II CSK 773/13

Sygn. akt II CSK 773/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 października 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSA Barbara Trębska

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Budowlano - Usługowego I.

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w G.

przeciwko Miastu G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 22 października 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 lipca 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 4 lipca 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację pozwanego

Miasta G. od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 25 stycznia 2013 r., którym

zasądzono od pozwanego na rzecz powoda Przedsiębiorstwa Budowlano-

Usługowego „I.” spółki z o.o. w G. kwotę 86.011,43 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 13 lipca 2012 r. tytułem reszty należnego powodowi wynagrodzenia za

wykonane roboty budowlane, obejmującego kwotę wynikłą z podwyżki przez

ustawodawcę, po zawarciu umowy, stawki podatku od towarów i usług.

Według jednolitych ustaleń Sądów meriti, w trybie przetargu

nieograniczonego, na podstawie wybranej przez pozwanego oferty, w dniu

23 czerwca 2010 r. strony zawarły umowę o roboty budowlane, zgodnie z którą

pozwany zlecił powodowi zaprojektowanie i wykonanie robót budowlanych

związanych z inwestycją o nazwie „Rozbudowa stadionu żużlowego w G.”. W

umowie przewidziano, że wykonawcy nie przysługuje roszczenie o zwiększenie

kwoty kontraktowej nawet w przypadku, gdy nie dało się tego przewidzieć w

momencie rozpoczęcia robót budowlanych, w szczególności wtedy, gdy badania

geologiczne wykażą, iż zastosowanie rozwiązań technicznych, będących podstawą

do oszacowania wartości robót budowlanych, zmusza wykonawcę do zmiany

technologii. Według § 1 ust. 4 umowy, szczegółowy opis przedmiotu zamówienia,

jak również zakres i organizacja prac, wymagania dotyczące sprzętu, materiałów,

wykonania i odbioru robót oraz inne informacje zawarte były w Specyfikacji

Istotnych Warunków Zamówienia oraz załączonych do niej dokumentach: umowie,

programie funkcjonalno-użytkowym, koncepcji rozbudowy stadionu żużlowego,

wypełnionym formularzu oferty, danych kontraktowych, warunkach szczególnych

kontraktu na budowę, warunkach ogólnych kontraktu i wycenionym wykazie cen.

Zgodnie z umową, ustalone wynagrodzenie ryczałtowe za wykonanie przedmiotu

zgodnie ze złożoną ofertą i zaakceptowaną ceną kontraktową netto wynosiło kwotę

16.446.006,45 zł, należny podatek VAT kwotę 3.618.121,42 zł, a zaakceptowana

cena kontraktowa łącznie stanowiła kwotę 20.064.127,87 zł. W § 13 ust. 2 umowy

postanowiono, że wszelkie zmiany i uzupełnienia zawartej umowy strony będą

dokonywały w formie aneksu z zachowaniem formy pisemnej pod rygorem

3

nieważności. Ustalono, że Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia oraz

