I CSK 635/13

Sygn. akt I CSK 635/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 września 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

SSA Elżbieta Fijałkowska

w sprawie z powództwa G. N.

przeciwko B. B.

o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 września 2014 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 9 kwietnia 2013 r.

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

W pozwie skierowanym przeciwko T. B. powódka G. N. wniosła o

zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli o następującej treści: „Ja,

T. B. niniejszym w wykonaniu zobowiązania wynikającego z umowy z dnia 15

października 2007 r. zawartej w formie aktu notarialnego Rep. A. Nr …/2007

oświadczam, iż ustanawiam odrębną własność lokalu mieszkalnego nr 2

składającego się z salonu, kuchni z jadalnią, dwóch pokoi, gabinetu, łazienki, wc,

hallu o łącznej powierzchni 112,60 m2

wraz z przylegającym tarasem o powierzchni

31,1 m2

- położonego na parterze w budynku wielorodzinnym, będącego

samodzielnym lokalem mieszkalnym w rozumieniu ustawy o własności lokali wraz z

udziałem wynoszącym 11260/65900 części nieruchomości wspólnej wynikającym

ze stosunku powierzchni użytkowej lokalu do powierzchni użytkowej wszystkich

lokali, położonego na nieruchomości o powierzchni 1918 m2

przy ul. S. 111 A w S.,

jedn. ew. L., w powiecie p./…/, stanowiącej działkę o nr ewidencyjnym 64/3,

posiadającej urządzoną księgę wieczystą nr […] prowadzoną przez Sąd Rejonowy

Wydział Ksiąg Wieczystych, oraz przenoszę na Panią G. N. i B. B. po połowie, w

stanie wolnym od obciążeń, odrębną własność lokalu mieszkalnego nr 2

składającego się z salonu, kuchni z jadalnią dwóch pokoi, gabinetu, łazienki, wc,

hallu o łącznej powierzchni 112,60 m2

wraz z przylegającym tarasem o powierzchni

31,1 m2

- położonego na parterze w budynku wielorodzinnym, będącego

samodzielnym lokalem mieszkalnym w rozumieniu ustawy o własności lokali wraz z

udziałem wynoszącym 11260/65900 części nieruchomości wspólnej wynikającym

ze stosunku powierzchni użytkowej lokalu do powierzchni użytkowej wszystkich

lokali, położonego na nieruchomości o powierzchni 1918 m2

przy ul. S. 111 A w S.,

jedn. ew. L., w powiecie p./…/, stanowiącej działkę nr ew. 64/3, posiadającej

urządzoną księgę wieczystą nr […] prowadzoną przez Sąd Rejonowy Wydział

Ksiąg Wieczystych". Powódka domagała się także nakazania pozwanemu złożenia

oświadczenia woli o następującej treści: „Ja, T. B. oświadczam, że stosownie do

postanowień zawartych w akcie notarialnym z dnia 15 października 2007 r., Rep. A

nr …/2007 - każdoczesnemu właścicielowi lokalu nr 2 położonego na parterze, do

którego przylega ogródek, przysługuje wyłączne prawo do korzystania z tego

3

ogródka z wyłączeniem innych osób, właścicielowi lokalu nr 2 przysługują dwa

miejsca postojowe."

Wyrokiem z dnia 7 września 2011 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo i

zasądził od powódki na rzecz pozwanej koszty procesu w kwocie 3.617 zł,

opierając to rozstrzygnięcie na następujących ustaleniach faktycznych.

W dniu 15 października 2007 r. T. B. oraz G. N. i B. B. zawarli w formie aktu

notarialnego przedwstępną umowę ustanowienia odrębnej własności lokalu i jego

sprzedaży, w której zobowiązali się zawrzeć do dnia 31 grudnia 2008 r. umowę

ustanowienia odrębnej własności projektowanego wówczas i bliżej w akcie tym

opisanego lokalu mieszkalnego nr 2 o powierzchni ok. 112 m2

w budynku

wielorodzinnym przy ul. S. 111 A w miejscowości S. oraz jego sprzedaży wraz ze

stosownym udziałem w nieruchomości wspólnej przez właściciela nieruchomości T.

