I UK 117/14

Sygn. akt I UK 117/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z odwołania Z. S.

przeciwko Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 19 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z 31 sierpnia 2011 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego stwierdził ustanie ubezpieczenia społecznego rolników dla Z. S.

(skarżącego) od 1 stycznia 1991 r.

2

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 22 maja 2012 r. oddalił odwołanie

skarżącego. Ustalił, że prowadził on działalność rolniczą od 1 stycznia 1981 r. jako

właściciel gospodarstwa rolnego o powierzchni 6,37 ha i zgłosił się do

ubezpieczenia społecznego rolników. We wniosku z 7 kwietnia 1988 r. skarżący

zgłosił rozpoczęcie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej w

zakresie usług stolarskich. W decyzji z 5 maja 1988 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych w oparciu o regulację art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z 18 grudnia 1976 r. o

ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących

działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (Dz.U. z 1976 r. Nr 40,

poz. 235 ze zm.; dalej także jako ustawa z „18 grudnia 1976 r.”) stwierdził, że Z. S.

od 1 kwietnia 1988 r. nie podlega ubezpieczeniom społecznym z tytułu

wykonywania działalności rzemieślniczej, ponieważ zamierza ją prowadzić przez

okres krótszy niż 6 miesięcy w roku.

Skarżący zgłosił zawieszenie wykonywania pozarolniczej działalności

gospodarczej od 12 września 2011 r.

Sąd Okręgowy stwierdził, że zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy z 18 grudnia

1976 r., w brzmieniu obowiązującym do 31 maja 1989 r., obowiązkowemu

ubezpieczeniu społecznemu określonemu tą ustawą podlegały osoby prowadzące

na podstawie uprawnień określonych odrębnymi przepisami działalność zarobkową

w zakresie rzemiosła, w rozumieniu przepisów o wykonywaniu i organizacji

rzemiosła. Jednocześnie według art. 2 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, ubezpieczeniu nie

podlegały osoby prowadzące działalność określoną w art. 1, które działalność tę

zamierzały prowadzić przez okres krótszy niż sześć miesięcy, chyba że na skutek

kontynuowania tej działalności okres jej prowadzenia osiągnął sześć miesięcy. Sąd

Okręgowy podkreślił, że od 1 czerwca 1989 r. art. 2 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z 18

grudnia 1976 r. przewidywał, iż ubezpieczeniu nie podlegają osoby prowadzące

działalność określoną w art. 1, które są równocześnie pracownikami zatrudnionymi

w wymiarze czasu pracy nie niższym niż połowa wymiaru obowiązującego w danym

zawodzie albo są objęte odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia

emerytalnego lub ubezpieczenia społecznego lub mają ustalone prawo do

emerytury lub renty, chyba że zgłoszą wniosek o objęcie ubezpieczeniem. Przepis

art. 2 ust. 1 pkt 1 został skreślony. W ocenie Sądu Okręgowego spornym

3

pozostawało ustalenie, czy skarżący od 1 stycznia 1991 r. spełniał przesłanki do

objęcia go obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym rolników z mocy ustawy

jako rolnika. Sąd stwierdził, że decyzja ZUS z 5 maja 1988 r. była prawidłowa.

Skarżący pomija to, że od 1 czerwca 1989 r. zmianie uległ stan prawny i nie mógł

już korzystać z przywileju, zwalniającego go z obowiązku podlegania

ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności rzemieślniczej.

Wobec powyższego, od 1 stycznia 1991 r., tj. od momentu obowiązywania ustawy z

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 1991 r. Nr 7, poz.

24 ze zm.; dalej także jako „ustawa z 20 grudnia 1990 r.”) skarżący nie spełniał

ustawowych przesłanek warunkujących objęcie go obowiązkowym ubezpieczeniem

rolników z mocy ustawy w oparciu o art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 16 ust. 1 pkt 1 tej

ustawy. Skoro nadal prowadził działalność gospodarczą to nie mógł być objęty

ubezpieczeniem społecznym rolników. Stanowił o tym ówczesny art. 2 ust. 3

ustawy z 18 grudnia 1976 r., zawierający normę kolizyjną i przewidujący, że osoby

spełniające równocześnie warunki do objęcia ubezpieczeniem społecznym

określonym ustawą i ubezpieczeniem społecznym rolników indywidualnych i

członków ich rodzin podlegają ubezpieczeniu określonemu tą ustawą. Regulacja ta

korespondowała z wyłączeniami przewidzianymi w art. 7 ust. 1 oraz art. 16 ust. 3

ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, które

wykluczały objęcie obowiązkowym ubezpieczeniem rolników z mocy ustawy osób

podlegających innemu ubezpieczeniu społecznemu. W ocenie Sądu Okręgowego,

decydującego wpływu na rozstrzygnięcie sprawy nie mogło mieć to, że skarżący w

spornym okresie opłacał składki na ubezpieczenie społeczne rolników, jak również

okoliczność przedkładania przezeń w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecz-

nego Placówka Terenowa w B. oświadczeń o dochodach rodziny dla celów wypłaty

zasiłku rodzinnego, w których - jak twierdził wnioskodawca - wykazywał przychód z

działalności gospodarczej.

