I CSK 597/13

Sygn. akt I CSK 597/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSA Elżbieta Fijałkowska

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości D. Spółki z o.o. w K.

przeciwko A. P. Spółce z o.o. w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 lutego 2013 r.

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 2700

(dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód - Syndyk Masy Upadłościowej – D. - Spółki z o.o. w pozwie

skierowanym przeciwko A. P. – Spółce z o.o. domagał się zasądzenia od

pozwanego kwoty 305.760,88 zł, obejmującej zwrot opłat uiszczonych pozwanemu

w związku z dostarczeniem towarów do sieci hipermarketów tego podmiotu.

Jako podstawę roszczenia wskazał art. 15 ust. 1 pkt 4 i art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy

z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (Dz. U. z 2003 r. nr

153, poz. 1503 ze zm., cyt. dalej jako „ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 r.”).

Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego kwotę 291.120,38 zł, a w pozostałym

zakresie oddalił powództwo. Sąd dokonał obszernych i bardzo szczegółowych

ustaleń dotyczących opłat poniesionych przez powoda w związku

z zaproponowaniem mu przez pozwanego ośmiu różnych typów usług wskazanych

w pozwie, w tym tzw. premii pieniężnej (wcześniej – usługi wzmożonej aktywności)

i tzw. usług logistycznych. Strony łączyło kilka umów o współpracy handlowej

w okresie od 2005 r. do 2007 r. Powód sprzedawał pozwanemu towary (kolekcje

ubraniowe), które następnie były sprzedawane w hipermarketach należących do

powoda. Strony zwarły także odpowiednie porozumienie dotyczące kilku usług

dodatkowych, w tym - tzw. premię pieniężną przeznaczoną dla kupującego i tzw.

usługę logistyczną. Oceniając faktyczne warunki współpracy handlowej stron, Sąd

Okręgowy stwierdzi m.in., że powód nie miał wpływu na zwroty używane w umowie,

nie miał możliwości odstąpienia od standardowych zapisów umowy, odmowa zgody

oznaczałaby bowiem brak zamówień towaru, w sprawie treści postanowień

porozumień dodatkowych nie było żadnych negocjacji, nie było możliwości

przesłania pozwanemu faktury inaczej niż przez system tzw. scentralizowanej

płatności.

W toku współpracy stron ogłoszono upadłość likwidacyjną D. – Spółki z o.o.

Syndyk upadłego kontynuował tę współpracę, nie wypowiadał dotychczasowych

umów, ponieważ celem postępowania upadłościowego było zaspokojenie

wierzycieli upadłego w jak największym stopniu; nie występował wobec pozwanego

o zmianę warunków umowy, ponieważ upadła spółka traktowana była marginalnie i

3

partnerzy handlowi nie chcieli z nią rozmawiać. Syndyk nie wnosił też reklamacji

związanych z niewykonaniem usług przez pozwanego, ponieważ oznaczałoby to

zakończenie współpracy stron.

Wskazując na podaną konstrukcję deliktu nieuczciwej konkurencji,

przewidzianą w art., 15 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. Sąd

Okręgowy, po dłuższym wywodzie, stwierdził, że w świetle dokonanych ustaleń

faktycznych, zarówno tzw. premia pieniężna, jak i opłaty za tzw. usługi logistyczne,

należało traktować jako inne niż marża handlowa opłaty pobierane za przyjęcie

towaru do sprzedaży w sieci handlowej pozwanego, a nie odrębne, oryginalne

i ekwiwalentne usługi handlowe kupującego.

Apelacja pozwanego została oddalona. Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia

faktyczne i oceny prawne Sądu pierwszej instancji. Istniały bowiem podstawy do

przypisania pozwanemu deliktu nieuczciwej konkurencji w postaci utrudniania

powodowi jako przedsiębiorcy dostępu do rynku odbiorców finalnych w postaci

pobierania opłat pozamarżowych za przyjęcie towaru powoda do sprzedaży (art. 15

ust. 1 pkt 4 ustawy). Chodzi o opłaty w postaci tzw. premii pieniężnej dla

pozwanego, które – wbrew stanowisku pozwanego – nie mogły być ocenione jako

zwykły, uzgodniony między stronami upust ceny (jej redukcja, art. 536 § 1 k.c.).

Opis treści porozumień regulujący tzw. usługi logistyczne, pozanegocjacyjny

sposób ich zastrzeżenia i praktyka ich pobierania (w powiązaniu

z scentralizowanym systemem płatności) świadczą również o tym, że powodowi

narzucono kolejną, pozamarżową opłatę o cechach wskazanych w art. 15 ust. 1 pkt

4 ustawy.

