I PK 86/14

Sygn. akt I PK 86/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSA Anna Szczepaniak - Cicha (sprawozdawca)

Protokolant Anna Pęśko

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko Bankowi […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 12 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 lipca 2013 r.,

1) oddala skargę,

2) zasądza od powoda A. S. na rzecz Banku […] kwotę 1350

(jeden tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 12 lutego 2013 r. zasądził od

pozwanego Banku […] na rzecz powoda A. S. kwotę 11.089,28 zł tytułem

odszkodowania z odsetkami ustawowymi od 1 marca 2010 r. do dnia zapłaty, w

pozostałym zakresie oddalił powództwo o odszkodowanie, jak też zasądził od

powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 5.130 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód w dniu 23 sierpnia 2000 r. zawarł ze

swoim pracodawcą umowę o zakazie konkurencji, w której zobowiązał się, że w

okresie jednego roku od zakończenia stosunku pracy nie będzie świadczył pracy na

rzecz podmiotu prowadzącego działalność konkurencyjną w stosunku do

pracodawcy. W § 5 tej umowy strony postanowiły, że zakaz konkurencji po ustaniu

stosunku pracy przestanie obowiązywać, jeżeli pracodawca złoży pracownikowi

oświadczenie o zwolnieniu go z przestrzegania tego zakazu, a w takim przypadku

nie będą miały zastosowania przepisy § 3 ust. 2 umowy, dotyczące

odszkodowania. W dniu 26 września 2000 r. strony zawarły aneks do tej umowy, w

którym ustaliły, że za przestrzeganie zakazu konkurencji pracownikowi będzie

przysługiwało odszkodowanie w wysokości 75% wynagrodzenia otrzymanego

przed ustaniem stosunku pracy, przez czas odpowiadający okresowi

obowiązywania zakazu. Odszkodowanie miało być wypłacone w 12 miesięcznych

ratach, każda w 1/12 całości. Stosunek pracy powoda uległ rozwiązaniu z dniem 31

stycznia 2010 r. wskutek wypowiedzenia umowy pracę przez pracodawcę z

powodu likwidacji stanowiska pracy. W dniu 20 lutego 2010 r. A. S. otrzymał

pisemne oświadczenie od Banku […] o zwolnieniu go z obowiązku przestrzegania

zakazu konkurencji po ustaniu stosunku pracy. Wynagrodzenie powoda za miesiąc

styczeń 2010 r. wyniosło 20.700 zł. Przez okres roku po ustaniu stosunku pracy

powód nie prowadził działalności konkurencyjnej. Sąd Okręgowy uznał żądanie

powoda za uzasadnione w części dotyczącej odszkodowania za okres od 1 lutego

2010 r. do 20 lutego 2010 r., tj., do dnia złożenia przez pracodawcę oświadczenia o

zwolnieniu z obowiązku przestrzegania zakazu konkurencji. Sąd uznał, że

oświadczeniem tym pozwany Bank skutecznie wypowiedział powodowi umowę o

zakazie konkurencji, natomiast do dnia 20 lutego 2010 r. umowa obowiązywała

obie strony i za ten okres należało zasądzić odszkodowanie.

3

Powód w apelacji zarzucił naruszenie prawa materialnego: 1/ art. 65 k.c. w

związku z art. 300 k.p. przez przyjęcie, że oświadczenie pozwanego o zwolnieniu z

przestrzegania zakazu konkurencji doręczone w dniu 20 lutego 2011 r. stanowi

oświadczenie o wypowiedzeniu umowy, podczas gdy sama strona pozwana w toku

procesu niezmiennie podkreślała, że pismo pozwanego nie stanowi oświadczenia o

wypowiedzeniu; 2/ art. 3651

k.c. w związku z art. 3531

k.c. i w związku z art. 300

k.p. przez przyjęcie, że wiążąca powoda umowa o zakazie konkurencji może zostać

wypowiedziana, podczas gdy była to umowa terminowa, a tym samym do jej

wypowiedzenia niezbędne było wskazanie przyczyn wypowiedzenia; 3/ art. 3651

k.c., art. 395 k.c. i art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez przyjęcie, że