B. na rzecz G. N. i B. B. po połowie za cenę 150.000 złotych, która została

w całości zapłacona na rzecz T. B. przez G. N. i B. B. po połowie przed zawarciem

opisywanej umowy przedwstępnej, zaś lokal został kupującym wydany. W umowie

przedwstępnej ustalono także, że po zakończeniu całości inwestycji nieruchomość

zostanie podzielona do korzystania w ten sposób, że każdoczesnemu właścicielowi

lokalu położonego na parterze, do którego przylega ogródek, przysługiwać będzie

prawo korzystania z tego ogródka z wyłączeniem innych osób, zaś teren

parkingowy zostanie podzielony na miejsca postojowe, przy czym właścicielowi

lokalu nr 2 będą przysługiwać dwa takie miejsca.

W dniu 11 kwietnia 2008 r. T. B., jako właściciel nieruchomości zabudowanej

budynkiem wielomieszkaniowym, stanowiącej działkę ewidencyjną nr 64/3 o

powierzchni 1918 m2

, położonej w miejscowości S. przy ul. S. 111 A, złożył w

formie aktu notarialnego jednostronne oświadczenie woli, mocą którego ustanowił

na swoją rzecz prawo odrębnej własności lokalu nr 2 o powierzchni użytkowej

112,60 m2

, składającego się z salonu, kuchni z jadalnią, dwóch pokoi, gabinetu,

łazienki, wc i hallu, wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej wynoszącym

11260/65900.

W przewidzianym w opisanej wyżej umowie przedwstępnej terminie czyli do

dnia 31 grudnia 2008 roku T. B. nie zawarł z G. N. i B. B. przyrzeczonej umowy

4

ustanowienia prawa odrębnej własności lokalu mieszkalnego i jego sprzedaży wraz

ze stosownym udziałem we współwłasności nieruchomości wspólnej na rzecz G. N.

i B. B. w udziałach wynoszących ½ część na rzecz każdej z uprawnionych. Lokal

ten został podzielony na dwie części, jedną z nich posiada powódka, drugą B. B.,

która jest aktualnie właścicielką tego lokalu w drodze spadkobrania po T. B., który

zmarł w toku postępowania w dniu 20 marca 2009 roku.

Opierając się na tych ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy stwierdził,

nawiązując do treści żądania powódki sformułowanego w pozwie, że brak jest

podstaw do uwzględnienia jej powództwa, albowiem wynikające z umowy

przedwstępnej roszczenie o nakazanie złożenia oświadczenia woli w przedmiocie

ustanowienia odrębnej własności lokalu mieszkalnego zdezaktualizowało się na

skutek opisanej wyżej jednostronnej czynności T. B. dokonanej w formie aktu

notarialnego z dnia 11 kwietnia 2008 r. Sąd Okręgowy wskazał dalej, że B. B. stała

się właścicielką wyodrębnionego lokalu w drodze spadkobrania po T. B., a więc

umowa przedwstępna w części dotyczącej B. B. wygasła, mimo tego powódka nie

zmodyfikowała swojego żądania. Zważywszy na związanie sądu żądaniem pozwu

(art. 321 § 1 k.p.c.) roszczenie w kształcie sprecyzowanym przez profesjonalnego

pełnomocnika procesowego powódki nie nadawało się do uwzględnienia. Nadto

Sąd Okręgowy podniósł, że nie istnieje lokal mieszkalny opisany w umowie

przedwstępnej i w pozwie, albowiem został on podzielony fizycznie na dwie części,

co sprawia, że dołączone do pozwu zaświadczenie właściwego organu

administracji o samodzielności tego lokalu mieszkalnego nie odzwierciedla

rzeczywistego stanu. W tej sytuacji przeniesienie na rzecz powódki udziału

wynoszącego ½ część w prawie własności lokalu w trybie przewidzianym w art. 64

k.c. w związku z art. 1047 § 1 k.p.c. nie było, zdaniem Sądu, możliwe.

W apelacji wywiedzionej od powyższego wyroku powódka zarzuciła

naruszenie prawa materialnego to jest art. 64 k.c. w związku z art. 1047 k.p.c. i art.

2 ust. 3 w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy o własności lokali oraz naruszenie prawa

procesowego, tj. art. 233 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. i art. 244 k.p.c. Wniosła

o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez uwzględnienie jej powództwa, ewentualnie

o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

pierwszej instancji.

5

Równolegle do niniejszego postępowania toczyła się sprawa z powództwa G.