Apelację od powyższego wyroku wniósł Z. S.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 19 września 2013 r. oddalił apelację. Szeroko

przytoczył przepisy uwzględniające zmieniający się stan prawny. Podkreślił, iż poza

sporem pozostaje, że skarżący podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1

stycznia 1981 r. Od 14 kwietnia 1988 r. został zarejestrowany w ewidencji jako

4

osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą w zakresie usług

stolarskich. ZUS decyzją z 5 maja 1988 r. stwierdził, że wnioskodawca z tytułu

prowadzenia działalności w zakresie stolarstwa nie podlega ubezpieczeniu

społecznemu od 1 kwietnia 1988 r. unormowanemu ustawą z 18 grudnia 1976 r.

ponieważ zamierza wykonywać działalność rzemieślniczą przez okres krótszy niż 6

miesięcy w roku. W związku ze zmianą stanu prawnego 31 maja 1989 r. skarżący

nie mógł już korzystać z przywileju określonego w art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z 18

grudnia 1976 r., zwalniającego go z podlegania ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu prowadzonej działalności rzemieślniczej. Od tej daty spełniał przesłanki do

objęcia go obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym z tytułu prowadzonej

pozarolniczej działalności gospodarczej w świetle art. 1 ustawy z 18 grudnia 1976 r.

Nie spełniał więc od 1 stycznia 1991 r., tj. od momentu wejścia w życie ustawy z 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przesłanek do objęcia go

ubezpieczeniem rolników z mocy ustawy w świetle art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 16 ust. 1

pkt 1 tej ustawy, ponieważ w tym okresie podlegał ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej. Sąd Apelacyjny

zauważył ponadto, iż skarżący nie poinformował Kasy Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego, iż prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą. Z pisma

procesowego organu rentowego z 8 lipca 2013 r. wynika jedynie, że wnioskodawca

pobierał zasiłek rodzinny w okresie od marca 1999 r. do maja 2002 r. oraz zasiłek

pielęgnacyjny od marca 1999 r. do sierpnia 2005 r. Sąd drugiej instancji zaznaczył

przy tym, że pomimo iż z twierdzeń skarżącego wynika, że przedkładał wówczas

oświadczenia o dochodach rodziny, w tym z pozarolniczej działalności

gospodarczej, to jednak dokumentacja zgromadzona w teczce zasiłkowej uległa

zniszczeniu wskutek ulewnych opadów deszczu w 2010 r. i 2011 r.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego: „art. 61 §

1 zdanie 1 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na odmowie

przyjęcia, że zachowanie wnioskodawcy w postaci faktu opłacania składek na

ubezpieczenie rolnicze stanowiło oświadczenie woli wnioskodawcy o podleganiu

ubezpieczeniu rolniczemu; art. 2 ust 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin, poprzez błędne uznanie, iż

wnioskodawca podlegał przepisom w/w ustawy podczas, gdy w stosunku do

5

ubezpieczonego nie została wydana decyzja o podleganiu ubezpieczeniu z tego

tytułu, a na podstawie art. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin ubezpieczony z mocy

prawa był objęty ubezpieczeniem społecznym rolników; art. 5a ust 1 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, iż

obowiązek złożenia w ciągu 14 dni oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia

społecznego rolników w przypadku rozpoczęcia działalności gospodarczej dotyczy

również rolników, którzy podlegali już ubezpieczeniu społecznemu rolników w

pełnym zakresie z mocy ustawy, podczas gdy należałoby uznać, iż przepis ten

wskazuje na obowiązek złożenia oświadczenia w stosunku do podmiotów, którzy

rozpoczęli prowadzenie działalności gospodarczej w dacie wejścia w życie ustawy;

art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych poprzez przyjęcie że

zmiana powołanego przepisu obowiązująca od dnia 1 stycznia 2003 r. i ustalająca

10-letni okres przedawnienia zobowiązań z tytułu składek również odnosi się do

zobowiązań powstałych przed tym dniem; art. 5 k.c. poprzez uznanie, że organ

rentowy poprzez przyjmowanie przez okres dwudziestu lat właściwie oznaczonych

przez wnioskodawcę składek zdrowotnych i poinformowania o prowadzeniu

działalności gospodarczej nie podjął żadnych kroków prawnych w celu ustalenia, z

jakiego tytułu prawnego wnioskodawca podlega ubezpieczeniu społecznemu i nie

odebrał w tym czasie od wnioskodawcy oświadczenia we właściwej formie”.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy

poprzez ustalenie, że podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 stycznia

1991 r.; względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania; zasądzenie od organu rentowego na rzecz

ubezpieczonego kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniają wniosek o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Podstawa skargi kasacyjnej odnosi się wyłącznie do naruszenia prawa

materialnego. Skarga nie została oparta na zarzucie naruszenia przepisów

6

postępowania. Sąd Okręgowy ustalił, a przed Sądem Apelacyjnym nie było

kwestionowane, że wnioskodawca od 1 stycznia 1981 r. prowadzi działalność

rolniczą (jest rolnikiem), która jest dla niego i jego rodziny podstawowym źródłem

utrzymania. Od 14 kwietnia 1988 r. do 12 września 2011 r., równolegle do

prowadzonej działalności rolniczej, świadczył usługi w zakresie stolarstwa, które,

jak deklarował w zgłoszeniu do ZUS z 15 kwietnia 1988 r. (k. 4), wykonywał przez

okres krótszy niż 6 miesięcy w roku. Do wnioskodawcy miał zastosowanie art. 2

ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym

rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na

własny rachunek oraz ich rodzin w brzmieniu obowiązującym do 31 maja 1989 r.,

zgodnie z którym ubezpieczeniu nie podlegały osoby prowadzące działalność

określoną w art. 1, jeżeli działalność tę zamierzały prowadzić przez okres krótszy

niż 6 m-cy, chyba, że na skutek kontynuowania tej działalności okres jej

prowadzenia osiągnął 6 m-cy.