dokumenty wymienione w § 1 ust. 4 umowy w postępowaniu poprzedzającym

zawarcie umowy, stanowią jej integralną część. Strony postanowiły także, że

warunki szczegółowe kontraktu uzupełniają, poprawiają oraz wprowadzają

dodatkowe klauzule specjalne do warunków ogólnych, tak aby spełniać przepisy

prawa polskiego. W klauzuli 14, zatytułowanej cena kontraktowa i płatności,

wskazano, że usunięto całą treść subklauzuli 14 i zastąpiono ją zasadą, według

której cena kontraktowa będzie ryczałtową zaakceptowaną kwotą kontraktową i nie

będzie podlegała zmianom i korektom, wykonawca będzie płacił wszystkie podatki,

należności i opłaty wymagane do płacenia przez niego według kontraktu, a cena

kontraktowa nie będzie korygowana ze względu na jakikolwiek z tych kosztów,

oprócz sytuacji podanej w subklauzuli 13.7 (korekty wynikającej ze zmian stanu

prawnego). W ogólnych warunkach kontraktu, w którym zawarta była ta

subklauzula, wskazano, że cena kontraktowa będzie skorygowana, tak aby

uwzględniać każdy wzrost lub obniżkę kosztu, wynikającego z jakiejś zmiany w

prawach kraju (łącznie z wprowadzeniem nowych przepisów i uchyleniem lub

modyfikacją istniejących przepisów prawa) lub z prawnej lub oficjalnej rządowej

interpretacji takich praw, dokonanej po dacie odniesienia, a mającej wpływ na

wykonanie przez wykonawcę jego zobowiązań według kontraktu. Jeżeli wykonawca

dozna (lub oceni, że następnie dozna) opóźnienia lub poniesie (lub oceni, że

następnie poniesie) dodatkowy koszt wynikły ze zmiany prawa, wykonawca da

powiadomienie inżynierowi kontraktu i będzie uprawniony do płatności za

jakikolwiek koszt, która to płatność będzie włączona do ceny kontraktowej.

W dniu 16 września 2011 r. komisja rozjemstwa – powołana, zgodnie

z ogólnymi warunkami umowy, na podstawie trójstronnej umowy podpisanej przez

powoda i pozwanego z rozjemcą – wydała decyzję uznającą za zasadne

roszczenie powoda o zwiększenie kwoty kontraktowej z tytułu zmiany stawki

podatku VAT z 22 do 23% dokonanej przez ustawodawcę z dniem 1 stycznia

2011 r. w odniesieniu do robót wykonanych po dniu 1 stycznia 2011 r. Pozwany nie

zaakceptował tego rozstrzygnięcia. Powód w piśmie z dnia 12 czerwca 2012 r.

wezwał pozwanego do zapłaty kwoty 86.011.43 zł z tytułu zwiększonego podatku

VAT. Pozwany odmówił jej zapłaty.

4

W ocenie obu Sądów, strony ustaliły wynagrodzenie ryczałtowe z kwotowo

określonym podatkiem od podatku od towarów i usług (VAT), który był składnikiem

ceny. Ustawowa zmiana stawki tego podatku nie skutkuje automatycznie

obowiązkiem zamawiającego zapłaty wynagrodzenia netto powiększonego według

podwyższonej stawki podatku. Zmiana stawki podatku jest przy tym zdarzeniem

zewnętrznym niezależnym od woli stron, której wykonawca nie mógł przewidzieć

w chwili zawierania umowy. Zmiana ustalonej w umowie wysokości wynagrodzenia

należnego wykonawcy mogła nastąpić w razie zastosowania klauzul umownych

powodujących zmianę wynagrodzenia bez konieczności umowy albo poprzez

zmianę umowy, wreszcie na podstawie konstytutywnego orzeczenia sądu.

Analiza umowy zawartej przez strony uzasadnia wniosek, że w subklauzuli

13.7 strony przewidziały korektę ceny kontraktowej bez konieczności zmiany

umowy w razie zmiany przepisów prawa, co obejmuje także zmianę stawki podatku

VAT. Treść tego postanowienia umownego nie była sprzeczna z przepisami ustawy

z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych (obecnie jedn. tekst:

z 2013 r., poz. 907 ze zm. – dalej: „p.z.p.”). Zachowano bowiem przejrzystość

postępowania o udzielenie zamówienia publicznego, zasadę równego traktowania

wykonawców i uczciwej konkurencji. Istotne jest bowiem, że zastosowanie

w umowie klauzul umożliwiających waloryzację lub korektę ceny musi być

przewidziane na etapie postępowania w sprawie zamówienia publicznego

w specyfikacji istotnych warunków zamówienia, tak aby sposób ustalenia

wynagrodzenia za wykonanie przedmiotu zamówienia był znany wszystkim

zainteresowanym wykonawcom już na etapie wszczęcia tego postępowania.

Ponadto Sąd drugiej instancji ocenił, że nie ma – zarzucanej przez pozwanego –

sprzeczności zapisów umowy z postanowieniami warunków ogólnych. Szczególne

warunki kontraktu nie stanowią bowiem wzorca umowy, gdyż zostały uzgodnione

przez strony umowy. Poza tym analizowane postanowienia nie były, jak twierdził

pozwany, wzajemnie wykluczające się, lecz uzupełniające.

