I CSK 615/13

Sygn. akt I CSK 615/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSA Elżbieta Fijałkowska

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa R. S.A. w Ł.

przeciwko A. P. Spółce z o.o. w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 czerwca 2013 r.

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 5.400 (pięć tysięcy czterysta) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2012 r. zasądził od

pozwanej A. P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P. na rzecz R. spółki

akcyjnej w Ł. kwotę 534.074,89 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 30 marca 2010

r., umorzył postępowanie w części dotyczącej żądania zasądzenie odsetek za

okres od 25 do 29 marca 2010 r. wobec cofnięcia pozwu w tym zakresie i orzekł o

kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji pozwanej, wyrokiem

zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób,

że oddalił powództwo w zakresie żądania odsetek od zasądzonej kwoty za okres od

dnia 30 marca 2010 r. do dnia 13 maja 2010 r., oddalił apelację w pozostałej części

i orzekł o kosztach procesu za drugą instancję.

Sąd Apelacyjny, aprobując ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę

zaskarżonego wyroku i ich ocenę prawną, stwierdził, że pozwana dopuściła się

czynu nieuczciwej konkurencji w postaci pobierania innych niż marża handlowa

opłat za przyjęcie do sprzedaży towarów powódki. Wskazał, że opłaty z tytułu

scentralizowanej płatności, usług logistycznych oraz premia pieniężna zostały

zastrzeżone - w zawartych przez strony umowach - na rzecz pozwanej bez ich

powiazania z ekwiwalentnymi świadczeniami na rzecz powódki. Wynagrodzenie

pobrane przez pozwaną w związku z tymi postanowieniami umownymi stanowi

zawoalowane opłaty z tytułu dopuszczenia towarów powódki do obrotu, a więc czyn

nieuczciwej konkurencji określony w art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 kwietnia

1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153,

oz. 1503 ze zm.; dalej: „u.z.n.k.”), co - w świetle art. 18 ust. 1 pkt 5 tej regulacji

w związku z art. 405 k.c. - usprawiedliwia żądanie zwrotu bezpodstawnie

uzyskanych korzyści. Odsetki ustawowe od zasądzonej z tego tytułu kwoty

powinny być jednak naliczone z uwzględnieniem daty doręczenia pozwu, gdyż

powódka nie wykazała, aby wcześniej wzywała pozwaną do zapłaty dochodzonej

należności.

3

W skardze kasacyjnej – opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt

1 k.p.c. - skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu oddalającemu apelację w zakresie

żądania zwrotu premii pieniężnej (409.748,37 zł) i opłaty za usługi logistyczne

(91.287,58 zł), pozwana zarzuciła naruszenie:

- art. 60 i art. 65 § 1 i 2 k.c. przez ich niezastosowanie i nieuwzględnienie

okoliczności towarzyszących złożeniu oświadczenia woli o ustaleniu premii

pieniężnej, w tym dokumentowania i rozliczania tej premii w sposób

zwyczajowo stosowany w obrocie przy korygowaniu wysokości ceny,

tj. przez wystawianie not księgowych i nieobciążanie premii podatkiem od

towarów i usług, wobec przyjęcia przez strony, że nie stanowi ona usługi ani

osobnego od ceny innego rodzaju świadczenia;

- art. 536 § 1 k.c. prze jego niezastosowanie wobec przyjęcia, że premia

pieniężna nie jest elementem mechanizmu obniżenia ceny;

- art. 547 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie i nieuwzględnienie, że wobec

braku ważnej umowy o świadczenie usług logistycznych powódka powinna

dostarczyć towary do sklepów pozwanej na swój koszt;

- art. 547 § 2 w związku z art. 3531

k.c. przez błędną wykładnię wynikającą

z uznania, że wysłowione w tych przepisach normy mają charakter

bezwzględnie obowiązujący i nie mogą być zmienione umową stron;

- art. 58 § 3 k.c. przez jego niezastosowanie wobec przyjęcia, że mimo

uznania za nieważne postanowień zobowiązujących do zapłaty

wynagrodzenia umowa o świadczenie usług logistycznych pozostaje ważna

w zakresie przejęcia obowiązku dostawy towarów z centrum logistycznego

do placówek handlowych;

- art. 6 k.c. przez jego niezastosowanie i uznanie, że powoda nie obciążał

obowiązek wykazania, iż uiszczona opłata za usługi logistyczne była

niewspółmierna do kosztów wykonania transportu towarów własnym

staraniem;

- art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. w związku z art. 3531

k.c. przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie prowadzące do przyjęcia, że norma prawna