Istotnym modyfikacjom ulegał stan prawny, który w ocenie Sądów

wyrokujących w sprawie miał wpływ na zmianę tytułu prawnego podlegania

ubezpieczeniu przez skarżącego. Z dniem 31 maja 1989 r. powołany wyżej przepis

ustawy z 18 grudnia 1976 r. został skreślony. Natomiast wciąż obowiązywał art. 2

ust. 2 tej ustawy, zgodnie z którym osoby spełniające równocześnie warunki do

objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin

podlegały ubezpieczeniu określonemu ustawą. W tym miejscu stwierdzić należy, że

mimo iż nowelizacja przepisu kluczowego dla określenia sytuacji prawnej

ubezpieczonego nastąpiła już po 13 miesiącach od wydania decyzji ZUS i w ocenie

Sądu Apelacyjnego ubezpieczony „zrealizował we wskazanej dacie wymogi do

objęcia go obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi z tytułu prowadzonej

pozarolnicznej działalności gospodarczej”, to brak jest kolejnej decyzji ZUS, która

obejmowałaby Z. S. ubezpieczeniem społecznym i zmieniała jego status jako

ubezpieczonego rolnika. Wprowadzona nowelizacja ustawy z dnia 18 grudnia

1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników miała ścisły związek ze

zmianami społeczno-gospodarczymi jakie miały wówczas w Polsce miejsce i

stanowiła jeden z etapów realizacji planu zasilania środkami płynącymi z

ubezpieczenia społecznego Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (utworzonego

7

ustawą z 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń

społecznych), którego dysponentem został ZUS. Jednocześnie utrzymano odrębny

Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników Indywidualnych, do którego

wpływały środki z ubezpieczenia rolniczego. Ten dualizm strukturalny społecznych

funduszy ubezpieczeniowych cechował się pierwszeństwem powszechnego

ubezpieczenia społecznego. Ubezpieczony prowadził przede wszystkim działalność

rolniczą i praca w gospodarstwie rolnym stanowiła dla niego i jego rodziny

podstawowe źródło utrzymania. Ta okoliczność mogła powodować, że rolnik od

dnia wydania decyzji ZUS z 5 maja 1988 r. nie widział potrzeby uaktualnienia swej

deklaracji ubezpieczeniowej. Zaznaczyć także należy, że ani KRUS ani ZUS nie

dostrzegli wówczas rygoryzmu automatycznego ustania rolniczego tytułu

podlegania ubezpieczeniom społecznym w sytuacji skarżącego.

Wyjątek od pierwszeństwa podlegania powszechnym ubezpieczeniom

społecznym w razie ich zbiegu z ubezpieczeniem społecznym rolników przewidywał

art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, wprowadzony ustawą

zmieniającą z dnia 12 września 1996 r. (Dz.U. Nr 124, poz. 585) i wielokrotnie

nowelizowany. Zgodnie z treścią tego przepisu w jego pierwotnym brzmieniu, rolnik

lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu (rolniczemu) w pełnym zakresie z

mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok, podejmował pozarolniczą

działalność gospodarczą nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku

służbowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu (rolniczemu). Mógł on podlegać

innemu ubezpieczeniu społecznemu wówczas, gdy złożył Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych lub Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oświadczenie, że

chce podlegać innemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozarolniczej

działalności gospodarczej, o ile spełnia w tym zakresie warunki określone w

odrębnych przepisach. Z uregulowania tego nie wynikała reguła pierwszeństwa

podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznymi w przypadku zbiegu z innym

tytułem ubezpieczenia społecznego, a jedynie możliwość dokonania przez

zainteresowanego wyboru systemu ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 20 lutego 2006 r., I UK 172/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 52).

Wyboru tego można było dokonać wyłącznie w momencie podejmowania

pozarolniczej działalności gospodarczej (por. wyrok Sądu Najwyższego z 26 lipca

8

2006 r., III UK 46/06, OSNP 2007 nr 15-16, poz. 233) i to pod warunkiem

uprzedniego (a więc bezpośrednio przed podjęciem pozarolniczej działalności

gospodarczej), trwającego nieprzerwanie przynajmniej jeden rok podlegania z mocy

ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie, liczonego od

objęcia tym ubezpieczeniem (por. wyroki Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2000 r.,

II UKN 618/99, OSNAPiUS 2002 nr 1, poz. 27; z 17 listopada 2000 r., II UKN 54/00,

OSNAPiUS 2002 nr 12, poz. 290; z 7 kwietnia 2006 r., I UK 223/05, OSNP 2007 nr

7-8, poz. 109). W ramach tej samej nowelizacji wprowadzono art. 2, który stanowił,

