnego

nieuwzględniania przez sądy niższej instancji, działające często w niezmienionym

składzie, poglądów wyrażanych przez sąd kasacyjny. Jednocześnie chodziło więc

także o zwolnienie sędziego z trudnej mentalnie zmiany stanowiska wyrażonego

publicznie w wyroku, uznanym za wadliwy i skasowanym. Obowiązek zmiany

składu sądu okręgowego (zjazdu sędziów pokoju) po uchyleniu wyroku przez Sąd

Najwyższy (senat rządzący) w wyniku uwzględnienia kasacji obowiązywał w Polsce

na terenie b. zaboru rosyjskiego na podstawie art. 193 ustawy postępowania

sądowego cywilnego z dnia 20 listopada 1864 r.

3

W kodeksie postępowania cywilnego z 1930 r., upowszechniającym system

kasacyjny na terenie całego kraju, utrzymana została zasada zmiany składu sądu

drugiej instancji po uchyleniu przez Sąd Najwyższy zaskarżonego wyroku

i odesłaniu sprawy do ponownego rozpoznania (art. 437 według tekstu jednolitego

z 1932 r.). Związanie wykładnią prawa zawartą w orzeczeniu Sądu Najwyższego

(art. 438) odsuwało na plan dalszy motyw zapobiegania zjawisku ignorowania tej

wykładni przez sądy drugiej instancji, jednak prawodawca międzywojenny podzielił

pogląd, że zwolnienie sędziego z ponownego orzekania w sprawie, w której

w formie jurysdykcyjnej wyraził już swój pogląd co do istoty sprawy, służy

ugruntowaniu niezawisłości oraz bezstronności w orzekaniu.

Po wyeliminowaniu z postępowania cywilnego systemu apelacyjno-

kasacyjnego ustawą z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania

w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 38 poz. 349) losy unormowania dotyczącego

wyłączenia sędziego po uchyleniu jego orzeczenia i przekazaniu sprawy do

ponownego rozpoznania były zmienne. Bezpośrednio po wprowadzeniu systemu

rewizyjnego – do 1958 r. – podobnej regulacji nie było; ponownie wprowadzono ją

ustawą z dnia 28 marca 1958 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach

cywilnych (Dz. U. Nr 18 poz. 75). Zgodnie z art. 384 d.k.p.c. według tekstu

jednolitego z 1950 r., sąd drugiej instancji – uwzględniając rewizję – uchylał

zaskarżone orzeczenie w całości lub w części i przekazywał sprawę do ponownego

rozpoznania w innym składzie właściwemu sądowi pierwszej instancji lub sądowi

równorzędnemu.

Wśród motywów uzasadniających uchwalenie art. 384 d.k.p.c. można

znaleźć tezę, że celem tego przepisu było odstąpienie od zmuszania sędziów do

zmiany ich stanowiska zajętego już w wydanym wyroku, następnie uchylonym

celem ponownego rozpoznania sprawy. Już wówczas przyjmowano jednak, że nie

ma argumentów przemawiających za tym, aby wyłączenie obejmowało wszystkich

sędziów, którzy kiedykolwiek uczestniczyli w rozpoznaniu sprawy, w której wyrok

uchylono. W takim samym kierunku wypowiadała się doktryna oraz orzecznictwo

Sądu Najwyższego (por. np. uchwały z dnia 30 maja 1962 r., 3 CO 4/61, OSPiKA

1963, nr 6, poz. 142 i z dnia 29 maja 1963 r., III PO 10/63, OSNCP 1963, nr 11, poz.

4

239 oraz postanowienie z dnia 7 października 1963 r., III CR 86/63, OSNCP 1964,

nr 11, poz. 226). Sąd Najwyższy wyjaśnił m.in., że przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania w innym składzie ma zapewnić bezstronność

w rozpoznaniu sprawy przy pełnym zachowaniu niezawisłości sędziowskiej przez

eliminowanie sytuacji, w których sędzia przy orzekaniu byłby związany

wskazaniami sądu rewizyjnego (art. 385 d.k.p.c.) w konkretnej sprawie, wbrew –

być może – własnemu przekonaniu, któremu dał już wyraz w uchylonym orzeczeniu.

Kodeks postępowania cywilnego z 1964 r. nie przewidywał zmiany składu po

uchyleniu przez sąd rewizyjny wyroku sądu pierwszej instancji i przekazaniu mu

sprawy do ponownego rozpoznania. Dopiero po noweli dokonanej ustawą z dnia

18 kwietnia 1985 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U.

Nr 20 poz. 86), wprowadzającej odpowiednie zmiany do art. 388, powrócono do

unormowania znanego z art. 384 d.k.p.c. Zostało ono zachowane także po reformie

systemu środków odwoławczych zapoczątkowanej ustawą z dnia 1 marca 1996 r.

o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr 43 poz. 189 ze zm.);

uchwalając art. 39313

, dotyczący bezpośrednio kasacji (współcześnie art. 39815

§ 2

dotyczący skargi kasacyjnej), ustawodawca po pewnych wahaniach zdecydował

w art. 386 § 5, że również w razie uchylenia wyroku po rozpoznaniu apelacji

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje ją w innym

składzie.