postanowienie zawarte w § 5 umowy o zakazie konkurencji stanowi klauzulę

umożliwiającą jej wcześniejsze rozwiązanie, 4/ art. 1012

k.p. w związku z art. 1011

k.p. przez przyjęcie, że pozwany zwalniając powoda z zakazu konkurencji mógł się

powstrzymać od wypłaty odszkodowania.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację A. S. i zasądził od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 2.700 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za instancję

odwoławczą. Sąd drugiej instancji podkreślił, że kluczowe znaczenie dla

rozpoznania sporu ma wykładnia § 5 łączącej strony umowy o zakazie konkurencji i

podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że w świetle dyrektyw wykładni zawartych

w art. 65 § 2 k.c. należy przyjąć, iż zgodnym zamiarem stron umowy było

stworzenie możliwości wcześniejszego ustania zobowiązań w drodze

jednostronnego oświadczenia woli pracodawcy. Sąd Apelacyjny, powołując się na

utrwalone zapatrywania judykatury, stwierdził, że umowa o zakazie konkurencji jest

wprawdzie umową terminową, ale może ustać przed upływem oznaczonego czasu

w następstwie jednostronnych czynności prawnych: odstąpienia od umowy, jej

wypowiedzenia bądź w razie spełnienia się warunku rozwiązującego, przy czym

możliwości te muszą zostać przewidziane w umowie. Strony umowy o zakazie

konkurencji obowiązane są do stosowania okresu wypowiedzenia tylko wtedy, gdy

ustanowią go w umowie. Nie ma wymogu wskazywania w oświadczeniu

pracodawcy konkretnej przyczyny wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji,

gdyż z istoty tej umowy wynika, że pracodawca wypowiada umowę, gdy nie obawia

się już wyrządzenia mu szkody przez konkurencyjną działalność pracownika. Sąd

4

Apelacyjny nie podzielił przy tym stanowiska apelującego, że oświadczenie o

zwolnieniu z przestrzegania zakazu konkurencji jest tylko oświadczeniem wiedzy,

wskazującym na ustanie zakazu z mocy samego prawa na podstawie art. 1012

k.p.,

a nie oświadczeniem woli. Wskazuje na to fakt, że pracodawca powołał się na § 5

umowy, a nie na ustanie zakazu konkurencji z mocy prawa. Sąd drugiej instancji

podkreślił, że umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy jest umową

z pogranicza prawa pracy i prawa cywilnego, a więc nie ma zakazu zawierania w

niej postanowień, z których wynikają inne skutki, niż przewidziane w Kodeksie

pracy. Odpowiada to zasadzie swobody kształtowania przez strony treści stosunku

prawnego (art. 3531

k.c.). Taka właśnie sytuacja zaistniała w rozpatrywanej

sprawie, gdyż z treści umowy o zakazie konkurencji wynika jednoznacznie, że

zwolnienie powoda przez jego pracodawcę z zakazu konkurencji będzie dla

powoda oznaczało zaprzestanie wypłaty odszkodowania i na takie warunki umowy

powód wyraził zgodę.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku powód, zaskarżając

rozstrzygnięcie w całości, zarzucił naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

- art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie,

polegające na przyjęciu, że § 5 umowy o zakazie konkurencji z dnia 23 sierpnia

2000 r. przewidywał prawo wypowiedzenia tej umowy, podczas gdy w treści

wskazanego postanowienia strony nie zawarły zastrzeżenia o możliwości

rozwiązania umowy w ten właśnie sposób;

- art. 65 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie,

polegające na przyjęciu, że oświadczenie pozwanego, doręczone powodowi w dniu

20 lutego 2010 r., stanowi oświadczenie o wypowiedzeniu umowy o zakazie

konkurencji, podczas gdy powinno być ono zakwalifikowane jako odstąpienie od

umowy albo zwolnienie od przestrzegania zakazu konkurencji;