że rolnik lub domownik, który w dniu wejścia w życie tej ustawy podlegał innemu

ubezpieczeniu z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej, nie będąc

pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym, a spełniał inne warunki

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w pełnym

zakresie, mógł złożyć Zakładowi lub Kasie oświadczenie, że chce podlegać temu

ubezpieczeniu z wyłączeniem innego ubezpieczenia społecznego. Kolejna zmiana

w regulacji zaistniała 2 maja 2004 r., kiedy weszła w życie ustawa z 2 kwietnia

2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873). Zmianie uległa regulacja z art. 5a

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Przede wszystkim wydłużono okres

nieprzerwanego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników uprawniający

osobę podejmującą pozarolniczą działalność gospodarczą do wyboru systemu

ubezpieczenia społecznego i uzależniono możliwość tego wyboru od formy

opodatkowania wspomnianej pozarolniczej działalności gospodarczej. Celem

nowelizacji dokonanej ustawą z 2 kwietnia 2004 r. była racjonalizacja zasad

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Ustawodawca dążył do

uszczelnienia systemu przez ograniczenie dostępności do niego osób, dla których

działalność rolnicza i praca w gospodarstwie rolnym nie stanowiła jedynego czy

głównego źródła utrzymania. W związku z tym rolnikom prowadzącym równolegle

działalność rolniczą i gospodarczą ograniczono możliwości wyboru między

ubezpieczeniem w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych i Kasie Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego (uzasadnienie projektu ustawy, druk sejmowy nr

1489/IV). Zamierzeniem ustawodawcy nie było więc stworzenie możliwości wyboru

między różnymi systemami ubezpieczenia społecznego lecz ustalenie, czy wobec

9

zmiany zasad podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, rolnik prowadzący

jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą, podlegający w dniu wejścia w

życie ustawy nowelizującej ubezpieczeniu w KRUS, może być nadal objęty

rolniczym ubezpieczeniem społecznym. Ustawodawca przyjął niekwestionowane tu

założenie, że dla osób podlegających ubezpieczeniu społecznemu rolników to

działalność rolnicza powinna stanowić podstawowe źródło dochodu, natomiast

pozarolnicza działalność powinna osiągać niewielkie rozmiary i mieć jedynie

charakter wspomagający ten dochód. Warto nadmienić, że art. 5a ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, w brzmieniu nadanym aktem nowelizującym z

2 kwietnia 2004 r., obowiązywał tylko w okresie od 2 maja 2004 r. do 23 sierpnia

2005 r., gdyż z dniem 24 sierpnia 2005 r. weszła w życie kolejna ustawa

zmieniająca z 1 lipca 2005 r. (Dz.U. Nr 150, poz. 1248). Zarówno w wyroku z 13

marca 2006 r., P 8/05 (OTK-A 2006 nr 3, poz. 28) w odniesieniu do art. 5 ust. 1 i 3

ustawy zmieniającej z 2 kwietnia 2004 r., dotyczącego rolników prowadzących

pozarolniczą działalność gospodarczą w chwili wejścia w życie tego aktu, jak i w

orzeczeniu z 18 lipca 2006 r., P 6/05 (OTK-A 2006 nr 7, poz. 81) w relacji do art. 5a

ust. 1 i 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Trybunał Konstytucyjny nie

stwierdził niezgodności wskazanych przepisów z Konstytucją Rzeczypospolitej

Polskiej. W uzasadnieniach tych wyroków podkreślono, że nie istnieją przesłanki

pozbawiające ustawodawcę możliwości ustanowienia czasowych ograniczeń

ubiegania się przez obywateli o pewne uprawnienia. Wyznaczenie terminu

udokumentowania formy opodatkowania prowadzonej działalności oraz wysokości

uzyskanego dochodu miało na celu racjonalizację zasad podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników. Chodziło o to, aby w zakreślonym przez ustawodawcę

terminie rolnicy przedstawiali dokumenty, na podstawie których można dokonać

weryfikacji ich uprawnień do objęcia lub kontynuowania rolniczego ubezpieczenia

społecznego.

Wracając do ustalonego w sprawie stanu faktycznego, to rodzi się pytanie na

jakiej podstawie prawnej pozwany wyłączył Z. S. z ubezpieczenia rolniczego i to po

tak długim okresie podlegania temu ubezpieczeniu.

Negatywnie należy ocenić decyzję pozwanego z 31 sierpnia 2011 r. (k. 44 w

aktach KRUS). Decyzja ta odwołuje się do art. 36 ust. 1 pkt 1 i 3a ust. 1 ustawy z

10

20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników a są to przepisy o

charakterze odpowiednio: kompetencyjnym i technicznym. Jedynie w uzasadnieniu

decyzji organ rentowy zawarł informację, że przyczyną ustania rolniczego tytułu

podlegania ubezpieczeniu rolniczemu jest prowadzenie przez zainteresowanego

działalności gospodarczej. Innymi słowy, organ rentowy stoi na stanowisku, że nie

miał wiedzy (przez wszystkie lata opłacania składek na ubezpieczenie rolnicze oraz

pobierania zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych), iż rolnik prowadził działalność

gospodarczą i na tym zbudował tytuł do „wstecznego” wyłączenia go z

ubezpieczenia rolniczego.