4

wyrażona w tym przepisie znajduje zastosowanie również do upustów

cenowych w postaci premii pieniężnej oraz do wynagrodzenia za usługi

logistyczne oraz

- art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k. w związku z art. 405 k.c. przez błędną wykładnię

polegająca na uznaniu, że uzgodnione premie pieniężne oraz opłaty za

usługi logistyczne stanowiły bezpodstawnie uzyskaną korzyść majątkową,

podlegająca zwrotowi.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną pozwana wniosła

o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i wydanie orzeczenia

co do istoty sprawy oddalającego powództwo co do kwoty 501.035,95 zł,

ewentualnie przekazującego sprawę Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie na jej rzecz od skarżącej kosztów postepowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k., czynem nieuczciwej konkurencji jest

utrudnianie innym przedsiębiorcom dostępu do rynku przez pobieranie innych

niż marża handlowa opłat za przyjęcie towaru do sprzedaży. Stosownie zaś do art.

18 ust. 4 u.z.n.k., w razie dokonania czynu nieuczciwej konkurencji, przedsiębiorca,

którego interes został zagrożony lub naruszony, może żądać wydania

bezpodstawnie uzyskanych korzyści na zasadach ogólnych.

Przedmiotem sporu między stronami na etapie rozpoznawania skargi

kasacyjnej pozostawała kwestia charakteru postanowień dotyczących premii

pieniężnej oraz należności za usługi logistyczne, zastrzeżonych na rzecz pozwanej

w łączących strony umowach handlowych. Podniesione przez skarżącą zarzuty

ogniskowały się wokół kwestii, czy pobranie tych opłat zostało prawidłowo

zakwalifikowane jako czyn nieuczciwej konkurencji, przewidziany w art. 15 ust. 1

pkt 5 u.z.n.k.

Nie budzi wątpliwości, że strony mogą zastrzec w umowie - w ramach

swobody kontraktowej (art. 3531

k.c.) - spełnienie dodatkowych świadczeń

5

w postaci określonych usług nieobjętych typową umową sprzedaży.

W orzecznictwie zwrócono jednak uwagę, że ocena ustawowych przesłanek

ograniczających tę swobodę musi uwzględniać ryzyko sprzeczności określonego

stosunku prawnego z założeniami ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji,

tj. dążeniem do eliminacji niepożądanych zjawisk w działalności gospodarczej,

a w szczególności przeciwdziałaniem zachowaniom monopolistycznym, także

w płaszczyźnie kontraktowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 października

2012 r., I CSK 147/12, nie publ.). Sama prawna skuteczność zawartych w umowie

sprzedaży porozumień marketingowo-promocyjnych nie przesądza jeszcze

wystąpienia deliktu nieuczciwej konkurencji; decydujące znaczenie dla takiego

stwierdzenia ma natomiast ocena, że uzyskana przez kupującego opłata stanowi

w istocie pobranie od sprzedającego - innej niż marża handlowa - opłaty za

przyjęcie towaru do sprzedaży (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 lutego

2001 r., IV CKN 255/00, OSNC 2001, Nr 9, poz. 137; z dnia 12 czerwca 2008 r.,

III CSK 23/08, nie publ.).

Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że premia

pieniężna określona została w umowach o współpracy zawartych przez strony

w latach 2007 -2008 oraz w ogólnych warunkach stanowiących podstawę tych

umów, jako jeden z rodzajów opłat wymienionych obok innych należności

uiszczanych przez dostawcę w związku z usługami pozwanej. Premia ta nie

spełniała żadnej funkcji motywacyjnej. Obowiązek jej zapłaty został powiązany

wyłącznie z osiągnięciem określonego poziomu obrotów handlowych,

uzyskiwanego bez potrzeby szczególnej aktywności pozwanej. Sąd Apelacyjny

zwrócił również uwagę na wyraźne rozróżnienie w ogólnych warunkach umów

„opłat”, w tym premii pieniężnej, oraz innych form wzajemnych rozliczeń rzutujących

na poziom cen („obniżenie ceny na fakturze”, „upust promocyjny”). Wskazał przy

tym, że w umowach stanowiących podstawę współpracy stron zastrzeżono na

rzecz pozwanej – poza premią pieniężną w wysokości 14,24% - 15,25% - upusty

promocyjne w wysokości 5 % oraz przedłużone terminy płatności (95 dni od daty

doręczenia jej faktury).

