V CSK 620/13

Sygn. akt V CSK 620/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa V. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w W.

przeciwko Kompanii Węglowej Spółce Akcyjnej w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 czerwca 2013 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 5.400,- zł

(pięć tysięcy czterysta ) tytułem zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 7 stycznia 2013 r. oddalił powództwo V.

spółki z o.o. w W. o zasądzenie od pozwanej Kompanii Węglowej SA w K. kwoty

212.822,49 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 6 kwietnia 2012 r. tytułem zwrotu

nienależnego świadczenia. Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 25 czerwca 2013 r.

oddalił apelację powódki od powyższego orzeczenia.

Podstawa faktyczna rozstrzygnięć sądów obu instancji była zgodna.

Ustalono, że Sąd Okręgowy w K. wyrokiem zaocznym z dnia 25 maja 1998 r., sygn.

akt … 125/98, zasądził od K. Przedsiębiorstwa Specjalistycznego K. sp. z o.o.

(dalej jako: K. sp. z o.o.) na rzecz N. Spółki Węglowej SA kwotę 1.652.662,48 zł z

ustawowymi odsetkami tytułem zapłaty za dostawę węgla W postępowaniu

układowym dłużnika zgłoszono m.in. wierzytelności Kopalni C. W dniu 24 lipca

2000 r. została zawarta umowa sprzedaży wierzytelności (I) przez Kompanię

Węglową SA (poprzednio pod firmą N. Spółka Węglowa SA) na rzecz N. Węgla SA

w wysokości łącznie 215.075.764,63 zł, w tym przysługujących od dłużnika w

kwocie 3.500.637,46 zł, na którą składały się wierzytelności zasądzone wyrokami w

innych sprawach oraz objęte postępowaniem układowym K. sp. z o.o., w tym

dotyczące dostaw realizowanych przez trzy Kopalnie P., B., C. obejmujące

należność główna 1.294.438,14 zł, odsetki 1.705.865,68 zł i koszty 100.000 zł. Z

treści umowy nie wynika wprost, że wierzytelność objęta układem i sprzedażą była

tożsama z wynikającą z wyroku zaocznego z dnia 25 maja 1998 r., sygn. akt …

125/98, ponadto ich kwoty się różnią. Dłużnik został zawiadomiony o przelewie w

dniu 6 października 2000 r. K. sp. z o.o. zmieniła firmę na Przedsiębiorstwo K. K. sp.

z o.o. W dniu 25 września 2008 r. została zawarta przez syndyka masy upadłości N.

Węgiel SA w upadłości likwidacyjnej umowa sprzedaży wierzytelności (II),

obejmująca m.in. wierzytelność w kwocie 1.440.331,33 zł (w tym należność główna

1.326.550,22 zł), przysługującą od K. sp. z o.o. - na rzecz T. Ś. Wady tej umowy

próbowała sanować ugoda z dnia 7 października 2009 r., zawarta pomiędzy

syndykiem masy upadłości N. Węgiel SA w upadłości likwidacyjnej, Kompanię

Węglową SA i T. Ś., w której potwierdzono, że z wyroku zaocznego z dnia 25 maja

1998 r., sygn. akt … 125/98, do zapłaty pozostały kwota 1.326.550,22 zł z

odsetkami, 107.503zł (koszty sądowe), 5.549,62 zł (koszty egzekucyjne), która

3

przeszła co do kwoty 1.326.550,22 zł na rzecz T. Ś., ale nie podano sposobu

rozliczenia całej zasądzonej należności. W dniu 26 listopada 2010 r. T. Ś. wniósł

zorganizowaną część przedsiębiorstwa, obejmującą wierzytelność zasądzoną

wyrokiem zaocznym z dnia 25 maja 1998r., sygn. akt … 125/98, jako aport do V.

sp. z o.o. w W.

W oparciu o tytuł wykonawczy w postaci wyroku zaocznego Sądu

Okręgowego w K. z dnia 25 maja 1998 r., sygn. akt … 125/98, wierzyciel N. Spółka

Węglowa SA (Kompania Węglowa SA) po egzekucji z prawa użytkowania

wieczystego dłużnika K. sp. z o.o. (Przedsiębiorstwo K. K. sp. z o.o.) uzyskał z

planu podziału (postanowienie Sądu Rejonowego w G. z dnia 9 czerwca 2003 r.)

kwotę 209.763,81 zł (z pisma komornika wynikają wpłaty kwot dnia 27 września

2004 r. - 185.741,71 zł, dnia 5 lipca 2004 r. - 39.870,91 zł, przelew dnia 12 lutego

2009 r. kwoty 25.022,10 zł). T. Ś. wystąpił przeciwko V. G. SA (dłużnikowi

rzeczowemu K. sp. z o.o.) z powództwem o zapłatę, w której podniesiono zarzut

wygaśnięcia wierzytelności hipotecznej w związku z zaspokojeniem dokonanym we

wskazanym postępowaniu egzekucyjnym.