W skardze kasacyjnej pozwanego podniesiono naruszenie art. 328 § 2 k.p.c.,

art. 60 k.c., art. 65 § 1 i § 2 k.c., art. 536 § 1 k.c., art. 547 § 1 k.c., art. 547 § 2 w zw.

z art. 3531

k.c., art. 58 § 3 k.c., art. 6 k.c., art. 15 ust. 1 pkt 4 i art. 18 ust. 1 pkt 5

ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w części zaskarżonej

i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie powództwa w odniesieniu do

kwoty 137.234,48 zł, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Uzasadnienie wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych odnowi

się jedynie do dwóch kategorii opłat pobieranych przez pozwanego w okresie

objętym pozwem, tj. do tzw. premii pieniężnej i opłaty za tzw. usługi logistyczne,

które miał świadczyć pozwany (kupujący) na rzecz powoda (sprzedającego towary

do hipermarketów strony pozwanej). Jako podstawę zwrotu pobranych przez

pozwanego opłat powód wskazał art. 15 ust. 1 pkt 4 i art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy

z dnia 16 kwietnia 1993 r. W ocenie powoda, pobranie wspomnianych dwóch opłat

(a także kilku innych analizowanych w uzasadnieniu wyroku Sądu Apelacyjnego),

stanowi czyn nieuczciwej konkurencji pozwanego odbiorcy towarów, przewidziany

w art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy w postaci „utrudniania powodowi (przedsiębiorcy)

dostępu do rynku w wyniku pobierania innych niż marża handlowa opłat za

przyjęcie towaru do sprzedaży” w sieci detalicznej pozwanego.

Należy zaznaczyć, że szeroko poczynione ustalenia faktyczne obu Sądów

meriti, dotyczące źródeł pobierania tzw. premii pieniężnej i opłaty za tzw. usługi

logistyczne, faktycznego charakteru tych opłat i kontekstu ich zastrzeżenia

i ponoszenia w związku ze współpracą handlową obu przedsiębiorców, wiążą Sąd

Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym (art. 3983

§ 2 k.p.c.). Ten element kontroli

kasacyjnej powinien być brany pod uwagę w toku badania zasadności zgłoszonych

przez pozwanego podstaw kasacyjnych.

Należy stwierdzić, że Sądy meriti trafnie skonstruowały delikt nieuczciwej

konkurencji w rozumieniu art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy, z wyraźnym nawiązaniem do

tendencji pojawiających się w orzecznictwie Sądu Najwyższego w tej materii.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca 2008 r., III CSK 23/08 (OSNC-ZD

2009, z. 1, poz. 14) trafnie bowiem przyjęto, że delikt pobierania innych niż marża

handlowa opłat za przyjęcie towaru do sprzedaży może przybrać także postać

(zawieranych obok zasadniczej umowy sprzedaży) odpowiednich porozumień

dodatkowych, które mają usprawiedliwiać takie opłaty. Poza tym delikt taki został

de lege lata ujęty bardzo szeroko i pozwala objąć nim w zasadzie otwarty katalog

zachowań (praktyk) kupującego świadczących o utrudnianiu przedsiębiorcy

(dostawcy) do rynku (finalnego nabywcy towaru) przy założeniu, że temu

5

utrudnieniu towarzyszy jeszcze element handlowej nieuczciwości (nierzetelności)

odbiorcy towaru. Innymi słowy, przy ocenie tego, czy dochodzi do pobierania przez

odbiorcę towarów opłaty innej niż marża handlowa za przyjęcie towarów do

sprzedaży, należy brać pod uwagę nie tylko sam czynnik formalno – prawny

(istnienie odpowiednich porozumień ze sprzedającym, umieszczonych w treści

umowy o współpracę, w umowie sprzedaży lub nawet odrębnych), ale także –

faktyczne ukształtowanie relacji handlowej pomiędzy przedsiębiorcą – dostawcą

i przedsiębiorcą – odbiorcą towaru. Sama treść porozumień przewidujących opłaty

„pozamarżowe” nie przesądza jeszcze zatem o braku deliktu nieuczciwej

konkurencji w rozumieniu art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy. Decydujące znaczenie ma

handlowy sens takich opłat (tj. w czyim interesie je ostatecznie zastrzeżono), w jaki

sposób (przy pełnej lub ograniczonej swobodzie negocjacyjnej stron) i jakie

ostatecznie inne jeszcze okoliczności ukształtowały faktyczną relację handlową

między przedsiębiorcami.