Dodatkowo Sąd Apelacyjny uznał, że roszczenie było zasadne także przy

założeniu, iż strony nie przewidziały „skutecznie” w umowie klauzuli umożliwiającej

zmianę ustalonego wynagrodzenia. W takim bowiem przypadku dochodzone

roszczenie było uzasadnione na podstawie art. 632 § 2 k.c. - przewidującego

5

roszczenie o podwyższenie ryczałtu - stosowanego do umowy o roboty budowlane

w drodze analogii.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany, który

zaskarżył go w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

zarzucił naruszenie przepisów:

- art. 144 ust. 1 w zw. z art. 139 ust. 1 p.z.p. w zw. z art. 65 § 2 k.c.;

- art. 139 ust. 1 i 2 p.z.p. w zw. z art. 77 § 1 k.c.;

- art. 44 ust. 1 oraz art. 254 pkt 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r.

o finansach publicznych (obecnie jedn. tekst: z 2013 r., poz. 885 ze zm. –

dalej: „u.f.p.”);

- art. 385 § 1 k.c. w zw. z art. 65 k.c. oraz art. 139 ust. 1 p.z.p.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w S. z

dnia 25 stycznia 2013 r. oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie

powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 385 § 1 k.c. w zw. z art. 65 k.c. oraz art. 139 ust. 1

p.z.p., pozwany uzasadnił ich błędną wykładnią polegającą na przyjęciu przez Sąd,

że pomiędzy wzorcem umowy a umową zawartą przez strony nie zachodzi

sprzeczność wyłączająca stosowanie wzorca, a także poprzez przyjęcie,

iż w przypadku postępowania w sprawie o udzielenie zamówienia publicznego

szczególnych warunków umowy nie można traktować jako wzorca umowy, a tym

samym w przypadku sprzeczności ich postanowień z postanowieniami umowy, nie

znajduje zastosowania art. 385 § 1 k.c. Odnosząc się do tak umotywowanego

zarzutu, należy uznać, że w istocie nie dotyczy on błędnej wykładni wskazanych

wyżej przepisów, lecz ich niewłaściwego zastosowania w odniesieniu do

ustalonego stanu faktycznego, polegającego na pominięciu przy interpretacji

umowy zasady wynikającej z art. 385 § 1 k.c. Do umów zawieranych w ramach

reżimu prawnego ustawy Prawo zamówień publicznych znajduje zastosowanie,

6

poprzez art. 139 ust. 1 tej ustawy, art. 385 k.c., według którego w razie

sprzeczności treści umowy z wzorem umowy strony są związane umową. Przepis

ten daje prymat treści indywidualnie uzgodnionej między stronami nad treścią, która