N. przeciwko T. B. o uznanie za bezskuteczną wobec G. N. czynności

ustanowienia przez T. B. odrębnej własności spornego lokalu mieszkalnego na jego

rzecz. Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 29 lutego 2012 r. oddalił to powództwo,

zaś apelacja G. N. została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 6

września 2012 r. Wskutek tych zdarzeń powódka w toku postępowania

apelacyjnego w niniejszej sprawie zgłosiła żądanie ewentualne, domagając się

zobowiązania pozwanej B. B. do złożenia oświadczenia woli następującej treści:

„Ja, B. B., niniejszym w wykonaniu zobowiązania wynikającego z umowy z dnia 15

października 2007 r. zawartej w formie aktu notarialnego Rep. A. Nr …/2007

oświadczam, że przenoszę na Panią G. N., w stanie wolnym od obciążeń, udział

1/2 w prawie odrębnej własności lokalu mieszkalnego nr 2, dla którego urządzono

księgę wieczystą nr […] prowadzoną przez Sąd Rejonowy Wydział Ksiąg

Wieczystych, składającego się z salonu, kuchni z jadalnią, dwóch pokoi, gabinetu,

łazienki, wc, hallu o łącznej powierzchni 112,60 m2

wraz z przylegającym tarasem

o powierzchni 31,1 m2

, położonego na parterze w budynku wielorodzinnym,

będącego samodzielnym lokalem mieszkalnym w rozumieniu ustawy o własności

lokali wraz z udziałem wynoszącym 11260/65900 części nieruchomości wspólnej

wynikającym ze stosunku powierzchni użytkowej lokalu do powierzchni użytkowej

wszystkich lokali - położonego na nieruchomości o powierzchni 1918 m2

przy ul. S.

111 A w S., jedn. ew. L., w powiecie p. stanowiącej działkę o nr ewidencyjnym 64/3,

posiadającej urządzoną księgę wieczystą nr […] prowadzoną przez Sąd Rejonowy

Wydział Ksiąg Wieczystych" oraz „Ja, B. B. oświadczam, że stosownie do

postanowień zawartych w akcie notarialnym z dnia 15 października 2007 r„ Rep. A

nr …/2007 każdoczesnemu właścicielowi lokalu nr 2 położonego na parterze, do

którego przylega ogródek, przysługuje wyłączne prawo do korzystania z tego

ogródka z wyłączeniem innych osób, - właścicielowi lokalu nr 2 przysługują dwa

miejsca postojowe."

Pozwana B. B. konsekwentnie wnosiła o oddalenie żądań G. N. oraz

wywiedzionej przez nią apelacji.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny oddalił apelację G. N., podnosząc,

że powódka wywodziła swoje roszczenia z umowy przedwstępnej z dnia 15

6

października 2007 r zawartej w formie aktu notarialnego z właścicielem

nieruchomości T. B. i opierała je na treści art. 64 k.c. w związku z art. 390 § 2 k.c. i

art. 1047 § 1 k.p.c.

Sąd Odwoławczy wskazał, że wprawdzie Sąd Okręgowy zaniechał

rozważenia możliwości częściowego uwzględnienia roszczeń powódki, jednakże

pozostawał związany żądaniem powódki (art. 321 § 1 k.p.c.) i porównanie treści

tego żądania z treścią umowy przedwstępnej prowadzi do oceny zaskarżonego

rozstrzygnięcia jako ostatecznie trafnego. Oświadczenia stron zawarte w umowie

przedwstępnej wskazują, zdaniem Sądu Odwoławczego, że mogła być ona źródłem

zobowiązania do zawarcia umowy sprzedaży udziału w lokalu na rzecz powódki

czyli czynności prawnej o podwójnym skutku zobowiązująco- rozporządzającym.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, G. N. domagała się realizacji wyłącznie skutku

rzeczowego umowy sprzedaży, tak więc powinna była określić podstawę

uprzedniego zobowiązania do przeniesienia na jej rzecz udziału we własności

lokalu. Takiej podstawy nie sposób upatrywać, według wywodów Sądu drugiej

instancji, tylko w umowie przedwstępnej sprzedaży, a innego źródła powódka nie

skonkretyzowała. Treść żądanego w procesie oświadczenia, które miało być

zastąpione orzeczeniem sądu, nie odpowiadała tym samym treści przedstawionej

podstawy materialnej. Nadto Sąd Apelacyjny wskazał, iż w żądaniu powódki

zabrakło stwierdzenia, że cena lokalu została już uiszczona, co nadawać mogło

wnioskowanej przez powódkę czynności charakter nieodpłatny wbrew

postanowieniom umowy przedwstępnej. Żądanie powódki zobowiązania pozwanej

do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na rzecz powódki własności