Przytoczone postanowienia umowne w pełni usprawiedliwiają wniosek,

że zastrzeżone w nich premia pieniężna stanowi w istocie opłatę za przyjęcie

6

towaru do sprzedaży, utrudniającą dostęp do rynku. Obowiązek zapłaty tej premii

nie łączył się z jakimkolwiek świadczeniem strony pozwanej; nie był przedmiotem

negocjacji między stronami, lecz został powódce narzucony jako warunek

współpracy handlowej; uzależniono go jedynie od osiągnięcia bardzo niskiego -

wręcz symbolicznego - progu obrotu towarami między stronami (10.000 zł), o czym

świadczy sama tylko wysokość pobranych z tego tytułu przez pozwaną kwot

w okresie objętym sporem (409.748,37 zł). Wbrew zatem zarzutowi skarżącej,

ocena rzeczywistego charakteru premii pieniężnej wyrażona przez Sąd Apelacyjny

nie może być postrzegana jako wynik wadliwej wykładni łączących strony umów,

dokonanej z naruszeniem art. 60 i art. 65 § 1 i 2 k.c.

Nie można zatem zgodzić się z zapatrywaniem skarżącej, że Sąd Apelacyjny

nie uwzględnił okoliczności towarzyszących złożeniu oświadczenia woli o ustaleniu

premii pieniężnej. Przyjęty przez strony sposób rozliczenia tej premii,

odpowiadający zwyczajowo sposobowi rozliczania upustów cenowych, nie stanowi

dostatecznej podstawy do skutecznego zakwestionowania przyjętego za podstawę

zaskarżonego wyroku wniosku, że świadczenie to w rzeczywistości zostało pobrane

za wprowadzenie towarów powódki do sieci handlowej pozwanej. Oceny tej nie

zmienia wskazywana w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca

2012 r., I FPS 2/12, ONSAi WSA 2013, nr 6, poz. 85 i powołane tam judykaty)

możliwość uznania premii pieniężnej z tytułu osiągnięcia określonej wielkości

sprzedaży za rabat w rozumieniu art. 29 ust. 4 ustawy z dnia 11 marca 2004 r.

o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535 ze zm.). Jak trafnie zwrócono

uwagę w uzasadnieniu powołanej uchwały, dla oceny charakteru określonego

świadczenia decydująca powinna być nie nazwa, lecz rzeczywista treść tego

świadczenia, dokonana na podstawie obiektywnej analizy całokształtu okoliczności

faktycznych. Przytoczony pogląd, sformułowany na gruncie prawa podatkowego,

nie wyłącza zatem możliwości zakwalifikowania działania pozwanej, polegającego

na pobieraniu premii pieniężnej, jako czynu nieuczciwej konkurencji określonego

w art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k.

Brak podstaw do podważenia oceny charakteru pobranych przez pozwaną

kwot z tytułu premii pieniężnej czyni oczywiście bezzasadnymi - podniesione

7

w odniesieniu do tego świadczenia - zarzuty naruszenia art. 536 § 1 k.c. oraz art.

15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. w związku z art. 3531

k.c. i art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k.

w związku z art. 405 k.c., które zostały oparte na nietrafnym założeniu, iż premia ta

stanowi upust cenowy (rabat).

Skarżąca nie podniosła zarzutów wskazujących na dokonanie przez Sąd

Apelacyjny wadliwej wykładni postanowień umownych dotyczących opłaty z tytułu

usług logistycznych. Należy zatem przypomnieć, że opłata ta została

zakwalifikowana przez Sąd drugiej instancji nie jako wynagrodzenie należne

za wykonanie usługi, lecz jako inna niż marża handlowa opłata za przyjęcie towaru

do sprzedaży. Zgodnie z treścią umów łączących strony, powódka dostarczała

towar na swój koszt do miejsca wskazywanego każdorazowo przez pozwaną.

Opłaty za usługi logistyczne nie były przedmiotem negocjacji między stronami.

Pozwana pobierała te opłaty w formie procentowej części wartości obrotu, bez

jakiegokolwiek związku z kosztami przechowywania przyjętego do magazynu

towaru, ich przepakowania i dalszego transportu. W tych okolicznościach uznanie

przez Sąd Apelacyjny, że pobranie opłaty logistycznej za dokonanie przewozu

towaru po jego odbiorze w inne miejsce stanowi czyn nieuczciwej konkurencji

określony w art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. jest źródłem bezpodstawnie

uzyskanej korzyści podlegającej zwrotowi na podstawie art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k.

w związku z art. 405 k.c., nie narusza tych przepisów ani art. 3531

, art. 547, art. 58

§ 3 i art. 6 k.c.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego

stosownie do art. 98 i art. 108 § 1 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.