wynika z wzorca umowy, w razie sprzeczności pomiędzy nimi. Zdaniem skarżącego,

treść postanowień § 1 ust. 3 oraz § 13 umowy podpisanej przez strony -

przewidujących stałe wynagrodzenie dla wykonawcy, które nie podlega

podwyższeniu oraz procedurę zmiany umowy wymagającej zachowania formy

pisemnej pod rygorem nieważności - jest sprzeczna z odpowiednimi klauzulami

zawartymi w warunkach szczególnych kontraktu (klauzulą nr 14.1) oraz w ogólnych

warunkach kontraktu (subklaluzulą 13.7 FIDIC). Ocena zasadności rozważanego

zarzutu wymaga w pierwszej kolejności przesądzenia, co obejmuje pojęcie wzorca

umowy. Zgodnie z art. 384 k.c., ustalony przez jedną ze stron wzorzec umowy,

w szczególności ogólne warunki umów, wzór umowy, regulamin, wiążą stronę,

jeżeli został jej doręczony przed zawarciem umowy. Uwzględniając powyższe

w okolicznościach sprawy przez wzorzec umowy należy rozumieć nie tylko, jak

twierdzi pozwany, ogólne warunki kontraktu (FIDIC) i warunki szczegółowe,

stanowiące część załączników do Specyfikacji Istotnych Warunków Zamówienia,

ale także stanowiący ich kolejny załącznik wzór przyszłej umowy, który jedynie

w niewielu elementach - dotyczących m.in. strony wykonawcy i wysokości

wynagrodzenia - był niewypełniony i tym różnił się od treści postanowień umowy

podpisanej przez strony. Z tych względów nie można uznać, aby zachodziła

zarzucana przez skarżącego sprzeczność pomiędzy treścią części postanowień

umowy zawartej przez strony a wzorcem umowy, skoro te same, sprzeczne –

zdaniem pozwanego - postanowienia zawarte były zarówno w umowie podpisanej

przez strony, jak również we wzorcu umowy, na który składały się wszystkie

wymienione wcześniej dokumenty przygotowane przez zamawiającego w chwili

wszczęcia postępowania o zamówienie publiczne, w tym więc także postanowienia

odpowiadające treścią § 1 ust. 3 oraz § 13 umowy podpisanej ostatecznie przez

strony. O sprzeczności uzasadniającej zastosowanie art. 385 § 1 k.c. możnaby

mówić wtedy, gdyby treść umowy podpisanej przez strony różniła się od treści

wzorca umowy, w której nie byłoby odpowiedników postanowień indywidualnie

uzgodnionych między stronami. W konsekwencji treść umowy zawartej przez strony

7

podlegała wykładni jedynie przy zastosowaniu reguł z art. 65 k.c. z uwzględnieniem,

że ewentualne niejednoznaczności postanowień umowy, których autorem był sam

pozwany, należało interpretować na korzyść drugiej strony. Ta ostatnia reguła,

chociaż wprost niewyrażona w przepisach prawa, jest powszechnie przyjmowana

w judykaturze przy wykładni umów zawieranych przy wykorzystaniu przez jedną ze

stron wzorca umowy.

Nie budzi przy tym wątpliwości prawidłowość wykładni umowy zawartej przez

strony dokonanej przez Sąd drugiej instancji, według której postanowienia

podpisanej przez strony umowy z uwzględnieniem treści ogólnych warunków

kontraktu oraz warunków szczegółowych analizowanie łącznie przewidywały

wyjątek od zasady, że wynagrodzenie wykonawcy nie podlega podwyższeniu

w stosunku do kwoty nominalnej przewidzianej w umowie, w razie zaistnienia

okoliczności przewidzianych w subklauzuli 13.7 ogólnych warunków oraz,

iż ziszczenie się tych okoliczności nie było podstawą umożliwiającą dokonanie

stronom umowy jej zmiany, zgodnie z § 13 umowy według zasad wynikających z art.

144 p.z.p., lecz powodowało automatyczną zmianę wysokości ustalonego

wynagrodzenia bez konieczności zmiany umowy.

Wbrew zarzutowi pozwanego, przeciwko dopuszczalności zawarcia takiej

klauzuli na podstawie art. 3581

§ 2 k.c. nie przemawia wykładnia art. 144 ust. 1

p.z.p. w zw. z art. 65 § 2 k.c. Ten ostatni przepis, dotyczący reguł wykładni umów,