nieruchomości zawiera odmienną treść w stosunku do oświadczenia o sprzedaży

lokalu za 150.000 złotych zawartego w umowie przedwstępnej. W tej sytuacji za

bezprzedmiotową uznał Sąd Apelacyjny ocenę dopuszczalności przedmiotowej

zmiany powództwa w postępowaniu apelacyjnym, skoro również żądanie

ewentualne zgłoszono w kształcie uniemożliwiającym jego uwzględnienie jako

pozbawionego dostatecznego uzasadnienia w świetle przedłożonej podstawy

dokumentacyjnej.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku powódka, zaskarżając wyrok

w całości, zarzuciła naruszenie art. 64 k.c. w związku z art. 390 § 2 k.c. w związku

7

z art. 1047 k.p.c. i w związku z art. 65 § 1 k.c., naruszenie art. 65 § 1 k.c.

w związku z art. 535,155 § 1 i 390 § 1 k.c. oraz naruszenie przepisów

postępowania, tj. art. 321 § 1, art. 130 § 1 i 212 § 1 k.p.c. Formułując powyższe

zarzuty domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu ewentualnie uchylenia w

całości także wyroku Sądu Okręgowego w W. i przekazania sprawy temu Sądowi

do ponownego rozpoznania z pozostawieniem mu rozstrzygnięcia i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z wiążących Sąd Najwyższy przy rozpoznawaniu niniejszej skargi kasacyjnej

ustaleń faktycznych (art. 39813

§ 2 k.p.c.) wynika, że G. N. zawarła z poprzednikiem

prawnym pozwanej T. B. notarialną umowę przedwstępną ustanowienia odrębnej

własności bliżej opisanego w umowie przedwstępnej lokalu mieszkalnego i

sprzedaży na rzecz powódki udziału wynoszącego ½ część w prawie własności

tego lokalu mieszkalnego z przysługującym stosownym udziałem w nieruchomości

wspólnej, zapłaciła T. B. pełną cenę nabycia tego udziału i weszła w posiadanie

tego lokalu za zgodą właściciela. Nie ulega także wątpliwości, że wobec nie

zawarcia przyrzeczonej umowy sprzedaży opisanego udziału w terminie

wskazanym w umowie przedwstępnej, powódka skorzystała z przewidzianej w art.

390 § 2 k.c. możliwości dochodzenia zawarcia umowy przyrzeczonej sprzedaży

udziału w lokalu oraz realizacji postanowień dodatkowych dotyczących korzystania

z ogródka i miejsca parkingowego w drodze postępowania sądowego, wytaczając

przeciwko T. B. powództwo o zobowiązanie go do złożenia oświadczenia woli o

treści sformułowanej w pozwie.

W świetle twierdzeń faktycznych pozwu i przedstawionych przez powódkę

dowodów, zwłaszcza umowy przedwstępnej z dnia 15 października 2007 roku

należało przyjąć, że intencją powódki było uzyskanie orzeczenia sądowego

nakazującego pozwanemu złożenie oświadczenia woli zgodnego z treścią umowy

przedwstępnej i skutkującego sprzedażą na jej rzecz udziału w lokalu mieszkalnym

opisanym w umowie przedwstępnej.

8

Istotą sporu jest w rozpoznawanej sprawie zakres związania Sądu treścią

sformułowanego przez powódkę żądania i w konsekwencji prawidłowość wykładni

i zastosowania przez Sąd drugiej instancji art. 321 § 1 k.p.c. prowadzącego

do oddalenia apelacji powódki z uwagi na stwierdzony przez Sąd

Apelacyjny i uniemożliwiający, jego zdaniem, uwzględnienie powództwa,

brak zsynchronizowania literalnej treści żądania pozwu z treścią umowy

przedwstępnej. Jak wynika z motywów orzeczeń Sądów obu instancji, powództwo

i apelacja zostały bowiem oddalone nie dlatego, że powódka nie wykazała

przysługiwania jej roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej sprzedaży udziału

w lokalu mieszkalnym wywodzonego z umowy przedwstępnej, lecz z uwagi na

niewłaściwe sformułowanie żądania pozwu.