Takie stanowisko pozwanego podzielone przez Sądy obu instancji budzi

wątpliwości.

Po pierwsze należy stwierdzić, że z załączonych do akt sądowych

dokumentów ubezpieczeniowych wynika wyraźnie, że pozwany traktował

skarżącego jak „prawdziwego rolnika” (zawiadomienie o pomniejszeniu kwoty

przyznanego zasiłku (rodzinnego) o należność wynikającą z tytułu zaległości w

składkach na ubezpieczenie społeczne rolników (k. 2, 3); żona skarżącego została

objęta ubezpieczeniem społecznym rolników (k. 9); skarżący był zawiadamiany o

zadłużeniu na koncie ubezpieczeniowym z 1998 r., 1999 r., 2000 r., 2001 r., 2009 r.

(k. 4, 6, 27, 29, 30); otrzymał zaświadczenie z 14 marca 2011 r. „o podleganiu

ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 stycznia 1991 r. do nadal” wydane

celem przedłożenia w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej (k. 32); oświadczenie

wnioskodawcy o warunkach ubezpieczenia społecznego rolników z 27 września

2011 r. (k. 59)). Z ustaleń poczynionych w sprawie i z analizy akt sprawy nie wynika

aby wnioskodawca uczynił cokolwiek, co pozostawałoby w sprzeczności z

zaleceniami, zawiadomieniami i decyzjami kierowanymi do niego i członków jego

rodziny przez KRUS. Wskazując na tę okoliczność, podkreślenia wymaga, że

działania organu państwowego, którego emanacją w przedmiotowej sprawie jest

organ rentowy kreują w demokratycznym państwie prawa godną ochrony

ekspektatywę, w szczególności, iż zachowanie się w sposób odpowiadający

wskazówkom sformułowanym przez organ rentowy, nie pociągnie za sobą

negatywnych dla ubezpieczonego konsekwencji.

11

Po drugie, w stanie prawnym obowiązującym przed 2 maja 2004 r.,

regulowanym przez art. 5a ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników rolnik lub domownik podlegający ubezpieczeniu w pełnym

zakresie z mocy ustawy, który podejmował pozarolniczą działalność gospodarczą,

nadal podlegał temu ubezpieczeniu. Oświadczenie wobec Kasy Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego konieczne było tylko do zrealizowania zamiaru

wystąpienia z rolniczego i przystąpienia do ubezpieczenia społecznego z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27

listopada 2012 r., I UK 269/12, OSNP 2013 nr 19-20, poz. 240). Możliwość wyboru

podlegania rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu stwarzał natomiast

skarżącemu, który podjął działalność gospodarczą przed dniem 1 stycznia 1997 r.,

przepis art. 2 ustawy zmieniającej (uchylony z dniem 2 maja 2004 r. przez art. 2

ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 91, poz. 873 ze zm.).

Oznaczało to możliwość dokonania wyboru rolniczego tytułu ubezpieczenia

społecznego wyłącznie przez osoby, które w dniu 1 stycznia 1997 r. - bez względu

na wcześniejsze podleganie ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących

działalność gospodarczą - spełniały inne warunki podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników z mocy ustawy w pełnym zakresie. Sąd drugiej instancji

uznał, że skarżący nie złożył właściwego oświadczenia o wyborze ubezpieczenia.

Mimo iż kwestia złożenia oświadczenia woli określonej treści należy do sfery faktu,

a nie prawa, to jednak wyjaśnienia wymaga, że ocena Sądu drugiej instancji

odnosiła się w istocie do możliwości uznania, iż wnioskodawca, zgodnie z

wymaganiem zawartym w art. 2 ustawy zmieniającej, ujawnił zamiar wywołania

skutku materialnoprawnego w postaci wyboru ubezpieczenia społecznego. W

zakresie spełnienia tego ostatniego warunku, całkowicie umknęło Sądom

rozpoznającym sprawę, że 24 września 1996 r. KRUS palcówka terenowa w B.

skierowała do Z. S. zawiadomienie, że „kwota przyznanego mu zasiłku została

wypłacona poprzez pomniejszenie należności z tytułu składek” (akta organu

rentowego k. 2) zgodnie z § 10 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 31 stycznia 1995 r. w sprawie określenia wzorów dokumentów i rodzaju innych

dowodów niezbędnych do ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego oraz

12

szczegółowych zasad i trybu wypłaty zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych (Dz.U.

Nr 12, poz. 58). Nie ulega wątpliwości, że przyznany wówczas zasiłek musiał

zostać wypłacony na podstawie wniosku złożonego przez zainteresowanego z

załączonym oświadczeniem o dochodach rodziny, które, jak twierdzi skarżący a

którym to twierdzeniom nie dał wiary Sąd Apelacyjny, zawierało również dane o

dochodach rodziny uzyskiwanych z prowadzonej przez niego pozarolniczej

działalności gospodarczej (oświadczenie o dochodach sporządzane według wzoru

stanowiącego załącznik nr 2 do rozporządzenia). Dodatkowo, 5 października

1999 r. do KRUS wpłynęło zgłoszenie do objęcia ubezpieczeniem społecznym

rolników Z. S. - małżonki skarżącego. Z uwagi na powyższe dokonane przez

ubezpieczonego czynności faktyczne, nie może budzić wątpliwości, że

ubezpieczony był przez organ rentowy traktowany jako rolnik nie tylko z uwagi na

opłacanie przez niego składek na ubezpieczenie społeczne, ale również z uwagi na

aktywną formę czynienia użytku z praw bezpośrednio związanych z podleganiem

rolniczym ubezpieczeniom społecznym. Mimo iż w orzecznictwie Sądu

Najwyższego odnajduje się orzeczenia, które stwierdzają, iż oświadczenie rolnika

prowadzącego jednocześnie pozarolniczą działalność gospodarczą, że chce

podlegać ubezpieczeniu rolników z wyłączeniem innego ubezpieczenia

społecznego (art. 2 ustawy z 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, Dz.U. Nr 124, poz. 585 ze zm.) nie może być