- art. 3651

k.c., art. 3531

k.c. w związku z art. 300 k.p. przez ich niewłaściwe

zastosowanie, polegające na przyjęciu, że stronom umowy o zakazie konkurencji

przysługiwało uprawnienie do swobodnego kształtowania treści łączącego je

stosunku prawnego w zakresie wprowadzenia do umowy terminowej prawa jej

wypowiedzenia bez określania przyczyn rozwiązania umowy o zakazie konkurencji,

jak też polegające na przyjęciu, że strony w umowie o zakazie konkurencji

5

skutecznie zastrzegły klauzulę wypowiedzenia, podczas gdy dla skutecznego

zastrzeżenia wypowiedzenia niezbędne jest wyraźne uzgodnienie tego w umowie;

- art. 1012

§ 2 k.p. przez jego błędną wykładnię i uznanie, że pozwany, na

zasadzie swobody kontraktowania, mógł zastrzec możliwość zwolnienia powoda z

przestrzegania zakazu konkurencji z jednoczesnym zwolnieniem siebie z

obowiązku zapłaty odszkodowania, podczas gdy art. 1012

§ 2 k.p. ma co najmniej

charakter semiimperatywny, co oznacza, iż pozwany nie mógł określić innych

skutków zwolnienia z zakazu konkurencji, niż skutek przewidziany w Kodeksie

pracy, a w szczególności nie mógł zwolnić się z obowiązku wypłaty na rzecz

powoda określonego w umowie odszkodowania.

Skarżący wskazał, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, w

rozumieniu art. 3989

§ 1 pkt 1 k.p.c., dotyczące wątpliwości co do charakteru mocy

obowiązującej art. 1012

§ 2 k.p., a mianowicie, czy jest to przepis bezwzględnie czy

względnie obowiązujący, a w konsekwencji, czy w umowie o zakazie konkurencji

można określić inne skutki ustania przyczyny uzasadniającej zakaz niż wynikające

z treści art. 1012

§ 2 k.p. Skarżący podniósł, że sprawie występuje także potrzeba

wykładni przepisów prawnych wywołujących poważne wątpliwości, w rozumieniu

art. 3989

§ 1 pkt 2 k.p.c., wymagająca wyjaśnienia, czy w świetle art. 3651

k.c. w

związku z art. 3531

k.c. oraz w związku z art. 300 k.p. pracownik i pracodawca,

zastrzegając w umowie prawo wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji,

muszą określić przyczyny dopuszczalności wcześniejszego wypowiedzenia umowy

o zakazie konkurencji.

Skarżący wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie oraz o

uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez

zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty wysokości 194.536,11 zł wraz z

odsetkami od kwot wyszczególnionych w skardze ewentualnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi drugiej instancji, a w obu przypadkach o zasądzenie kosztów zastępstwa

adwokackiego według norm przepisanych za wszystkie instancje.

Pozwany Bank, w odpowiedzi na skargę wniósł o odmowę przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania, a w razie przyjęcia skargi do rozpoznania - o oddalenie

6

skargi z powodu jej bezzasadności oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest niezasadna.

Dla oceny trafności zarzutów naruszenia prawa materialnego, podniesionych

w ramach podstawy określonej w art. 3931

pkt 1 k.p.c., miarodajny jest stan

faktyczny stanowiący podstawę zaskarżonego wyroku. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego utrwalił się pogląd, że ustalenie treści oświadczenia woli należy do

ustaleń faktycznych, których prawidłowość nie może podlegać kontroli kasacyjnej w

toku badania zarzutów obrazy prawa materialnego, kontroli takiej podlega

natomiast wykładnia ustalonego oświadczenia, w szczególności na gruncie zarzutu

naruszenia art. 65 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 października

2002 r., II CKN 1167/00, LEX nr 74498).