w ogóle nie ma zastosowania do oceny dopuszczalności uzgodnienia przez strony

tego rodzaju postanowień w umowach zawieranych w ramach postępowań

o udzielenie zamówienia publicznego. Możliwość zastosowania w poszczególnych

umowach art. 3581

§ 2 k.c. nie ma charakteru nieograniczonego, gdyż w stosunku

do tego rodzaju postanowienia umownego, tak, jak do każdego innego, ma

zastosowanie art. 3531

k.c., zgodnie z którym strony zawierające umowę mogą

ułożyć stosunek prawny według własnego uznania, byleby treść lub cel umowy nie

sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia

społecznego. W pierwszej kolejności należy zauważyć, iż przepisy ustawy Prawo

zamówień publicznych nie zawierają przepisu wyłączającego zawarcia

w umowach tego rodzaju klauzul, których zastosowanie ze względu na ich funkcje

i wywoływany skutek nie jest także sprzeczne z celami i zasadami Prawa

8

zamówień publicznych. Przede wszystkim prawidłowe – o czym będzie bliżej mowa

w dalszej części uzasadnienia - zastosowanie mechanizmu z art. 3581

§ 2 k.c. nie

ma na celu jakiejkolwiek modyfikacji warunków uzgodnionej umowy, lecz prowadzi

ex lege do realizacji woli stron z chwili zawarcia umowy w razie zajścia, po

zawarciu umowy, przewidzianych okoliczności mających wpływ na zmianę wartości

świadczeń stron, a tym samym zaburzających ich równowagę ekonomiczną

ustaloną w chwili zawarcia umowy. Zatem skutkiem zastosowania tego

mechanizmu jest przywrócenie pierwotnej równowagi ekonomicznej świadczeń

stron i tym samym zapobieżenie pokrzywdzeniu jednej ze stron stosunku

umownego, która ze względu na określone okoliczności, które zaszły po zawarciu

umowy, których zaistnienia z całą pewnością strony nie mogły przewidzieć w chwili

zawarcia umowy, musiałaby otrzymać względnie spełnić świadczenie odpowiednio

o mniejszej albo większej wartości ekonomicznej. Nie koliduje to z celami ustawy

Prawo zamówień publicznych, do których nie należy ochrona podmiotów

publicznych podlegającym tej ustawie realizowana kosztem ich kontrahentów.

Ponieważ klauzula waloryzacyjna nie prowadzi do zmiany, lecz jedynie realizacji

woli stron z chwili zawarcia umowy, z powodu przewidzianych pierwotnie przyczyn

i według ustalonych wówczas zasad, to z tych względów nie można jej uznać za

naruszającej art. 144 ust. 1 p.z.p., zgodnie z którym zakazuje się istotnych zmian

postanowień zawartej umowy w stosunku do treści oferty, na podstawie której

dokonano wyboru wykonawcy, chyba że zamawiający przewidział możliwość

dokonania takiej zmiany w ogłoszeniu o zamówieniu lub w specyfikacji istotnych

warunków zamówienia oraz określił warunki tej zmiany. Przez zmianę umowy

w rozumieniu tego przepisu uznać więc należy zmianę jej elementów na podstawie

uzgodnionej woli stron już po zawarciu umowy. Tylko ubocznie dodać należy, iż

zazwyczaj zmiany wysokości ustalonego wynagrodzenia spowodowanej, jak

w rozważanym przypadku, zmianą wysokości stawki podatku od towarów

i usług, nie można zakwalifikować jako istotnej zmiany postanowień umowy, według

art. 144 ust. 1 p.z.p. Na gruncie Prawa zamówień publicznych przez zmianę istotną

rozumie się taką, która modyfikuje równowagę ekonomiczną stron umowy na

korzyść usługodawcy w sposób nieprzewidziany w warunkach pierwotnego

zamówienia oraz taką, która wprowadza warunki, które gdyby zostały ujęte

9

w ramach pierwotnie wszczętej procedury udzielenia zamówienia, umożliwiłyby

dopuszczenie innych oferentów niż ci, którzy zostali pierwotnie dopuszczeni lub

umożliwiłyby dopuszczenie innej oferty niż ta, która została dopuszczona

(por. wyrok TS z dnia 19 czerwca 2008 r., C-454/06, Dz.U.UE.C. 2008/2009/8 oraz

wyrok NSA z dnia 13 marca 2014 r., II GSK 12/13, nie publ.).