Rzecz jasna, każda z opłat pobranych przez pozwanego powinna być

oceniana indywidualnie z punktu widzenia treści art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy

o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Każda z nich bowiem może stanowić

odrębny delikt nieuczciwej konkurencji. Jednakże większa ilość opłat zastrzeganych

między tymi samymi współpracującymi przedsiębiorstwami w odniesieniu do tej

samej masy towarowej, może mieć również znaczenie dla określenia cech

wspomnianej, rzeczywistej relacji handlowej między tymi przedsiębiorstwami.

Sądy meriti trafnie przesądziły także kwestię ciężaru dowodu w procesach

wytaczanych na podstawie art. 15 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 18 ust. 1 pkt 5

ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Czynem nieuczciwej konkurencji jest

już bowiem utrudnianie dostępu do rynku, która przejawia się w samym

„pobraniu innych niż marża handlowa opłat za przyjęcie towaru do sprzedaży”.

Jeżeli odbiorca towarów, przyznaje „pozamarżowy” charakter opłaty, to na nim

właśnie spoczywa ciężar dowodu o nieutrudnianiu - mimo takich opłat -

kontrahentowi dostępu do rynku (art. 6 k.c.; s. 13 uzasadnienia zaskarżonego

wyroku). Dlatego za nietrafny należy uznać zarzut naruszenia art. 6 k.c.,

motywowany w ten sposób, że powód nie wykazał braku ekwiwalentności

obiektywnej świadczonych mu przez pozwanego tzw. usług logistycznych.

6

2. Wbrew stanowisku skarżącego, obszerne uzasadnienie wyroku Sądu

Apelacyjnego spełnia wymagania przewidziane w art. 328 § 2 k.p.c., także

w odniesieniu do analizy podstaw i okoliczności zastrzeżenia oraz pobierania przez

pozwanego tzw. premii pieniężnej.

3. Sądy meriti nie kwestionowały tego, że doszło do zawarcia między

stronami porozumienia dotyczącego tzw. premii pieniężnej (por. s. 17 i n.

uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Bezprzedmiotowy pozostaje zatem zarzut

naruszenia art. 60 k.c., skoro ostatecznie uznano, że obie strony złożyły w tym

zakresie odpowiednie oświadczenia woli.

Podnosząc zarzut naruszenia art. 65 k.c., skarżący wskazuje na

niewłaściwą kwalifikację prawną porozumienia dotyczącego tzw. premii pieniężnej,

powołuje się przy tym ogólnie na „treść zawartych umów w 2007 r.” (s. 23

skargi), a nie na zindywidualizowane postanowienia tych umów (porozumień).

Niezależnie jednak od takiego konstruowania zarzutu kasacyjnego, należy

stwierdzić, że - jak wspomniano (pkt 1 uzasadnienia) sam formalno-prawny aspekt

pobierania wspomnianej opłaty (istnienie i treść porozumień, sposób opłacania tej

opłaty) nie wystarczy do tej właściwej oceny z punktu widzenia art. 15 ust. 1 pkt 4

ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

Ogólnie w odniesieniu do wszystkich siedmiu opłat, w tym - szczegółowo

w zakresie także tzw. premii pieniężnej (i poprzednio opłaty za „usługę wzmożonej

aktywności”) Sądy meriti ustaliły bardzo szczegółowo okoliczności ich zastrzegania

i pobierania (s. 15-19, 28-29 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Okoliczności te,

dobitnie świadczące o ukształtowaniu się między stronami faktycznej więzi

handlowej o cechach deliktu z art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy, zostały przedstawione

w sposób syntetyczny na s. 28-29 i 40 uzasadnienia zaskarżonego wyroku (m.in.

brak realnego wpływu powoda na decyzje o skorzystaniu z usług oferowanych

przez pozwanego, na ich wybór i także na ich wysokość, adhezyjność porozumień

o opłatach, jednostronnie narzuconych powodowi, brak dowodów swobodnej

negocjacji stron, znaczna liczba opłat, niedookreśloność przedmiotu świadczenia,

wyłączająca możliwość oceny wykonania usługi, niemożliwość wpływania przez

powoda na realizację usług, procentowo określanie wynagrodzenia dla pozwanego

7

i in.). W tej sytuacji zarzut naruszenia art. 65 k.c. nie może być brany pod uwagę

w postępowaniu kasacyjnym, ponieważ przepis ten odnosi się tylko do

interpretowania oświadczenia woli stron przewidujących omawianą tzw. premię

pieniężną. Tymczasem o prawnej kwalifikacji takiej premii jako deliktu nieuczciwej