W związku tym przypomnieć należy, że przedmiotem powództwa

o zobowiązanie strony przeciwnej do złożenia oświadczenia woli jest stwierdzenie

przez sąd istnienia po stronie pozwanego obowiązku skierowania do powoda

określonej treści oświadczenia woli wynikającego ze wskazanej przez powoda

podstawy materialnoprawnej. Orzeczenie sądu nie tylko stwierdza, jakiej treści wolę

pozwany ma obowiązek ujawnić, ale także zastępuje go w realizacji tego

obowiązku, poprzez wprowadzoną w art. 64 k.c. w związku z art. 1047 § 1 k.p.c.

fikcję prawną, że zobowiązany złożył oświadczenie o treści wynikającej

z prawomocnego orzeczenia sądu. Regułą jest, że orzeczenie sądu, przewidziane

w art. 64 k.c., zastępuje tylko oświadczenie woli pozwanego, zaś do zawarcia

umowy niezbędne jest jeszcze złożenie przez powoda jego własnego oświadczenia

woli określonej treści w wymaganej przez prawo formie. W świetle poglądów

orzecznictwa wyjątek od tej reguły ma miejsce, gdy obowiązek złożenia przez

pozwanego oświadczenia woli wynika z umowy przedwstępnej czyniącej zadość

wymaganiom, w szczególności co do formy, od których zależy ważność umowy

przyrzeczonej. Artykuł 390 § 2 k.c. przyznaje wówczas każdej ze stron umowy

przedwstępnej prawo dochodzenia zawarcia umowy przyrzeczonej, a orzeczenie

uwzględniające powództwo zastępuje nie tylko oświadczenie strony pozwanej, ale

także stwierdza zawarcie umowy przyrzeczonej i de facto ją zastępuje. Podobnie

dzieje się w przypadku uwzględnienia przez sąd powództwa o stwierdzenie

obowiązku zawarcia umowy całkowicie zgodnie z żądaniem pozwu (por. uchwała

9

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66,

OSNCP 1968, nr 12, poz.199, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2002 r.,

II CKN 930/00, nie publ.).

W praktyce, w sytuacji objętej art. 390 § 2 k.c., powód formułuje żądanie

pozwu w ten sposób, że wnosi o zobowiązanie pozwanego do złożenia

oświadczenia woli określonej treści lub wnosi o stwierdzenie obowiązku pozwanego

zawarcia z powodem umowy o określonej treści. Oba te żądania realizowane są,

w przypadku oparcia ich o umowę przedwstępną sprzedaży nieruchomości (udziału

w nieruchomości) sporządzoną w formie aktu notarialnego, w drodze procesu,

co oznacza, że strony podporządkować się muszą regułom rządzącym tym trybem

postępowania. Należy do nich zasada dyspozycyjności, która zakłada swobodę

strony w wyborze sposobu realizacji przysługujących jej praw podmiotowych

i związanie sądu tym wyborem, wyrażające się ujętym w art. 321 § 1 k.p.c.

zakazem orzekania przez sąd o czymś innym niż żądała strona (aliud), jak też

zakazem wykraczania ponad zgłoszone przez nią żądanie (plus).

Jednakże wynikający z art. 321 § 1 k.p.c. zakaz orzekania ponad żądanie pozwu

nie stanowi przeszkody do dokonania przez Sąd orzekający w sprawie

o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli stosownej modyfikacji

nieprecyzyjnie sformułowanego żądania powoda, jeżeli modyfikacja taka jest

zgodna z wolą powoda oraz podstawą zgłoszonego roszczenia, zwłaszcza treścią

przedłożonej przez powoda umowy przedwstępnej sprzedaży (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 8 lipca 2011 r., IV CSK 536/10, niepubl.). Ustalenie właściwej

treści oświadczenia woli pozwanego dokonywane jest przez sąd w oparciu przede

wszystkim o odpowiednie postanowienia umowy przedwstępnej, na które zresztą

powód się powołuje, czyniąc tę umowę przedwstępną podstawą żądania pozwu

( por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2009 r., III CSK 268/08, niepubl.,

wyrok SN dnia 9 stycznia 2008 r., II CSK 414/07, niepubl.).

