I PK 79/14

Sygn. akt I PK 79/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSA Anna Szczepaniak - Cicha

Protokolant Anna Pęśko

w sprawie z powództwa J. K.

przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Szpitalowi Klinicznemu […] o

wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 12 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 20 listopada 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej 900 zł (dziewięćset) tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powódka J. K. domagała się zasądzenia od pozwanego wynagrodzenia za

pracę za okres od czerwca 2009 r. do maja 2010 r. w kwotach wyliczonych przez

pozwanego wraz z ustawowymi odsetkami i kosztami zastępstwa procesowego.

Pozwany zatrudniał powódkę w okresie od 28 czerwca 2006 r. do 21

czerwca 2011 r. na stanowisku starszej pielęgniarki.

Dnia 30 stycznia 2008 r. pozwany zawarł z Zakładowym Związkiem

Zawodowym Pielęgniarek i Położnych […] porozumienie w sprawie podwyżki

wynagrodzeń w grupie zawodowej pielęgniarek, pielęgniarzy i położnych. W § 2

strony ustaliły wzrost wynagrodzenia zasadniczego pielęgniarek, pielęgniarzy i

położnych począwszy od 1 stycznia 2008 r. do wysokości 2.000 zł brutto w

przypadku pracowników z ponad 5-letnim stażem zawodowym i ponad rocznym

stażem pracy w Szpitalu, a w przypadku osób z krótszym stażem - w wysokości

1.700 zł brutto. Od 1 lipca 2008 r. wynagrodzenie zasadnicze pielęgniarek,

pielęgniarzy i położnych miało zostać podwyższone o 250 zł brutto miesięcznie. W

§ 8 porozumienia strony zgodnie ustaliły wzrost wynagrodzenia zasadniczego tej

grupy zawodowej z ponad 5-letnim stażem zawodowym i ponad rocznym stażem

pracy w Szpitalu od stycznia 2009 r. - do jednej średniej krajowej, od lipca 2009 r. -

do 1,2 średniej krajowej i od stycznia 2010 r. - do 1,5 średniej krajowej. Wzrost

wynagrodzenia osób z krótszym stażem miał być proporcjonalny w stosunku do

pracowników z dłuższym stażem pracy.

W myśl § 9 porozumienia Związki Zawodowezawiesiły z dniem jego zawarcia

spór zbiorowy ze Szpitalem. Wskazano przy tym, że w przypadku niewywiązania

się przez Szpital ze wszystkich zobowiązań wynikających z porozumienia Związki

Zawodowe mają prawo podjęcia akcji protestacyjnej.

Dnia 25 czerwca 2010 r. strony porozumienia z 30 stycznia 2008 r. zawarły

Aneks nr 1 do porozumienia płacowego z 30 stycznia 2008 r. celem dokonania

zmiany § 8 tego porozumienia, mając na uwadze sytuację ekonomiczną Szpitala

oraz prowadzone przez członków Związku Zawodowego postępowania sądowe

przeciwko Szpitalowi.

W § 2 Aneksu strony uchyliły dotychczasowe brzmienie § 8 Porozumienia. W

§ 3 ust. 1 Aneksu strony postanowiły, że nowe brzmienie § 8 Porozumienia wyłącza

prawo do podwyżek, które pracownicy mogli nabyć na podstawie jego

3

dotychczasowego brzmienia, czyli od 1 stycznia 2009 r. W tym zakresie Związek

Zawodowy oświadczył, że pracownikom nie przysługują jakiekolwiek podwyżki i

roszczenia, które mogłyby wynikać z poprzedniego brzmienia § 8 porozumienia

Stron z 30 stycznia 2008 r.

W ust. 3 § 3 Aneksu ustalono, że z pracownikami w grupie zawodowej

pielęgniarek, pielęgniarzy i położnych zawarte zostaną aneksy do umów o pracę

obejmujące podwyżki wynagrodzeń przewidziane nowym brzmieniem § 8

Porozumienia oraz zrzeczenie się podwyżek i roszczeń, które wynikają z

pierwotnego brzmienia § 8 porozumienia z 30 stycznia 2008 r. Celem uniknięcia

wątpliwości Strony Aneksu oświadczyły, że podpisanie bądź niepodpisanie tych

aneksów lub objęcie nimi nie całości regulacji płacowej wynikającej ze zmienionej

treści § 8 Porozumienia nie wpływa na prawa pracowników objętych

Porozumieniem, wynikające z jego treści jako źródła prawa pracy bezpośrednio

modyfikującego indywidualne stosunki pracy, a także na skuteczność zrzeczenia

się podwyżek i roszczeń, które wynikały z pierwotnego brzmienia § 8 Porozumienia

z 30 stycznia 2008 r. Strony zgodnie oświadczyły, że aneksy do umów o pracę

wskazane w zdaniach poprzednich będą miały jedynie charakter porządkowy w

stosunku do Porozumienia.