Umowa o zakazie konkurencji (art. 1011

k.p.), zawarta w czasie trwania

stosunku pracy pomiędzy pracownikiem i pracodawcą jest ściśle związana z

umową o pracę, stanowi ona umowne rozszerzenie obowiązku dbania o dobro

pracodawcy (art. 100 § 2 pkt 4 k.p.). Umowa o zakazie konkurencji po ustaniu

stosunku pracy jest typową umową terminową - art. 1012

§ 1 k.p. Kodeks pracy nie

przewiduje możliwości jej wypowiedzenia, ale dopuszczalne jest ustalenie przez

strony w takiej umowie możliwości jej wypowiedzenia, na zasadzie wolności umów

zawarowanej normą art. 3531

k.c. Strony mogą także wprowadzić do treści umowy

o zakazie konkurencji prawo do odstąpienia od niej (art. 395 k.c.), z zastrzeżeniem

terminu na wykonanie tego uprawnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8

lutego 2007 r., II PK 159/06, OSNP 2008 nr 7-8, poz. 91).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się w przedmiocie dopuszczalności

wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji, przy czym odnotować należy

ewolucję stanowisk w kwestii, czy strony muszą w umowie o zakazie konkurencji

szczegółowo określić okoliczności, w których to wypowiedzenie jest dopuszczalne,

innymi słowy, czy podać muszą przyczyny wypowiedzenia umowy. We

wcześniejszym orzecznictwie wskazywano, że warunkiem wprowadzenia do

7

umowy o zakazie konkurencji możliwości jej rozwiązania za wypowiedzeniem

dokonanym przez pracodawcę jest wskazanie okoliczności, stanowiących

przesłanki wypowiedzenia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2003 r.,

I PK 139/02, OSNP 2004 nr 14, poz. 241 z glosą krytyczną Andrzeja

Świątkowskiego, M.P.Pr. 2005 nr 3, poz. 24). W ostatnich latach judykatura dość

jednolicie opowiada się za poglądem, że postanowienie umowy o zakazie

konkurencji dopuszczające jej wypowiedzenie przez pracodawcę nie musi

wskazywać przyczyny tego wypowiedzenia. Stanowisko to odpowiada zasadzie

swobody umów. Strony mogą bowiem ustalić treść stosunku prawnego według

własnego uznania, byleby tylko jego treść lub cel nie sprzeciwiały się

właściwościom tego stosunku, ustawie oraz zasadom współżycia społecznego

(art. 3531

k.c.). Zapatrywania takie wyraził Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16

czerwca 2011 r., III BP 2/11 (OSNP 2012 nr 13-14, poz. 174) dodatkowo

podkreślając, że w razie uznania przez strony potrzeby wskazania w umowie

przyczyny wypowiedzenia, mają one w tym zakresie swobodę co do jej określenia.

Dopuszczalność, a nie wymóg, wprowadzenia do umowy o zakazie konkurencji

przyczyny jej wypowiedzenia potwierdził Sąd Najwyższy w wielu innych judykatach

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 7 czerwca 2011 r., II PK 322/10, LEX nr

1055023, z dnia 22 czerwca 2012 r., I PK 237/11, LEX nr 1228851). Wprawdzie w

wyroku z dnia 12 marca 2014 r., II PK 151/13 (LEX nr 1455197) Sąd Najwyższy

stwierdził, że dopuszczane jest wypowiedzenie umowy o zakazie konkurencji po

ustaniu stosunku pracy wówczas, gdy zostaną wskazane przesłanki

wypowiedzenia, ale w sprawie tej w ogóle wątpliwe było, czy strony przewidziały w

umowie możliwość jej wypowiedzenia, czy tylko zwolnienia z zakazu konkurencji i

obowiązku zapłaty odszkodowania, a nadto Sąd Najwyższy zaakcentował, z czym

należy się zgodzić, konieczność odróżnienia przesłanek wypowiedzenia umowy od

konkretnych przyczyn wypowiedzenia. Sąd Najwyższy w składzie rozpatrującym

niniejszą skargę kasacyjną przychyla się do dominującej jest linii orzeczniczej, z

której wynika, że do skorzystania przez pracodawcę z wzajemnie uzgodnionego

przez strony umowy uprawnienia do wypowiedzenia umowy przez pracodawcę nie

jest wymagane, aby w umowie strony wskazały konkretne przyczyny

wypowiedzenia terminowej umowy o zakazie konkurencji. To pracodawca

8

dokonując wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji jest uprawniony do oceny,

czy ustały już przyczyny uzasadniające ten zakaz i ocena ta nie podlega kontroli

sądowej, gdyż zależy od subiektywnego uznania pracodawcy, dbającego o ochronę

własnych interesów (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2007 r.,

I PK 361/06, OSNP 2008 nr 9-10, poz. 130, z dnia 2 września 2009 r., II PK 206/08,

LEX nr 523529).