Sąd pierwszej instancji uznał, że na podstawie przedstawionych dowodów

nie można jednoznacznie stwierdzić jak zaspokojono i rozliczono zasądzoną

wierzytelność, co utrudnia a nawet uniemożliwia określenie przedmiotu przelewu.

Ponadto nie jest możliwe prowadzenie egzekucji komorniczej co do wierzytelności

objętych układem oraz nie wiadomo czy zostało zakończone postępowanie

układowe dłużnika. Sąd Apelacyjny wskazał, że powódka nie wykazała legitymacji

czynnej w obecnym procesie skierowanym nie przeciwko dłużnikowi tylko

przeciwko pierwszemu wierzycielowi - cedentowi, który został zaspokojony przez

dłużnika po dokonaniu przelewu. Stwierdził, że charakter takiego roszczenia

wywołuje spory w orzecznictwie i doktrynie, w szczególności co do

wywodzenia go z bezpodstawnego wzbogacenia (art. 405 k.c.), nienależnego

świadczenia (art. 410 k.c.) bądź czynu niedozwolonego (art. 415 k.c.). Uznał

jednak, że niezależnie od przyjętej podstawy prawnej roszczenie przeciwko

wierzycielowi z tytułu odbioru świadczenia po dokonaniu przelewu przysługuje

tylko cesjonariuszowi, który nabył daną wierzytelność. Z tych względów co do kwot

uiszczonych w 2004 r. (185.741,71 zł i 39.870,91 zł) legitymacja przysługiwałaby

4

wierzycielowi N. Węgiel SA, a w 2009 r. (25.022,10 zł) wierzycielowi T. Ś. Powódka

nie wykazała że nabyła od nich te wierzytelności, a tym samym została zubożona

nienależnym świadczeniem lub pozwana dopuściła się wobec niej czynu

niedozwolonego.

Od powyższego orzeczenia wniósł skargę kasacyjną powód, opierając ją na

obu podstawach. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego zarzucił

błędną wykładnię art. 509 § 1 in fine k.c. w zw. z art. 410 k.c. bądź art. 415 k.c.

poprzez wadliwe przyjęcie, że uprawnienie przysługujące cesjonariuszowi z tytułu

spełnienia świadczenia przez dłużnika przelanej wierzytelności do rąk

poprzedniego wierzyciela ma charakter osobisty i wyklucza przelew, niewłaściwe

zastosowanie art. 410 k.c. i art. 415 k.c. poprzez nie zakwalifikowanie prawne

uprawnienia przysługującego cesjonariuszowi z tytułu spełnienia świadczenia przez

dłużnika przelanej wierzytelności do rąk poprzedniego wierzyciela, w efekcie czego

uznano je za identyczne w zakresie nienależnego świadczenia jak i deliktu.

W ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania wskazały na uchybienie

art. 245 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 509 § 2 k.p.c. i art. 65 k.c.,

mające istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż stało się podstawą przyjęcia braku

legitymacji czynnej skarżącej, art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez

nie wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie zwrotu kosztów.

Sąd Najwyższy zważył:

Rozważania rozpocząć należy od przypomnienia konstrukcji prawnej zbycia

wierzytelności. Wierzytelność jest prawem podmiotowym wierzyciela wynikającym

ze stosunku zobowiązaniowego, które może być przeniesione (przelane) na rzecz

osób trzecich ze skutkiem wobec dłużnika. Przedmiotem przelewu mogą być

wszystkie lub niektóre z roszczeń bądź innych uprawnień przysługujących

wierzycielowi albo ich część, jeżeli ich samodzielne zbycie nie jest sprzeczne

z umową, będącą źródłem wierzytelności, lub nie narusza granic swobody umów

(art. 3531

k.p.c.). Aby umowa sprzedaży, która ma charakter konsensualny,

doprowadziła do skutecznego przeniesienia wierzytelności (doszło do jej przelewu)

musi być umową o podwójnym skutku zobowiązująco-rozporządzającym.

Do wyłączenia skutku rozporządzającego umowy zobowiązującej dochodzi

5

wówczas, gdy wierzytelność nie istnieje w chwili zawarcia umowy albo nie jest

oznaczona na tyle dokładnie co do stosunku prawnego z którego wynika, co do

stron i przedmiotu świadczenia aby można było nią rozporządzić.

Skutkiem przelewu wierzytelności jest sukcesja syngularna o charakterze

translatywnym. Nie prowadzi on do umorzenia zobowiązania, jego zmiany

przedmiotowej lub zakresu odpowiedzialności, bądź powołania nowego ale do jego

kontynuacji w innym układzie podmiotowym. Konsekwentnie stwierdzić należy,

że nabycie wierzytelności może nastąpić tylko wówczas i tylko w takim zakresie,

w jakim przysługiwała zbywcy. Oznacza to, że do umów zbycia wierzytelności nie

ma zastosowania zasada nemo in alium plus iuris transfere potest quam ipso habet,

a cesjonariusza nie chroni dobra wiara. Jak wskazuje się w orzecznictwie brak

wierzytelności czyni umowę o przelew wierzytelności nieskuteczną prawnie

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 2003 r., V CKN 1630/00, nie publ.,

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2006 r., V CSK 147/06, nie publ.).