Istota sporu w niniejszej sprawie, którego granice określają przyjęte za

podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia, motywy akceptacji przez Sąd Apelacyjny

oddalenia powództwa G. N. przez Sąd Okręgowy, sprowadza się do odpowiedzi na

pytanie, czy sąd orzekający w sprawie o zobowiązanie pozwanego do złożenia

oświadczenia woli, którego treść jest determinowana postanowieniami umowy

10

przedwstępnej, jest uprawniony do nadania oświadczeniu pozwanego treści

wynikającej z łączącego strony stosunku prawnego w sytuacji, gdy żądanie powoda

nie odpowiada ściśle umowie przedwstępnej z powodu nieudolności, nieporadności

lub braku precyzji, czy też sąd powinien to powództwo oddalić z powołaniem się na

art. 321 § 1 k.p.c. i uznając doprecyzowanie żądania powoda za naruszające zakaz

wynikający z tego przepisu.

Oba sądy orzekające w niniejszej sprawy zajęły to drugie stanowisko.

Sąd Apelacyjny dokonał bowiem wykładni art. 321 § 1 k.p.c. prowadzącej do

wniosku o niemożności dokonania zmian w żądaniu powódki i w rezultacie do

oddalenia apelacji powódki. Tymczasem powtórzyć wypada, że orzeczenie

stwierdzające obowiązek złożenia przez pozwanego oświadczenia woli (art. 64 k.c.)

może zapaść tylko wtedy, jeśli strony łączy stosunek prawny, z którego obowiązek

ten wynika. Treść zastępowanych oświadczeń woli objętych żądaniem powoda jest

determinowana treścią istniejącego między stronami stosunku prawnego.

Zgodnie z art. 187 § 1 k.p.c. powód powinien oczywiście dokładnie określić

żądanie z uwagi na związanie sądu granicami tego żądania. Związanie granicami

żądania w rozumieniu art. 321 § 1 k.p.c. nie oznacza jednak bezwzględnego

związania samym literalnym sformułowaniem żądania. Sąd orzekający

w wytoczonej przez uprawnionego sprawie o stwierdzenie obowiązku pozwanego

złożenia oznaczonego oświadczenia woli (art. 64 k.c.) jest zatem uprawniony do

nadania temu oświadczeniu treści wynikającej z łączącego strony stosunku

prawnego w sytuacji, gdy żądanie powoda tej treści w pełni, z różnych względów

(na przykład z uwagi na nieporadne czy niedokładne sformułowanie) ściśle nie

odpowiada, ale jest niewątpliwe, że powód dąży do osiągnięcia skutku prawnego

tożsamego z tym, który nastąpiłby, gdyby pozwany zachował się zgodnie z ciążącą

na nim powinnością złożenia określonej treści oświadczenia woli (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 26 maja 1999 roku, III CKN 243/98, niepubl.).

Doktryna i orzecznictwo zgodnie przyjmują, że żądanie powoda może

podlegać, w razie potrzeby, wykładni, która powinna prowadzić do tego, aby

orzeczenie miało za przedmiot to, czego w rzeczywistości powód się domaga

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24 maja 1995 r., I CRN 61/95, niepubl.,

11

z dnia 19 stycznia 2006, IV CK 376/05, niepubl.). W wyroku z dnia 28 czerwca

2007 roku (IV CSK 115/07, niepubl.) Sąd Najwyższy trafnie wskazał, że związanie

granicami żądania nie oznacza, że sąd orzekający związany jest w sposób

bezwzględny samym sformułowaniem zgłoszonego żądania. Jeżeli treść żądania

sformułowana jest niewłaściwie, niewyraźnie lub nieprecyzyjnie sąd może, a nawet

ma obowiązek, odpowiednio je zmodyfikować, jednakże zgodnie z wolą powoda

i w ramach podstawy faktycznej powództwa po to, by nadać objawionej w treści

pozwu woli powoda poprawną jurydycznie formę.

Podzielając przedstawione wyżej poglądy orzecznictwa stwierdzić należy

zasadność sformułowanego w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzutu

naruszenia art. 321 § 1 k.p.c., mającego istotny wpływ na wynik sprawy.