Odnosząc powyższe uwagi do okoliczności sprawy przypomnieć należy, że

strony przedmiotowej umowy o zakazie konkurencji w jej § 5 postanowiły, że zakaz

konkurencji po ustaniu stosunku pracy przestanie obowiązywać, jeżeli pracodawca

złoży pracownikowi oświadczenie o zwolnieniu go z przestrzegania tego zakazu, a

w takim przypadku nie będą miały zastosowania przepisy § 3 ust. 2 umowy. Treść

tego zapisu w żadnym razie nie upoważnia do uznania, że strony przewidziały w

umowie o zakazie konkurencji możliwość jej wypowiedzenia przez pracodawcę, jak

to przyjął Sąd pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny wprawdzie nie odniósł się

krytycznie do takiej wykładni oświadczeń woli stron umowy, ale w rozważaniach

własnych trafnie stwierdził, że przedmiotowy zapis oznacza wprowadzenie

możliwości zwolnienia pracownika przez pracodawcę z zakazu konkurencji

ustanowionego na okres po ustaniu stosunku pracy. Jest to inne oświadczenie woli,

niż wzajemne uzgodnienie przez strony możliwości wypowiedzenia umowy, jako

sposobu rozwiązania umowy o zakazie konkurencji przed terminem. Potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, w rozumieniu art. 3989

§ 1 pkt 2 k.p.c.,

dotyczy takiej kwestii prawnej, której wyjaśnienie ma znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy w ustalonym stanie faktycznym. Przesłanek tych nie spełnia problem

prawny określony przez skarżącą jako wymagający takiej wykładni, ponieważ

strony przedmiotowej umowy o zakazie konkurencji w jej § 5 nie zastrzegły

możliwości wypowiedzenia umowy, lecz zawarły postanowienie dopuszczające

zwolnienie pracownika z zakazu konkurencji. Mimo to Sąd Najwyższy uznał za

celowe odniesienie się do wskazanej kwestii konstatując wyżej, że do skorzystania

przez pracodawcę z uprawnienia do wypowiedzenia umowy nie jest wymagane,

aby w umowie strony wskazały konkretne przyczyny wypowiedzenia terminowej

9

umowy o zakazie konkurencji, gdyż w pierwszej fazie procesu spór koncentrował

się wokół kwestii dopuszczalności wypowiedzenia umowy o zakazie konkurencji.

Według art. 1012

§ 2 k.p. zakaz konkurencji przestaje obowiązywać przed

upływem terminu, na jaki została zawarta umowa, w razie ustania przyczyn

uzasadniających taki zakaz lub w razie niewywiązywania się pracodawcy z

obowiązku wypłaty odszkodowania. Ustanie zakazu konkurencji wskutek ustania

przyczyn uzasadniających ten zakaz oznacza zwolnienie pracownika z obowiązku

powstrzymania się od prowadzenia działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy,