Realizując Aneks nr 1 do porozumienia z 30 stycznia 2008 r., pozwany

zawarł z powódkami 25 czerwca 2010 r. Porozumienia zmieniające warunki pracy i

płacy. W § 3 porozumienia oświadczyły, że podwyżka wynagrodzenia zasadniczego

wprowadzona niniejszym Aneksem do umowy o pracę wyczerpuje dotychczasowe

roszczenia pracownika wynikające z Porozumienia płacowego z 30 stycznia 2008 r.,

a pracownik zrzeka się w stosunku do pracodawcy podwyżek i wszelkich roszczeń,

które wynikają z pierwotnego brzmienia § 8 porozumienia z 30 stycznia 2008 r., co,

do których pracownik mógł nabyć jakiekolwiek prawa.

Zawarcie Aneksu Nr 1 do porozumienia płacowego z 30 stycznia 2008 r.

nastąpiło w związku z toczącymi się przeciwko pozwanemu sporami sądowymi na

tle niezrealizowania przez pozwanego postanowień porozumienia płacowego. Sąd

I instancji uwzględnił żądania płacowe pracowników pozwanego, stąd na etapie

postępowania apelacyjnego strony porozumienia przystąpiły do negocjacji celem

wypracowania rozwiązań kompromisowych. Pozwany znajdował się w trudnej

4

sytuacji finansowej, która uniemożliwiała realizację podwyżki wynagrodzenia za

okres od 1 stycznia 2009 r., określonej porozumieniem z 30 stycznia 2008 r. Celem

zawarcia Aneksu do porozumienia było ponowne ukształtowanie kwestii i podwyżki

wynagrodzeń w stosunku do ogółu pracowników z uwzględnieniem ograniczonych

możliwości finansowych pozwanego.

Strona związkowa miała świadomość, że w związku z uwzględnieniem

roszczeń 5 pracowników pozwanego, którzy wystąpili na drogę sądową, także

pozostali pracownicy pozwanego wystąpią z roszczeniami o podwyżki do Sądu

Pracy. Zrzeczenie się roszczeń o podwyżkę wynagrodzenia ustaloną

porozumieniem z 30 stycznia 2008 r. stanowiło warunek zawarcia Aneksu i

otrzymania niższych podwyżek ustalonych Aneksem. Bez takiego zrzeczenia nie

doszłoby ze strony pozwanego do podpisania Aneksu z uwagi na sytuację

finansową pozwanego, która uniemożliwiała realizację podwyżek wynagrodzenia z

porozumienia z dnia 30 stycznia 2008 r. za okres od 1 stycznia 2009 r.

Pracownicy mieli zrzec się roszczeń wynikających z pierwotnej wersji

porozumienia płacowego z 30 stycznia 2008 r. w indywidualnych porozumieniach.

Strona związkowa przyjęła argumentację pozwanego i w Aneksie nr 1 do

porozumienia z 30 stycznia 2008 r. zrzekła się prawa do podwyżek z § 8 tego

porozumienia w brzmieniu pierwotnym. Także pracownicy pozwanego w

indywidualnych porozumieniach zmieniających warunki pracy i płacy zrzekli się

prawa do podwyżek gwarantowanych i pierwotnym brzmieniem § 8 porozumienia z

dnia 30 stycznia 2008 r.

Indywidualne porozumienia zmieniające warunki pracy i płacy pracownicy

pozwanego podpisywali w dziale kadr. Tekst indywidualnego porozumienia

zmieniającego warunki płacowe przygotował prawnik pozwanego w porozumieniu

ze stroną związkową. Żaden z pracowników pozwanego nie kwestionował treści

indywidualnego porozumienia, które miało charakter porządkowy, miało informować

pracowników o treści zmienionego Aneksem nr 1 porozumienia płacowego.

Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z 30 kwietnia 2013 r. uwzględnił żądanie

powódki.

W uzasadnieniu stwierdzono przede wszystkim, że porozumienie płacowe

zawarte z 30 stycznia 2008 r. stanowi źródło prawa w rozumieniu art. 9 § 1 k.p.

5

Podstawę prawną tego porozumienia stanowił art. 14 ustawy o rozwiązywaniu

sporów zbiorowych.

Powódki zostały objęte postanowieniami porozumienia płacowego z 30

stycznia 2008 r. Gwarantowana § 8 porozumienia płacowego podwyżka

wynagrodzenia zasadniczego w 2009 r. i 2010 r. dotyczyła także powódek, jako

pracowników pozwanego zatrudnionych w 2009 r. i w 2010 r. na stanowisku

starszej pielęgniarki i położnej.

Za bezwzględnie nieważne uznano postanowienie zawarte w § 3 ust. 2

porozumienia zmieniającego warunki pracy i płacy powódek w zakresie, w jakim

dotyczy roszczeń powódek wywodzonych z § 8 porozumienia z 30 stycznia 2008 r.

za okres do czerwca 2010 r.

Strony na podstawie zawartego 25 czerwca 2010 r. indywidualnego

porozumienia zmieniającego warunki płacy ustaliły nowe stawki wynagrodzenia

zasadniczego powódek począwszy od 1 czerwca 2010 r. Pozwany nie zrealizował

podwyżki wynagrodzenia powódek gwarantowanej § 8 ust. 1 pkt b) i c) w

pierwotnym brzmieniu za okres od 1 stycznia 2009 r. Powódki nie otrzymały od

pozwanego żadnych dodatkowych świadczeń pieniężnych celem

zrekompensowania braku podwyżki wynagrodzenia z § 8 porozumienia płacowego

(w wersji pierwotnej).

W konkluzji uznano, że oświadczenie powódek o zrzeczeniu się w stosunku

do pozwanego prawa do podwyżki wynagrodzenia za okres od 1 stycznia 2009 r.

do 31 maja 2010 r., określonego § 8 porozumienia z 30 stycznia 2008 r. z mocy

art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p. jest bezwzględnie nieważne.

Sąd Okręgowy wyrokiem z 20 listopada 2013 r. oddalił apelację pozwanego.

W uzasadnieniu stwierdzono przede wszystkim, że stosownie do

postanowień Aneksu nr 1 do porozumienia płacowego z 30 stycznia 2008 r.

pozwany zawarł z powódkami w czerwcu 2010 r. indywidualne porozumienia

zmieniające warunki płacy powódek począwszy od czerwca 2010 r. Takie

porozumienia mogły być jedynie skuteczne od czerwca 2010 r. i od tej daty nie są

zrzeczeniem się roszczenia, a skuteczną zmianą warunków płacy w drodze

porozumienia.

6

Za bezwzględnie nieważne uznano postanowienia zawarte w § 3 ust. 2

porozumienia zmieniającego warunki pracy i płacy powódek w zakresie, w jakim

dotyczyły roszczeń powódek wywodzonych z § 8 (w pierwotnym brzmieniu)

porozumienia z 30 stycznia 2008 r. za okres do 1 czerwca 2010 r.

Powołano się na wyrok SN z 16 października 2009 r., I PK 89/09, OSNP

2011 nr 11-12, poz. 147, i stwierdzono, że na podstawie art. 84 k.p. nieważne jest

zobowiązanie się pracownika, że w przyszłości nie będzie dochodził od pracodawcy

tego wynagrodzenia za pracę (pactum de non petendo). Żądanie zapłaty

wynagrodzenia za pracę, którego pracownik zrzekł się w nieważnej ugodzie

(porozumieniu rozwiązującym umowę o pracę) może stanowić nadużycie prawa

(art. 8 k.p.) jako postępowanie nieuczciwe, naruszające zasady zaufania i lojalności

wobec pracodawcy.

W konkluzji przyjęto, że zrzeczeniu się w stosunku do pozwanego prawa do

podwyżki wynagrodzenia za okres od 1 stycznia 2009 r. do 31 maja 2010 r.,

określonego § 8 porozumienia z 30 stycznia 2008 r. z mocy art. 58 § 1 k.c. w zw. z

art. 300 k.p. jest bezwzględnie nieważne. Nie można również uznać za skuteczne

czynności dokonane w imieniu powódki przez związki zawodowe. To działania

pracodawcy, a nie powódki należałoby uznać za naruszające art. 8 k.p.