Powódka od początku postępowania w tej sprawie nie domagała się niczego

innego ani też niczego więcej, niż przysługiwało jej w świetle umowy przedwstępnej,

jedynie nieudolnie czy też nieprecyzyjnie formułowała swoje żądanie. Nie dążyła

także do osiągnięcia skutku prawnego różniącego się od tego, który nastąpiłby,

gdyby T. B. lub jego spadkobierczyni zawarli z powódką umowę przyrzeczoną

sprzedaży udziału w prawie własności opisanego wyżej lokalu mieszkalnego. Treść

umowy przedwstępnej z dnia 15 października 2007 roku jest jednoznaczna i nie

nasuwa wątpliwości co do treści umowy przyrzeczonej sprzedaży na rzecz powódki

udziału w lokalu ( po jego uprzednim wyodrębnieniu) oraz wzajemnych praw i

obowiązków kontrahentów. Nadanie więc żądanemu przez G. N. oświadczeniu

pozwanej B. B. właściwej treści wynikającej z postanowień umowy przedwstępnej z

uwzględnieniem niespornego faktu wyodrębnienia lokalu w drodze jednostronnej

czynności prawnej T. B. z dnia 11 kwietnia 2008 roku (choć zgodnie z umową

przedwstępną z dnia 15 października 2007 roku wyodrębnienie to miało nastąpić w

umowie przyrzeczonej), faktu uiszczenia przez G. N. na rzecz T. B. całości ceny

nabycia udziału w lokalu oraz faktu przejścia prawa własności lokalu w drodze

spadkobrania na B. B., nie prowadziłoby do naruszenia zakazu wynikającego z art.

321 § 1 k.p.c., jak to błędnie przyjął Sąd Apelacyjny.

W toku postępowania apelacyjnego, powódka sformułowała na nowo swoje

żądanie wobec pozwanej uwzględniając fakt prawomocnego oddalenia innego

12

powództwa wytoczonego przez nią przeciwko T. B. o uznanie czynności prawnej za

bezskuteczną oraz fakt zmiany właściciela lokalu w wyniku spadkobrania,

określając je jako roszczenie ewentualne (k. 335 akt sprawy). Sąd Apelacyjny nie

dokonał wprawdzie oceny dopuszczalności tej czynności procesowej w świetle art.

383 k.p.c., ale okoliczności sprawy uprawniają, zdaniem Sądu Najwyższego do

przyjęcia, że jest to nie tyle zmiana roszczenia, ile ostateczne doprecyzowanie

dochodzonego przez powódkę roszczenia, uzasadnione przebiegiem postępowania

w tej sprawie oraz wynikiem innego sporu prawnego między powódką i T. B.,

dotyczącego tego samego lokalu mieszkalnego.

Aczkolwiek trudno oprzeć się refleksji dotyczącej braku należytej staranności

reprezentującego powódkę zawodowego pełnomocnika procesowego, do którego

obowiązków należało czuwanie nad prawidłową treścią roszczenia pozwu, to

jednak zapadłego orzeczenia nie da się zaaprobować także z przyczyn

słusznościowych. Oddalenie powództwa pozbawia G. N. należnej jej ochrony

prawnej i jedynej możliwości realizacji przysługującego jej z mocy umowy

przedwstępnej z dnia 15 października 2007 roku roszczenia o nabycie udziału

wynoszącego ½ część w prawie własności przedmiotowego lokalu mieszkalnego

w sytuacji, w której pozwana odmawiając dobrowolnej realizacji tego roszczenia,

jednocześnie nie kwestionuje faktu zawarcia umowy przedwstępnej w formie aktu

notarialnego, zapłaty przez powódkę pełnej ceny nabycia udziału lokalu

mieszkalnego oraz wieloletniego posiadania i korzystania z tego lokalu

mieszkalnego w odpowiedniej części przez powódkę. Powtórzyć raz jeszcze

wypada, że powódka wskazując jednoznacznie na umowę przedwstępną jako

źródło swojego roszczenia nie domagała się w istocie niczego innego ani też

niczego więcej, niż przysługiwało jej w świetle tejże umowy przedwstępnej, dążyła

bowiem do nabycia udziału w prawie własności lokalu mieszkalnego stanowiącego

odrębną nieruchomość, za który już zapłaciła, jedynie nieudolnie czy też

nieprecyzyjnie formułowała swoje żądanie.

Stwierdzenie trafności omówionego wyżej zasadniczego dla powodzenia

skargi kasacyjnej zarzutu procesowego implikowało jej uwzględnienie, czyniąc

zbędnym ustosunkowanie się do jej pozostałych zarzutów. W tym stanie rzeczy na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

13