Powrót do poprzednich unormowań – wspierany tymi samymi co poprzednio

argumentami – znalazł współcześnie silne umocowanie konstytucyjne, skoro

bowiem art. 45 ust. 1 Konstytucji RP ustanawia dla każdego prawo do

sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy przez niezależny, bezstronny i niezawisły sąd,

to staje się jasne, że art. 386 § 5 i art. 39815

§ 2 k.p.c. realizują właśnie to prawo.

Bardziej przekonujące staje się również twierdzenie, że użyte w wymienionych

przepisach pojęcie „rozpoznanie” odpowiada konstytucyjnemu pojęciu „rozpatrzenie

sprawy”, a więc rozstrzygnięciu merytorycznemu, oznaczającemu poddanie pod

osąd twierdzeń i dowodów przedstawionych przez strony i – pod dokonaniu wyboru

prawa oraz jego wykładni – stanowcze orzeczenie o istocie sprawy (sporu) (por.

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2006 r., SK 42/2004,

5

OTK-A Zb. Urz. 2006, nr 9, poz. 125 oraz uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2006 r., III CZP 56/06).

W związku z tym Sąd Najwyższy, interpretując art. 388 k.p.c., a następnie

art. 386 § 5 i art. 39815

§ 2 k.p.c., jednolicie przyjmował, że innym składem

w rozumieniu tych przepisów jest skład, w którym nie zasiada sędzia biorący udział

w wydaniu zaskarżonego i uchylonego wyroku; nie dotyczy to sędziego, który

uczestniczył tylko w postępowaniu poprzedzającym wydanie wyroku, ale nie

wyrokował (por. np. uchwały z dnia 7 października 1986 r., III CZP 71/86, nie publ.,

z dnia 28 grudnia 1988 r., III CZP 100/88, OSP 1990, nr 4, poz. 214 i z dnia 18

października 1990 r., III CZP 59/90, OSNCP 1991, nr 5–6, poz. 58 oraz

postanowienia z dnia 16 stycznia 1987 r., I CR 385/86, OSNCP 1988, nr 5, poz. 66,

z dnia 10 lipca 2007 r., II PZ 29/07, OSNP 2008, nr 19-20, poz. 291 i z dnia

20 stycznia 2014 r., II PZ 34/13, nie publ.).

Interpretacja ta pozostaje w zbiegu z treścią i wykładnią art. 48 § 1 pkt 5

k.p.c., przewidującym, że z mocy ustawy wyłączony jest sędzia, który w instancji

niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, a nie w podejmowaniu

czynności wstępnych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 1 lipca 1999 r., I PKN

132/99, OSNAPUS 2000, nr 18, poz. 686, z dnia 23 listopada 2006 r., II UK 93/06,

OSNP 2007, nr 23–24, poz. 360, z dnia 9 stycznia 2007 r., II PK 135/06, OSNP

2008, nr 3–4, poz. 37, z dnia 15 listopada 2007 r., II PZ 51/2007, OSNP 2009, nr 3–

4, poz. 44 i z dnia 23 stycznia 2008 r., II PK 125/2007, OSNP 2009, nr 5–6, poz.

66).

W tym stanie rzeczy, skoro podstawowym celem art. 386 § 5 i art. 39815

§ 2

k.p.c. jest urzeczywistnienie istotnych, konstytucyjnych aspektów prawa do sądu,

tj. zagwarantowanie sędziowskiej niezawisłości i bezstronności przy rozpatrywaniu

spraw, a więc przy orzekaniu co do ich istoty, przez zapobieżenie sytuacjom, w któ-

rych sędzia – związany oceną prawną i wskazaniami sądu drugiej instancji (art. 386

§ 6 k.p.c.) albo wykładnią Sądu Najwyższego (art. 39820

k.p.c.) – musiałby zmieniać

lub w istotny sposób modyfikować zajęte już stanowisko jurysdykcyjne, będąc

jednocześnie poddany pewnej presji psychologicznej, to oczywisty jest wniosek,

że wyłączeniu na podstawie wymienionych przepisów podlega tylko sędzia, który

6

uczestniczył w wydaniu zaskarżonego i uchylonego wyroku, a nie sędzia biorący

tylko udział w postępowaniu, który stanowiska in merito nie zajmował ani nie

ujawniał.

Oczywiście, mimo że drugorzędny, istotny jest także argument ustrojowo-

organizacyjny. Objęcie wyłączeniem wszystkich sędziów, którzy podejmowali

jakiekolwiek czynności w sprawie, w której wydano uchylony wyrok – zważywszy na

nieobowiązującą w postępowaniu cywilnym tzw. zasadę ciągłości składu oraz

częste zmiany kadrowe w sądownictwie powszechnym – spowodowałoby znaczne

obniżenie sprawności postępowania oraz doprowadziło do podważenia powagi

wymiaru sprawiedliwości i zaufania do sądów. Analizując przedstawione

zagadnienie prawne, nie można więc także tego aspektu pozostawiać na uboczu.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie, nie

rozstrzygając dalszych kwestii podniesionych przez Sąd Okręgowy, które – wobec

treści uchwały – utraciły znaczenie przy rozpoznawaniu apelacji.