Zgodnie z zasadami ogólnymi prawa zobowiązań stosunek obligacyjny ma

charakter względny i rodzi roszczenia tylko między jego stronami. Przepis art. 516

k.c., określający stosunek wewnętrzny pomiędzy cedentem a cesjonariuszem,

statuuje odpowiedzialność zbywcy wierzytelności wobec nabywcy ze stosunku,

z którego wynika zobowiązanie dokonania przelewu za to, że wierzytelność jemu

przysługuje (tu: rękojmia za wady prawne przedmiotu sprzedaży). Brak podstawy

prawnej do przyjęcia ciągu odpowiedzialności poprzednich zbywców wierzytelności

(cedentów) względem ostatniego nabywcy (cesjonariusza). Z tych względów

wierzytelność taka, o ile przysługiwałaby cedentowi względem poprzedniego

cedenta z uwagi na samodzielny charakter musiałaby być przedmiotem

samodzielnego przeniesienia (ciągu przeniesień). Sąd drugiej instancji stwierdzając

brak legitymacji czynnej powoda trafnie wskazał na tę odrębność stosunków

prawnych. Zarzut skargi, odnoszący się do przyjęcia osobistego charakteru

spełnienia świadczenia przez dłużnika do rąk poprzedniego wierzyciela

i wywodzona stąd podstawa naruszenia art. 509 § 1 in fine k.c., wynika

z niezrozumienia wywodu sądu i jest oczywiście chybiony.

Inną kwestią jest odpowiedzialność dłużnika, jeżeli zawiadomienie

o przelewie wierzytelności nastąpiło przed przekazaniem wyegzekwowanej kwoty.

6

Przekazanie takiej należności wierzycielowi przez organ egzekucyjny nie jest

czynnością prawną, polegającą na spełnieniu świadczenia, tylko zdarzeniem

prawnym. Wprawdzie może ono skutkować umorzeniem zobowiązania, jednak nie

wówczas, gdy wiedza dłużnika o przelaniu wierzytelności na osobę trzecią wyłącza

jego ochronę przewidzianą w art. 512 k.c. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

26 lutego 2014 r., III CZP 110/13, Izba Cywilna – Biuletyn Sądu Najwyższego 2014,

nr 2). Co do zasady, gdyby brakowało takiego zawiadomienia, spełnienie

świadczenia wobec nieuprawnionego byłoby skuteczne, doszłoby do utraty

roszczenia nabywcy przeciwko dłużnikowi i powstałoby roszczenie cesjonariusza

przeciwko cedentowi niemniej i tak wyłącznie w relacji między stronami danej

umowy zbycia wierzytelności. Z tym przepisem (zwolnieniem dłużnika ze

zobowiązania) należy łączyć roszczenia cesjonariusza przeciwko cedentowi

o nienależyte wykonanie zobowiązania na skutek naruszenia reguł jego

wykonywania (art. 354 § 1 k.c.), o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia,

a w wypadku wykazania winy także z czynu niedozwolonego (art. 415 k.c.). Jeżeli

jednak do zwolnienia dłużnika nie dochodzi to nadal ciąży na nim obowiązek

zaspokojenia wierzyciela i roszczenie przeciwko cedentowi w ogóle nie powstanie.

Bezzasadne są zatem dalsze zarzuty skargi powołane w ramach podstawy

naruszeń prawa materialnego. Wskazać w tym miejscu trzeba zarówno na

nieprawidłowe sformułowanie tej podstawy poprzez wskazanie alternatywnej

podstawy odpowiedzialności (art. 509 § 1 in fine k.c. w zw. z art. 410 k.c. bądź art.

415 k.c.) oraz kumulatywnej podstawy odpowiedzialności (art. 410 i 415 k.c.) jak

i bezpodstawność odwołania się do tych przepisów, które nie były stosowane przez

sąd drugiej instancji, tylko przytoczone posiłkowo w związku z powoływaniem ich

w apelacji jako podstawy prawnej powództwa. Przepisy nie będące podstawą

prawną rozstrzygnięcia nie mogą być przedmiotem zarzutu w ramach podstawy

naruszenia prawa materialnego przez sąd odwoławczy.

Powołane rozważania wykazują oczywistą bezzasadność także tych

zarzutów, które zostały powołane w ramach podstawy naruszenia przepisów

postępowania, stąd odnoszenie się do nich jest zbędne.

Z tych względów skarga kasacyjna podlega oddaleniu (art. 39814

k.p.c.).

O kosztach postępowania kasacyjnego postanowiono w oparciu o zasadę

7

odpowiedzialności za wynik sprawy (art. 108 § 1 w zw. z art. 98 § 1, art. 39821

i art.

391 § 1 k.p.c.).