Potwierdzeniem dopuszczalności stosowania w umowach zawieranych

w trybie ustawy Prawo zamówień publicznych klauzul adaptacyjnych

(waloryzacyjnych) jest także nowelizacja przepisów tej ustawy dokonana ustawą

z dnia 29 sierpnia 2014 r. o zmianie ustawy – Prawo zamówień publicznych (Dz. U.

z 2014 r., poz. 1232), mocą której dodano do art. 142 ustęp 5, nakazujący zawarcie

w umowach odpowiednich postanowień o zasadach wprowadzania odpowiednich

zmian wysokości wynagrodzenia należnego wykonawcy - także w razie zmiany

stawki podatku od towarów i usług – jeżeli zmiany te będą miały wpływ na koszty

wykonania zamówienia przez wykonawcę. Z uzasadnienia projektu tej ustawy

wynika, że wprowadzenie nowego przepisu jest reakcją ustawodawcy na wadliwą

praktykę podmiotów zawierających umowy w trybie ustawy zamówień publicznych,

polegającą na nieumieszczaniu we wzorach umów odpowiednich klauzul

waloryzacyjnych uwzględniających w ostatecznych rozliczeniach nawet znacznych,

niezależnych od wykonawców, zmian kosztów wykonania zobowiązania. Powyższe

rozważania uzasadniają konkluzję, że w umowie zawartej w reżimie wynikającym

z ustawy Prawo zamówień publicznych strony mogły zawrzeć, poprzez

zastosowanie art. 3581

§ 2 k.c. w zw. z art. 139 ust. 1 p.z.p., postanowienie

zawierające klauzulę o charakterze waloryzującym (adaptacyjną) dotyczącą

wysokości ustalonego w umowie wynagrodzenia należnego wykonawcy od

zamawiającego.

Zastosowanie klauzul adaptacyjnych należy uznać za dopuszczalne pod

warunkiem, że informacja o tym będzie zawarta w specyfikacji istotnych warunków

zamówienia lub ogłoszeniu o przetargu. Zgodnie bowiem z art. 36 ust. 1 pkt 16

p.z.p., wymieniona specyfikacja powinna zawierać istotne dla stron postanowienia,

które zostaną wprowadzone do treści zawieranej umowy w sprawie zamówienia

publicznego. Za takie, istotne dla stron postanowienie, niewątpliwie należy uznać

klauzulę adaptacyjną odnoszącą się do zasad zmiany wysokości uzgodnionego

10

wynagrodzenia na skutek określonych okoliczności w razie ich wystąpienia po

zawarciu umowy. Gwarantuje to zachowanie zasad określonych w tej ustawie

takich jak: przejrzystość postępowania o udzielenie zamówienia publicznego,

zasady równego traktowania wykonawców i uczciwej konkurencji (por. art. 7 p.z.p.).

Z samej konstrukcji klauzuli waloryzacyjnej, która ma działać automatycznie, a więc

bez konieczności składania w tym zakresie dodatkowych oświadczeń woli stron,

wynika, że musi ona być na tyle skonkretyzowana, aby na jej podstawie można było

ustalić okoliczności uzasadniające jej zastosowanie oraz mechanizm waloryzacji.

Na gruncie umów zawieranych w ramach procedury o udzielenie zamówienia

publicznego istotny dla oceny dopuszczalności zastosowania takiej klauzuli jest

także rodzaj miernika służącego do ustalenia wysokości świadczenia oraz

charakter okoliczności uzasadniających zastosowanie mechanizmu waloryzacji.

W rozpoznanej sprawie miernikiem służącym do ustalenia wysokości części

świadczenia zamawiającego wobec wykonawcy stała się aktualna stawka podatku

od towarów i usług wskutek zmiany przepisów prawa, tj. miernik o charakterze

obiektywnym i niespekulacyjnym. Przyczyną zaś uzasadniającą zastosowanie

mechanizmu waloryzacji była tylko taka zmiana prawa, która wpływała na wysokość

kosztów, a tym samym mająca bezpośredni wpływ na równowagę ekonomiczną

świadczeń stron.