konkurencji przesądzają - jak wskazano - w decydujący sposób szczegółowe

ustalenia Sądów meriti, dotyczące kontekstu i okoliczności zastrzeżenia

takiej premii. Eksponowany w wyrokach Sądów meriti fakt braku „możliwości

swobodnej negocjacji warunków zawieranych umów” po stronie powoda (por. s. 15

uzasadnienia zaskarżonego wyroku), zwłaszcza po ogłoszeniu upadłości

przedsiębiorcy-dostawcy, (s. 10 uzasadnienia zaskarżonego wyroku), prowadzi do

pominięcia w postępowaniu kasacyjnym tych wywodów skarżącego, które sugerują

odmienny stan faktyczny (por. s. 24 - 26 skargi). W konsekwencji za nietrafny

należy uznać także zarzut naruszenia art. 536 § 1 k.c., sugerujący,

że porozumienie dotyczące tzw. premii pieniężnej stanowiło tylko kontraktowo

dopuszczalną redukcję ceny dostarczonych towarów.

4. Skarżący stara się wykazać, że tzw. usługi logistyczne ujęte zostały

w odrębnym od umowy sprzedaży porozumieniu stron i stanowiły korzystną dla

powoda osobną usługę, toteż pobrana przez pozwanego opłata za nie nie stanowi

czynu nieuczciwej konkurencji w rozumieniu art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy.

Porozumienie o usługach logistycznych nie zmieniało, według skarżącego, miejsca

spełnienia świadczenia przez sprzedającego (powoda), określonego w umowie

sprzedaży (poszczególne sklepy należące do sieci handlowej pozwanego).

Ustalenia Sądów meriti (zob. zwłaszcza s. 25 -28 uzasadnienia zaskarżonego

wyroku) przeczą zdecydowanie sugerowanej przez skarżącego kwalifikacji prawnej

tzw. usług logistycznych (brak możliwości ich negocjacji, brak możliwości

kontynuowania współpracy handlowej bez korzystania z tych usług, wyłączna

decyzja pozwanego o miejscu dostawy konkretnej partii towaru, brak wpływu

powoda na ilość, rodzaj zamówionego towaru i częstotliwości zamówień).

Jeżeli Sądy meriti ponadto stwierdziły, że m.in. z art. 4 umowy o świadczeniu

usług logistycznych z 2009 r. można wyprowadzić ogólny wniosek, iż „powód

miał obowiązek dostarczenia towarów do magazynu centralnego, zamiast

do poszczególnych hipermarketów” (s. 25 uzasadnienia zaskarżonego wyroku),

8

to nie można brać pod uwagę twierdzenia skarżącego o innym miejscu wykonania

umowy sprzedaży towarów. Wymagałoby to podniesienia naruszenia reguł

wykładni oświadczenia woli stron zawartych w art. 65 k.c.

Z przedstawionych racji za nietrafny należy uznać zarzut naruszenia art. 536

§ 1 k.c., a tym bardziej - kolejny zarzut naruszenia art. 547 § 1 k.c., skoro

w skardze kasacyjnej nie podważono jednak ustalonej przez Sądy treści umowy

sprzedaży w odniesieniu do określonego przez strony miejsca wykonania dostaw

sprzedawanych towarów (magazyn centralny pozwanego).

Sądy meriti nie ustaliły nieważności porozumienia w sprawie usług

logistycznych. Przejęły tylko, że ustanowienie i pobieranie od powoda

(sprzedającego) opłat za takie usługi stanowi delikt nieuczciwej konkurencji

pozwanego w rozumieniu art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy i uzasadnia roszczenie

powoda o zwrot bezpodstawnie uzyskanej korzyści (art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy).

Jak już wcześniej wspomniano (pkt 1 uzasadnienia), delikt taki może przybrać

także postać odpowiedniego porozumienia, mającego stanowić formalną podstawę

do obciążania sprzedającego stosowną opłatą, inną niż marża handlowa.

W rezultacie należało przyjąć że - wbrew stanowisku skarżącego - istniały

podstawy do zasądzenia na rzecz powoda od pozwanego zwrotu bezpodstawnie

pobranych opłat w postaci tzw. premii pieniężnej i opłat za tzw. usługi logistyczne

(art. 15 ust. 1 pkt 4 i art. 18 ust. 1 pkt 5 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej

konkurencji). W tej sytuacji należało oddalić skargę kasacyjną pozwanego jako

nieuzasadniona (art. 39814

k.p.c.) i orzec o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 98 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c.).