a więc dotyczy tylko zobowiązania, które wziął na siebie pracownik, a nie

zobowiązania pracodawcy do zapłaty umówionego odszkodowania. Ten kierunek

wykładni art. 1012

§ 2 k.p. był od dawna prezentowany w orzecznictwie, znajdując

potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2001 r., III ZP 7/01

(OSNP 2002 nr 7, poz. 155 z glosą Moniki Lewandowicz-Machnikowskiej, OSP

2003 nr 1, poz. 9). Sąd Najwyższy rozpoznając przedmiotową skargę nie znajduje

podstaw do odejścia od interpretacji wypracowanej w dotychczasowym

orzecznictwie. Z pewnością ustanie przyczyn uzasadniających zakaz konkurencji

nie zwalnia pracodawcy automatycznie z obowiązku wypłaty odszkodowania na

rzecz pracownika, choć pracownik ten nie ma już obowiązku powstrzymywania się

od działalności konkurencyjnej. Umowa o zakazie konkurencji jest umową

terminową, obowiązuje do upływu czasu, na jaki została zawarta, bądź do jej

wcześniejszego wygaśnięcia. Prawidłowa wykładnia art. 1012

§ 2 k.p. nie może

służyć pozbawieniu pracownika tych gwarancji, które wynikają dla niego z

przepisów ustawy, a więc z art. 1012

§ 1-3 k.p., w szczególności nie pozwala

przyjąć, że skoro pracownikowi przysługuje roszczenie o odszkodowanie z tytułu

wcześniejszego rozwiązania umowy o zakazie konkurencji, to jednostronna

czynność, w postaci zwolnienia z zakazu przed upływem terminu, skutkuje

wygaśnięciem umowy w chwili oznaczonej przez pracodawcę (tak Sąd Najwyższy

m.in. w wyroku z dnia 24 maja 2011 r., II PK 298/10, LEX nr 964539). Rozważania

te wiodą do konkluzji, że skorzystanie przez pracodawcę z możliwości

wcześniejszego zwolnienia pracownika z zakazu konkurencji jest bezskuteczne z

punktu widzenia uwolnienia się pracodawcy od zapłaty odszkodowania i nie

oznacza wygaśnięcia umowy o zakazie konkurencji. W przypadku niewywiązywania

10

się pracodawcy z wypłaty odszkodowania po zwolnieniu z zakazu, pracownik

zachowuje roszczenie o odszkodowanie, gdyż niewykonanie zobowiązania z

umowy wzajemnej nie prowadzi do wygaśnięcia zobowiązania (art. 487 k.c. - 497

k.c.). Pracownik zwolniony z zakazu konkurencji staje przed wyborem jednej z

dwóch możliwości. Jeśli dalej będzie powstrzymywał się od działalności

konkurencyjnej, wykonując w ten sposób własne zobowiązanie umowne, to ma

prawo do żądania odszkodowania, gdyż odszkodowanie przysługuje z mocy ustawy

przez cały czas obowiązywania umowy z tytułu zachowania obiektywnie zgodnego

z treścią zakazu konkurencji. Jeśli zaś pracownik zwolniony z zakazu podejmuje

działalność konkurencyjną, to traci wierzytelność z tytułu zobowiązania

wzajemnego - art. 487 § 2 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia

2006 r., II PK 118/05, OSNP 2006 nr 23-24, poz. 349).

W stanie faktycznym sprawy objętej rozpatrywaną skargą kasacyjną mieści

się ustalenie, że pozwany Bank w dniu 20 lutego 2010 r. złożył powodowi A. S.

oświadczenie przewidziane w § 5 umowy o zakazie konkurencji. Oświadczenie to

słusznie Sąd drugiej instancji ocenił jako oświadczenie woli pracodawcy o

zwolnieniu pracownika z przestrzegania zakazu konkurencji, o czym świadczy

jednoznaczne brzmienie tego oświadczenia, jak i powołanie się przez pracodawcę

w piśmie wprost na § 5 umowy. Kasacyjny zarzut naruszenia art. 3651

k.c., art. 3531

k.c. w związku z art. 300 k.p., podobnie jak zarzut obrazy art. 65 k.c. w związku z