Za chybiony należy uznać zarzut naruszenia art. 139 ust. 1 i 2 p.z.p. w zw.

z art. 77 § k.c. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu,

iż dopuszczalne jest pominięcie formy pisemnej przewidzianej dla zmian umów

w sprawach zamówień publicznych, w przypadku gdy klauzula waloryzacyjna

przewidziana w umowie nie przewidywała szczegółowych warunków zmiany ani

górnego dopuszczalnego wzrostu ceny lub wynagrodzenia w przypadku ziszczenia

się ogólnikowo określonych przesłanej zmiany umowy, która to wykładnia stoi

w sprzeczności z jednym z celów ustawy Prawo zamówień publicznych, którym

jest efektywne i gospodarne dysponowanie środkami publicznymi. Jak wynika

z wcześniejszej analizy, klauzula waloryzacyjna powinna jasno precyzować

okoliczności uzasadniające jej zastosowanie oraz mechanizm waloryzacji. Należy

mieć jednak na względzie, że ocena, czy klauzula waloryzacyjna w sposób

dostatecznie precyzyjny określała okoliczności uzasadniające jej zastosowanie

11

zależy od ostatecznego wyniku wykładni postanowienia umownego zawierającego

taką klauzulę. Jeżeli więc wykładnia umowy przy zastosowaniu reguł

interpretacyjnych zawartych w art. 65 k.c. pozwala na jednoznaczne ustalenie

okoliczności przewidzianych przez strony w chwili zawarcia umowy

uzasadniających zastosowanie klauzuli waloryzacyjnej, nie można przyjąć, aby była

ona nieprecyzyjna w stopniu wyłączającym możliwość jej zastosowania, co

pozwalałaby na zmianę ewentualnie warunków umowy jedynie przez zmianę

umowy według zasad przewidzianych w art. 144 ust. 1 p.z.p. (z zachowaniem

również wymagania formy pisemnej zgodnie z art. 77 § 1 k.c. w zw. z art. 139 ust. 2

p.z.p.), ewentualnie przez „zwykłą” zmianę warunków umowy (także

z zachowaniem wymagania co do właściwej formy tej zmiany), przy przyjęciu, że

nie jest to zmiana istotnego postanowienia umownego w rozumieniu art. 144 ust. 1

p.z.p.

Niewątpliwie w umowie strony posłużyły się ogólnym sformułowaniem

dotyczącym zmian stanu prawnego dokonanych po „dacie odniesienia”, ale

doprecyzowały, że chodzi o zmiany powodujące wzrost lub obniżkę kosztu.

Interpretując to postanowienie umowne, Sąd drugiej instancji jednoznacznie ustalił,

że sformułowanie to dotyczyło także urzędowej zmiany stawki podatku od towarów

i usług. Nie budził przy tym wątpliwości sam mechanizm waloryzacji. Strony

bowiem przewidziały, że może on prowadzić zarówno do zwiększenia, jak również

zmniejszenia świadczenia zamawiającego. Ze względu na sposób obliczania

wysokości należnego podatku od towarów i usług polegający na obliczeniu iloczynu

z pomnożenia kwoty wynagrodzenia netto przez właściwą stawkę tego podatku nie

budził wątpliwości także przewidziany mechanizm waloryzacji.

Wbrew także stanowisku skarżącego, ważność klauzuli waloryzacyjnej nie

była uzależniona od określenia w umowie maksymalnego, górnego, pułapu

zobowiązania zamawiającego ze względu na wskazane w skardze przepisy art. 44

ust. 1 oraz art. 254 pkt 3 u.f.p. Odnosząc się szczegółowo do tej kwestii, należy

w pierwszej kolejności zauważyć, że przepisy wyżej wymienionej ustawy nie

zawierają przepisu, analogicznego do art. 85 ust. 1 nieobowiązującej już ustawy

z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 249, poz. 2104

ze zm.), według którego jednostki sektora finansów publicznych, z wyjątkiem

12

Skarbu Państwa, nie mogły zaciągać zobowiązań finansowych, których wartość

nominalna należna do zapłaty w dniu wymagalności, nie została ustalona w dniu

zawierania transakcji. W obecnie obowiązującej ustawie, która obowiązywała także

w dniu zawarcia umowy przez strony, odpowiednikiem cytowanego przepisu jest art.