Skargę kasacyjną na powyższy wyrok złożył pozwany w części dotyczącej

powódki J. K. Zarzucono naruszenie:

art. 8 k. p. „przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu za

nieuzasadniony zarzut nadużycia przez powódkę jej prawa podmiotowego do

żądania zapłaty wynagrodzenia, którego to prawa zrzekła się w nieważnym

porozumieniu”,

art. 65 § 2 k.c. w zw. z art. 300 k.p. „przez jego błędną wykładnię i

niezastosowanie polegającą na nie wykorzystaniu reguł wyznaczonych przez ten

przepis i w konsekwencji nie ustalenie rzeczywistej i objętej konsensusem woli stron

porozumienia zawartego 25 czerwca 2010 r.,

art. 917 k.c. w zw. z art. 300 k.p. „przez jego błędną wykładnię i

niezastosowanie polegające na zaniechaniu oceny czy porozumienie stron z 25

czerwca 2010 r., jest ugodą w której strony dokonały wzajemnych ustępstw,

7

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. „przez niewskazanie w

uzasadnieniu wyroku, na jakich dowodach Sąd II instancji się oparł i przyczyn, dla

których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, co w

konsekwencji całkowicie uniemożliwia pozwanemu poznanie motywów, jakimi

kierował się Sąd Okręgowy, wydając zaskarżone rozstrzygnięcie.

Wniesiono o skierowanie sprawy do rozpoznania na rozprawie; uchylenia

zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i przekazania sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania, rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie

instancje; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego i

oddalenie powództwa i rozstrzygnięcie o kosztach postępowania za wszystkie

instancje z uwzględnieniem postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozstrzyganej sprawie zasadnicze znaczenie miało zawarcie porozumienia

zbiorowego w sprawie podwyżki wynagrodzeń, które przewidywało podwyżki od

stycznia 2009 r. Normatywny charakter tego porozumienia nie był sporny, gdyż

oparciem ustawowym był art. 14 ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych. Tak

więc porozumienie to należało kwalifikować jako źródło prawa pracy w rozumieniu

art. 9 k.p. Następnie zawarty został aneks do tegoż porozumienia, w którym jego

strony stwierdziły, że „uchylają dotychczasowe brzmienie § 8 Porozumienia”. Aneks

przewidywał również podwyżki wynagrodzeń w innej wysokości od dnia 1 czerwca

2010 r. Powódka zawarła z pracodawcą porozumienie indywidualne, w którym

zrzekła się roszczeń wynikających z porozumienia z dnia 30 stycznia 2008 r.

Wyjściowo należy zauważyć, że cały spór jak i zarzuty skargi kasacyjnej

zostały sprowadzono na płaszczyznę indywidualną. Pominięte zostały więc

problemy związane ze zbiorowym prawem pracy. W szczególności chodzi tu o

możliwość zmiany normatywnego porozumienia zbiorowego aneksem, jego moc

normatywną, czy skuteczność wstecznego zadziałania takiego porozumienia oraz

przyjęcie w nim indywidualnych zobowiązań za pracowników.

W związku z powyższym Sąd Najwyższy, będąc związany zakresem

zarzutów skargi kasacyjnej, rozstrzygał jedynie problemy w niej przedstawione.

8

Można jedynie stwierdzić, że jako niedopuszczalne należałoby uznać niekorzystne

ukształtowanie uprawnień pracowniczych (tu pozbawienie prawa do wynagrodzenia)

przez porozumienie zbiorowe z mocą wsteczną.

W pierwszej kolejności należy wyraźnie stwierdzić, że do dnia 1 czerwca

2010 r. pracodawca nie realizował wynikających z porozumienia podwyżek

wynagrodzeń.

Po drugie należało więc ocenić zarzut naruszenia art. 8 k.p. oraz 65 § 2 k.c.