art. 300 k.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że § 5

umowy o zakazie konkurencji z dnia 23 sierpnia 2000r. przewidywał prawo

wypowiedzenia tej umowy, podczas gdy strony w treści wskazanego postanowienia

nie zawarły zastrzeżenia o możliwości rozwiązania umowy w ten właśnie sposób -

zdają się odzwierciedlać nie dość dokładną lekturę motywów wyroku przez

skarżącego, gdyż Sąd drugiej instancji w żadnym miejscu nie dokonał takiej

wykładni, jakoby § 5 umowy przewidywał prawo wypowiedzenia umowy oraz że

pozwany złożył powodowi oświadczenie o wypowiedzeniu umowy. Co więcej, Sąd

jasno wyłożył, że oświadczenie woli pracodawcy z dnia 20 lutego 2010 r. należy

traktować jako zwolnienie pracownika z przestrzegania zakazu konkurencji, mające

oparcie w treści § 5 umowy o zakazie konkurencji. Nawiązując do rozważań

dokonanych wyżej należy stwierdzić, że co do zasady w takiej sytuacji pracownik

11

nie traci prawa do odszkodowania, jeśli w dalszym ciągu powstrzymuje się od

podjęcia działalności konkurencyjnej. Jednakże treść przedmiotowej umowy o

zakazie konkurencji z dnia 23 sierpnia 2000 r. nie pozwala na taką konstatację w

odniesieniu do powoda. Strony umowy o zakazie konkurencji postanowiły bowiem,

że w przypadku zwolnienia pracownika z przestrzegania zakazu konkurencji nie

będą miały zastosowania te postanowienia umowne, z których wynika prawo

pracownika do odszkodowania, a zatem powód zawierając umowę o zakazie

konkurencji złożył oświadczenie o zrzeczeniu się odszkodowania, w razie

zwolnienia go przez pracodawcę z zakazu konkurencji.

Zauważyć należy, że umowa o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku

pracy najczęściej jest zawierana w momencie nawiązywania stosunku pracy lub w

początkowym okresie zatrudnienia na określonym stanowisku. Pracodawcy trudno

jest wtedy przewidzieć, czy informacje, które uważał za szczególnie istotne dla

swych interesów w czasie nawiązywania stosunku pracy, pozostaną nimi z chwilą

wejścia w życie zakazu konkurencji, co może nastąpić po wielu latach od zawarcia

umowy. Dlatego za uprawnione uznaje się wprowadzanie do klauzuli

konkurencyjnej postanowień pozwalających na uwolnienie się od wzajemnych

zobowiązań. W związku z tym nie jest trafny kasacyjny zarzut obrazy art. 1012

§ 2

k.p. przez jego błędną wykładnię i uznanie, że pozwany mógł określić inne skutki

zwolnienia z zakazu konkurencji, niż skutek przewidziany w Kodeksie pracy, a w

szczególności, że mógł zwolnić się z obowiązku wypłaty na rzecz powoda

określonego w umowie odszkodowania. Takie postanowienia umowne są

dopuszczalne, co stanowi także odpowiedź na pytanie, ujęte przez skarżącą w

formę istotnego zagadnienia prawnego.

Odszkodowanie ustalone w umowie o zakazie konkurencji jest świadczeniem

rodzajowo odmiennym, niż wynagrodzenie za pracę (art. 78 k.p.). Już w wyroku z

dnia 29 czerwca 2005 r., II PK 345/04 (OSNP 2006 nr 9-10, poz. 153) Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że skoro klauzula konkurencyjna (art. 1012

k.p.) nie stanowi

części umowy o pracę, to odszkodowanie wynikające z umowy o zakazie

konkurencji po ustaniu stosunku pracy w żadnym razie nie jest wynagrodzeniem za

pracę i nie podlega ochronie przewidzianej dla tego wynagrodzenia. Przemawia za

tym przede wszystkim fakt, że odszkodowanie nie jest odpłatnością przysługującą

12

za świadczenie pracy, lecz właśnie za nieświadczenie pracy określonego rodzaju,

czyli ekwiwalentem za powstrzymywanie się od działalności konkurencyjnej.

Odszkodowanie to nie może być utożsamiane z wynagrodzeniem za pracę również

dlatego, że ma charakter kompensacyjny, zaś wynagrodzenie za pracę jest

czynnością majątkowo przysparzającą. Skoro odszkodowanie z tytułu zakazu

konkurencji nie podlega ochronie przewidzianej dla wynagrodzenia za pracę, to

ustanowiony dla zapewnienia tej ochrony imperatywny zakaz zrzeczenia się

wynagrodzenia (art. 84 k.p.) nie obowiązuje w przypadku odszkodowania. Nie

można również tej czynności oceniać w aspekcie niekorzystności dla pracownika.