złożone w sposób dorozumiany (np. przez samo opłacanie składek, por. wyroki

Sądu Najwyższego z 20 lutego 2006 r., I UK 172/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 52;

z 22 lutego 2008 r., I UK 255/07, niepubl., por. także wyroki Sąd Najwyższego z 12

lutego 2009 r., III UK 68/08, OSNP 2010 nr 17-18, poz. 219; z 22 lipca 2009 r., I UK

70/09, niepubl.), to Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym obecną skargę stoi

na stanowisku, że zastosowanie art. 2 i wynikająca z niego konieczność złożenia

deklaracji (oświadczenia) o tym, że rolnik chce podlegać ubezpieczeniu rolniczemu

nie może rodzić obowiązku dokonywania czynności w taki sposób, jak jest to

rozumiane w sferze cywilno-prawnej (art. 61 k.c.). W prawie cywilnym wola osoby

dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej

osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Ubezpieczenia społeczne

mają charakter publicznoprawny, kształtowany przepisami prawa bezwzględnie

13

obowiązującego, stąd sama wola ubezpieczonego nie tworzy prawnego stosunku

ubezpieczenia społecznego. W sprawach ubezpieczeniowych, oświadczenie o

jakim tu mowa ma charakter administracyjny i mimo, że ustawa zmieniająca z 12

września 1996 r. w istocie nie określała formy tego oświadczenia, to wymagała, aby

oświadczenie miało określoną treść i adresata. Forma oświadczenia jest liberalnie

ujmowana w sferze cywilnoprawnej, niemniej w procedurze administracyjnej

przyjmuje się, że powinno zawierać żądanie wszczęcia postępowania, zaś organy

rentowe miały kontrolować podstawy ubezpieczenia i ich wyłączenie. O ile KRUS

żądał wszczęcia określonej procedury, o tyle nieuprawnione jest pominięcie w

zakresie tych ustaleń oświadczenia woli o objęcie ubezpieczeniem społecznym

rolników współmałżonki. Nieuprawnione byłoby domniemanie, że w ten sposób

wyrażone oświadczenie woli co do podlegania żony rolniczemu ubezpieczeniu nie

kwalifikuje skarżącego, jako wyrażającego wolę podlegania temu samemu

ubezpieczeniu.

Po trzecie, choć Sąd Najwyższy nie może wyprzedzać stanowiska Sądu

powszechnego i przede wszystkim samych stron, to w grę może wchodzić „kolejne”

zaniechanie złożenia przez rolnika oświadczenia woli wyrażającego zamiar

pozostania w ubezpieczeniu rolniczym, tj. czynności określonych (po kolejnej

nowelizacji) art. 5 ust. 1 ustawy zmieniającej z 2 kwietnia 2004 r. Generalnie

zaniechania na skutek niewiedzy nie można uznawać za przejaw ignorancji rolnika

wobec tytułu do podlegania konkretnemu ubezpieczeniu społecznemu, czy wynik

niedbałości o własne sprawy. Jej przyczyny można upatrywać we wprowadzeniu

nowych reguł postępowania przed organami rentowymi, które weszły w życie po

jednodniowej vacationis legis, a przede wszystkim w tym, że o postanowieniach tej

ustawy Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Rolników nie poinformowała

ubezpieczonych. Ze względu na konieczną aktywność ubezpieczonych

zamierzających pozostać w ubezpieczeniu rolniczym według nowych zasad,

obowiązek przewidziany w art. 62 ust. 1 pkt 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników wymagał wypełnienia. W przepisie tym na Kasę Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego nałożony został nowy obowiązek „informowania ubezpieczonych w

sprawach dotyczących objęcia ubezpieczeniem oraz składek na to ubezpieczenie”.

Ustanowienie obowiązku informacyjnego, równoczesne ze zmianą zasad

14

ubezpieczenia polegającą na wprowadzaniu racjonalnego, szczelnego mechanizmu

podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przez osoby, dla których

działalność rolnicza nie stanowi głównego źródła utrzymania, jasno wskazuje, że

ubezpieczonym powinna być po dniu 2 maja 2004 r. udzielona informacja o treści

art. 5 ustawy z 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników oraz uprzedzenie o skutkach uchybienia terminu upływającego z dniem 30

września 2004 r. Obowiązek informowania ubezpieczonych rolników w tym

przedmiocie mieścił się w pojęciu „spraw dotyczących objęcia ubezpieczeniem”.