W istocie w obu przypadkach chodzi o dopuszczalność zrzeczenia się

wynagrodzenia przez pracownika. Istota tego problemu jest uregulowana w art. 84

k.p. Stanowi on wprost, że pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia

ani przenieść tego prawa na inną osobę. Tak więc jeżeli do tego dojdzie to

zrzeczenie się prawa do wynagrodzenia jest nieważne – art. 58 k.c. w związku z

art. 300 k.p. W takim przypadku pracodawca jest obowiązany do wypłaty

pracownikowi wynagrodzenia za pracę. Problem ten jest oczywisty. W

okolicznościach faktycznych sprawy wynagrodzenia przysługiwało z mocy przepisu

prawa pracy. Pracownik nie mógł więc skutecznie zrzec się prawa do niego w

okresie obowiązywania porozumienia zbiorowego. Zgodnie z ukształtowanymi

poglądami doktryny prawa pracy, jak i orzecznictwem Sądu Najwyższego

zastosowanie art. 8 k.p. może nastąpić jedynie w szczególnie uzasadnionych

przypadkach po wykazaniu wyjątkowych okoliczności. Zdaniem Sądu Najwyższego

w okolicznościach sprawy nie doszło do naruszenia społeczno - gospodarczego

przeznaczenia prawa lub zasad współżycia społecznego (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 października 2009 r., I PK 89/09, OSNP 2011 nr 11-12,

poz. 147 z glosą J. Wratnego, OSP 2012 nr 1, poz. 7). Z tego powodu zrzeczenie

się przez powódkę prawa do wynagrodzenia należało ocenić jako niedopuszczalne i

tym samym bezwzględnie nieważne. Z tego powodu nietrafnym okazał się zarzut

naruszenia art. 8 k.p. oraz 65 k.c. Bez znaczenia w tym przypadku pozostaje ocena

postępowania powódki dokonana przez skarżącego. Wprawdzie w przywołanym

wyżej wyroku Sąd Najwyższy przyjął, że żądanie zapłaty wynagrodzenia za pracę

może stanowić nadużycie prawa z art. 8 k.p. jako postępowanie nieuczciwe,

naruszające zasady zaufania i lojalności wobec pracodawcy. Nie oznacza to jednak,

że w każdym przypadku zasadna byłaby taka ocena postępowania pracownika. W

9

każdym bowiem przypadku poglądy wyrażone w orzeczeniu należy odnosić do

okoliczności faktycznych rozstrzyganej sprawy.

Nie są również trafne zarzuty związane z kwalifikacją porozumienia stron

sporu jako ugody z art. 917 k.c. Po pierwsze nawet gdyby uznać to porozumienie za

ugodę to nadal obowiązywałby zakaz zrzeczenia się wynagrodzenia z art. 84 k.p.

Po drugie zasadniczą cechą wszelkich ugód jest czynienie wzajemnych ustępstw

przez obie strony. Natomiast w rozstrzyganym przypadku bezspornym jest, że

powódka nie otrzymała żadnych korzyści w zamian za przysługujące jej w spornym

okresie wynagrodzenie. Podwyżka wynagrodzenia nie obejmowała bowiem

spornego okresu sprzed zawarcia porozumienia.

Niezasadnym okazał się również zarzut naruszenia wskazanych w skardze

przepisów procesowych. Sąd Okręgowy, co prawda w dosyć lakoniczny sposób,

uzasadnił jednak swoje rozstrzygnięcie, uznał bowiem, że zrzeczenie się

wynagrodzenia jest nieważne z uwagi na treść art. 84 k.p. oraz, że związek

zawodowy nie może skutecznie zrzec się prawa do wynagrodzenia w imieniu

powódki. Ponadto Sąd ten przyjął, że to ewentualne działania pracodawcy, a nie

powódki należałoby uznać za naruszające art. 8 k.p. należy pamiętać, że powódka

de facto wyraziła zgodę na niższe wynagrodzenia w stosunku do wynagrodzenia

wynikającego z porozumienia zbiorowego. Ponadto jak wynika z ustaleń

faktycznych powódka podejmowała próby ugodowego rozstrzygnięcia sporu.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera więc elementy umożliwiające kontrolę

kasacyjną przez Sąd Najwyższy. Nie można zatem zgodzić się ze skarżącym, że

nieznane są motywy rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego. Nie można także

stwierdzić by braki uzasadnienia miały jakikolwiek wpływ na wynik rozstrzygnięcia

Sądu drugiej instancji.

Reasumując należało uznać, że zasadnicze zarzuty skargi kasacyjnej

dotyczą w istocie kwestionowania ustaleń faktycznych Sądów obu instancji.

Z powyższych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.