Na gruncie umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy Sąd Najwyższy

w uchwale z dnia 3 grudnia 2003 r., III PZP 16/03 (OSNP 2004 nr 7, poz. 116)

stwierdził, że umowa o zakazie konkurencji stanowi czynność prawną

autonomiczną i odrębną od umowy o pracę, do której art. 18 § 2 k.p. zasadniczo nie

znajduje zastosowania, gdyż literalnie przepis ten odnosi się do umów o pracę lub

innych aktów kreujących stosunki pracy. Prowadzi to do odrzucenia możliwości

uznania za nieważne postanowienia umownego, w którym pracownik rezygnuje z

odszkodowania w związku ze zwolnieniem go z zakazu konkurencji po ustaniu

stosunku pracy.

Trzeba mieć również na względzie, że umowa o zakazie konkurencji po

ustaniu zatrudnienia jest umową z pogranicza prawa pracy i prawa cywilnego.

Dotyczą jej normy włączone do obu gałęzi prawa, co skutkuje koniecznością oceny

jej postanowień z punktu widzenia przepisów Kodeksu pracy oraz Kodeksu

cywilnego o zobowiązaniach wzajemnych. Biorąc pod uwagę wzajemny charakter

umowy o zakazie konkurencji przyjąć należy, że zrzeczenie się odszkodowania

możliwie jest tylko wówczas, gdy zostaje połączone ze zwolnieniem pracownika z

zakazu podejmowania działalności konkurencyjnej. Zrzeczenie takie może nastąpić

przez czynność jednostronną już po ustaniu stosunku pracy, ale może być również

elementem umowy o zakazie konkurencji, ponieważ strony kształtować mogą jej

treść w sposób swobodny, choć w granicach prawa. Tylko zrzeczenie się przez

pracownika odszkodowania przy utrzymaniu zakazu prowadzenia działalności

konkurencyjnej należałoby uznać za niedopuszczalne, jako prowadzące do

obejścia art. 1012

§ 1 i 3 k.p. i w tej części umowa byłaby nieważna na podstawie

13

art. 58 § 1 k.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego były już formułowane

zapatrywania dopuszczające możliwość zrzeczenia się przez pracownika

odszkodowania z tytułu zakazu konkurencji (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

7 września 2005 r., II PK 296/04, OSNP 2006 nr 13-14, poz. 208, z dnia 12 maja

2004 r., I PK 603/03, OSNP 2005 nr 3, poz. 34).

W praktyce, w przypadku zwolnienia pracownika z zakazu konkurencji i

jednoczesnego odpadnięcia obowiązku zapłaty odszkodowania, ustają obowiązki

wzajemne stron takiej umowy. W orzecznictwie nie ma rozbieżności co do

dopuszczalności odwołania wzajemnych zobowiązań stron wynikających z umowy

o zakazie konkurencji na mocy porozumienia stron (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 26 czerwca 2012 r., II PK 279/11, OSNP 2013 nr 13, poz. 155). Umowy

wzajemne należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają okoliczności, w których

oświadczenia woli zostały złożone (art. 65 k.c.). Ponadto strony powinny

wykonywać wzajemne zobowiązania zgodnie z treścią umowy oraz w sposób

odpowiadający celowi społeczno-gospodarczemu, a także zasadom współżycia

społecznego lub istniejącym w tym zakresie ustalonym zwyczajom (art. 354 k.c.).

Analizowana czynność, tj. odwołanie wzajemnych zobowiązań w umowie o zakazie

konkurencji, nie uchybia prawu. Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, że w

okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie sprzeciwiają się jej także zasady

współżycia społecznego. Powód znał treść umowy, § 5 umowy jest jasny i

zrozumiały, pracownik podpisując umowę świadomie z odszkodowania

zrezygnował. W tej sytuacji nie jest uzasadnione żądanie powoda zasądzenia na

jego rzecz odszkodowania, skoro zawierając umowę o zakazie konkurencji złożył

oświadczenie, że nie będą miały do niego zastosowania przepisy umowy

przyznające odszkodowanie, w razie zwolnienia go przez pracodawcę z zakazu

konkurencji.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c., zaś o kosztach postępowania kasacyjnego na zasadzie

art. 98 § 1 i 3 k.p.c. i art. 99 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. i art. 391 § 1 k.p.c.