Chodzi o obowiązek informacyjny wprowadzony do istniejącego między Kasą a

rolnikami stosunku ubezpieczenia społecznego, spełniający standard traktowania

pozostających w ubezpieczeniu rolników zgodnie z zasadą zaufania obywateli do

Państwa i stanowionego przez nie prawa (art. 2 Konstytucji RP; por. orzeczenie

Trybunału Konstytucyjnego z 8 grudnia 1992 r., K 3/92, OTK 1992 nr 2, poz. 26) - w

aktach sprawy nie odnajduje się dokumentu potwierdzającego poinformowanie

ubezpieczonego o takim obowiązku (wyrok Sąd Najwyższego z 27 listopada

2012 r., I UK 269/12, OSNP 2013 nr 19-20, poz. 240). W tym stanie rzeczy należy

odwołać się do wyroku Sądu Najwyższego z 27 listopada 2012 r., I UK 269/12

(OSNP 2013 nr 19-20, poz. 240) w którym przyjęto, że „niezłożenie przez rolnika

prowadzącego w dniu 2 maja 2004 r. działalność pozarolniczą oświadczenia

wyrażającego wolę pozostania w ubezpieczeniu rolniczym nie powodowało ustania

obowiązkowego ubezpieczenia rolniczego, jeżeli Kasa Rolniczego Ubezpieczenia

Społecznego nie skierowała do niego informacji o znaczeniu prawnym terminu

wyznaczonego na dzień 30 września 2004 r. i o koniecznych czynnościach

wymaganych do pozostania w ubezpieczeniu rolniczym po dniu 1 października

2004 r. (art. 5 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U. Nr 91, poz. 873

ze zm. w związku z art. 5a ust. 1 i 3 oraz art. 62 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z

2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.)”, a który Sąd Najwyższy w obecnym składzie

podziela. Uwzględniając wszystkie okoliczności, w tym także to, że niedokonanie

wyboru ubezpieczenia i niezłożenie dokumentów, czyli zachowanie się niezgodnie

z art. 5 ust. 1 i 3 ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., było sprzeczne z

15

wolą pozostania w ubezpieczeniu rolniczym i sprzeciwiało się działaniu rolników

prowadzących działalność gospodarczą w ochronie własnych interesów, nie jest

wykluczone stwierdzenie, że subiektywną przyczyną nieudokumentowania stanu

faktycznego przez rolnika był brak świadomości co do zasadniczych zmian reguł

ubezpieczenia obowiązujących od 2 maja 2004 r. Podnoszona w sprawie

przyczyna, tj. niewiedza o konieczności podjęcia czynności określonych w art. 5

ustawy zmieniającej z dnia 2 kwietnia 2004 r., nie została podważona przez Kasę

Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.

Po czwarte, w tym kontrowersyjnym zakresie Sąd Najwyższy ponadto miał

na uwadze, że regulacje zawarte w art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym

rolników dotykają konstytucyjnie chronionego prawa podmiotowego do podlegania

rolnika, dla którego działalność rolnicza stanowi podstawowe źródło utrzymania,

tytułowi rolniczego ubezpieczenia społecznego. Tytuł ten nie powinien być

pochopnie wygaszany w razie oczywiście niezawinionego niezłożenia przez rolnika

oświadczenia o kontynuowaniu ubezpieczenia rolniczego albo zaświadczenia

właściwego urzędu skarbowego o kwocie należnego podatku dochodowego za

poprzedni rok kalendarzowy od przychodów z pozarolniczej działalności. Takie

opóźnienie nie niweczy podstaw, celu ani uzasadnienia kontynuowania rolniczego

ubezpieczenia społecznego przez rolnika, który uzyskuje niewielkie przychody z

działalności pozarolniczej. W każdym razie usunięcie rolnika z ubezpieczenia

rolniczego nie powinno odbywać się przez użycie środków nieproporcjonalnych,

które niekonstytucyjnie ingerują w rolniczy tytuł ubezpieczenia społecznego i

prowadzą jedynie do „zaciśnięcia pętli zadłużeniowej’ w postaci zaległości

składkowych z innego (zbiegającego się) tytułu ubezpieczeń społecznych, która

doprowadza rolnika do stanu upadłości finansowej (por. wyrok Sądu Najwyższego z

30 marca 2013 r., I UK 556/12, niepubl.). Według Sądu Najwyższego wymaga

rozważania i weryfikacji, czy uzyskanie danych wymaganych do kontynuowania

ubezpieczenia rolniczego może odbyć się bez zastosowania nieproporcjonalnie

drastycznych sankcji w postaci wyłączenia skarżącego z ubezpieczenia rolniczego i

włączenia go do ubezpieczenia społecznego z tytułu okresowo prowadzonej

niskodochodowej działalności pozarolniczej, jeżeli w razie objęcia skarżącego

ubezpieczeniem z tytułu pozarolniczej działalności zostanie on obarczony

16

obowiązkiem uregulowania zaległości składkowych w ZUS, której racjonalnie rzecz

ujmując skarżący i tak nie będzie w stanie zapłacić z dochodów z działalności

rolniczej. W takich okolicznościach sprawy ewidentnie widoczne jest niezachowanie

konstytucyjnej cechy proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji RP).