93 ust. 1 u.f.p., zgodnie z którym jednostki sektora finansów publicznych,

z wyjątkiem Skarbu Państwa, nie mogą zaciągać pożyczek lub kredytów, emitować

papierów wartościowych oraz udzielać poręczeń i gwarancji, których wartość

nominalna należna do zapłaty w dniu wymagalności, wyrażona w złotych, nie

została ustalona w dniu zawierania transakcji. Reguła wynikająca z art. 93 ust. 1

u.f.p. została obecnie ograniczona w stosunku do stanu wcześniejszego do ściśle

wymienionych w tym przepisie sytuacji, które nie obejmują umowy zawartej przez

strony. W piśmiennictwie prawniczym wskazano, że mimo to w umowach

zawieranych przez jednostki sektora finansów publicznych ze względu na treść

przepisów art. 44 ust. 1 oraz art. 254 pkt 3 u.f.p. powinno unikać się tzw.

zobowiązań otwartych, tj. bez określonego maksymalnego pułapu zobowiązania

jednostki zaliczanej do sektora finansów publicznych. Nie kwestionując zasadności

tego postulatu i możliwości konstrukcji klauzuli adaptacyjnej z określoną górną granicą

odpowiedzialności zamawiającego, nie można jednak na podstawie art. 44 ust. 1 i art. 254

pkt 3 u.f.p. przy uwzględnieniu treści przepisu art. 93 ust. 1 u.f.p., uznać, że wynika z nich

norma prawna uzależniająca ważność każdej czynności prawnej zawartej przez jednostkę

sektora finansów publicznych od wyrażenia w niej maksymalnej kwoty zobowiązania tej

jednostki. Przepisy zawarte w art. 44 ust. 1 i art. 254 pkt 3 u.f.p. zawierają jedynie ogólne

zasady, którymi powinny kierować się jednostki sektora finansów publicznych w stosunku

do wydatków publicznych - nakazując im dokonywanie wydatków na cele i w wysokościach

ustalonych m.in. w uchwale budżetowej jednostki samorządu terytorialnego (art. 44 ust. 1

pkt 2 u.f.p.) - oraz zasad obowiązujących w toku wykonywania m.in. budżetu jednostki

samorządu terytorialnego, nakazujących dokonywanie wydatków w granicach kwot

określonych w planie finansowym w sposób celowy i oszczędny (art. 254 pkt 3

u.f.p.). Wynikające z tych przepisów nakazy są skierowane do podmiotów sektora

finansów publicznych i oznaczają konieczność uwzględnienia w planowanym

budżecie odpowiednich, tj. dostosowanych do treści zaciąganych zobowiązań przy

uwzględnieniu wszelkich okoliczności mogących mieć wpływających na ich

13

wysokość, środków finansowych. Naruszenie tych zasad może skutkować

odpowiedzialnością za naruszenie dyscypliny finansów publicznych, nie zaś

zwolnieniem z odpowiedzialności cywilnoprawnej jednostki sektora finansów

publicznych wobec ich kontrahentów.

Z tych przyczyn skarga kasacyjna nie była oparta na uzasadnionej podstawie,

co uzasadniało jej oddalenie na podstawie art. 39814

k.p.c.

Poza tym skarga kasacyjna podlegała oddaleniu niezależnie od zasadności

podniesionych w niej zarzutów. Dochodzone przez powoda roszczenie – w ocenie

Sądu Apelacyjnego – było uzasadnione także na podstawie art. 632 § 2 k.c.

Zarzutu naruszenia tego przepisu w skardze kasacyjnej jednak nie podniesiono,

a zasadność jego zastosowania przez Sąd drugiej instancji nie mogła być

przedmiotem kontroli kasacyjnej ze względu na zakres kognicji Sądu Najwyższego

ograniczony tylko do granic podstaw skargi kasacyjnej oraz nieważności

postępowania (art. 39813

§ 1 k.p.c.). W tej sytuacji ewentualne uznanie za

uzasadnionych zarzutów wypełniających podstawę skargi kasacyjnej mogłoby

spowodować jedynie korektę motywów Sądu drugiej instancji, które uzasadniały

oddalenie apelacji wniesionej przez pozwanego od wyroku Sądu pierwszej instancji.