Przywrócenie uchybionych z przyczyn niezawinionych lub niezależnych od rolnika

terminów do kontynuowania rolniczego ubezpieczenia społecznego wymaga

poszanowania zasady, aby rolnik, dla którego praca w gospodarstwie stanowi

główne źródło utrzymania, nie tracił w wyniku niezawinionego działania rolniczego

tytułu ubezpieczenia społecznego. W przeciwnym razie dochodzi do zastosowania

nieproporcjonalnie surowej sankcji w zestawieniu z niezawinionym uchybieniem

terminów nieadekwatnie wygaszających rolniczy tytuł ubezpieczeń społecznych.

Ujawnione kontrowersje nie mają takiego charakteru, który uniemożliwiałby ich

usunięcie za pomocą dopuszczalnych reguł wykładni prawa, która nie powinna

ograniczać się do gramatycznego brzmienia regulacji zawartych w ustawach

rządzących ubezpieczeniem społecznym rolników, ale wymaga zastosowania reguł

interpretacji celowościowo-systemowej, z uwzględnieniem konstytucyjnej cechy

proporcjonalności, która w razie ewidentnego zawinienia organów publicznych

wyklucza pozbawienie skarżącego rolniczego tytułu ubezpieczeń społecznych w

sposób prowadzący do niewspółmiernie wielkiego zadłużenia w Zakładzie

Ubezpieczeń Społecznych (z tytułu zaległości składkowych na ubezpieczenie z

prowadzonej pozarolniczej działalności).

Po piąte, co wymaga podkreślenia, Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu

wyroku z dnia 28 lutego 2012 r., K 5/11 (Dz.U. z 2012 r. Nr 49, poz. 251), stwierdził

między innymi, że zgodnie z orzecznictwem Trybunału, zasada ochrony zaufania

jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, zwana także zasadą

lojalności państwa względem obywateli, ściśle wiąże się z bezpieczeństwem

prawnym jednostki. Wyraża się ona w takim stanowieniu i stosowaniu prawa, „by

nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje

sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł

przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż

jego działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem będą także w

przyszłości uznawane przez porządek prawny” (por. także wyrok Trybunału

17

Konstytucyjnego z 7 lutego 2001 r., K 27/00, OTK ZU 2001 nr 2, poz. 29). Opierają

się one zatem na pewności prawa, czyli takim zespole cech przysługujących prawu,

które gwarantuje jednostce bezpieczeństwo prawne, umożliwiając jej decydowanie

o swoim postępowaniu na podstawie pełnej znajomości przesłanek działania

organów państwa, a zarazem znajomości konsekwencji prawnych, jakie

postępowanie to może za sobą pociągnąć (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z

14 czerwca 2000 r., P 3/00, OTK ZU 2000 nr 5, poz. 138). Nie kwestionując co do

zasady potrzeby weryfikacji prawomocnych decyzji rentowych, Trybunał zauważył

też, że nie może być tak, iż organ, po upływie kilku czy kilkunastu lat (a nawet

dwudziestu), w reakcji na stwierdzone nieprawidłowości w procesie ustalania prawa

do świadczeń uzyskuje „doraźny instrument” umożliwiający weryfikację warunków

ubezpieczenia. „Pułapka prawna” polega na tym, że obywatel, opierając się na

dokonanej przez organ władzy publicznej ocenie przesłanek nabycia prawa i

działając w zaufaniu do dokonanej oceny, podejmuje istotne decyzje życiowe, a

następnie – gdy okaże się, że decyzje organu były błędne – ponosi wszelkie

konsekwencje tych błędów. Dzieje się tak również wtedy, gdy obywatel swym

zachowaniem w żadnej mierze nie przyczynił się do sformułowania błędnych ocen,

a wręcz przeciwnie – dochowując należytej staranności – podejmował działania w

zaufaniu do organu i wydawanych przez niego decyzji.

Zdaniem Sądu Najwyższego, już na marginesie prowadzonych rozważań

zaznaczyć wypada, że w odniesieniu do praw majątkowych szczególnego

znaczenia nabiera zasada dobrej administracji, zgodnie z którą władze publiczne

powinny działać z najwyższą sumiennością, zwłaszcza gdy przedmiotem jest

bardzo istotne z punktu widzenia jednostki zabezpieczenie społeczne. Jeśli

naruszenie prawa wystąpiło bez świadomego udziału uprawnionego, te same

organy winny inaczej ocenić proporcjonalność naruszenia. W takiej sytuacji, gdy

dodatkowo odmowa ustalenia prawa do świadczenia wiąże się z utratą źródła

utrzymania, niemal z dnia na dzień, a osoba uprawniona nie ma dużych możliwości

przystosowania się do tej zmiany z uwagi na wiek, stan zdrowia, bezrobocie w

regionie zamieszkania - dochodzi do naruszenia art. 1 Protokołu nr 1 do

Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, a ingerencja w prawa nabyte jest

nieproporcjonalna (por. na ten temat także wyroki Sądu Najwyższego: z 21

18

września 2010 r., II UK 94/09, LEX nr 621346 oraz z 5 kwietnia 2011 r., III UK

91/10, LEX nr 949032).

Powyższe uprawnia syntetyczną tezę, że skarżący, który podjął się

prowadzenia działalności gospodarczej, mógł złożyć oświadczenie o pozostawaniu

w ubezpieczenia społecznym rolników przez działania konkludentne.

Z przedstawionych powyżej względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.