II CSK 9/14

Sygn. akt II CSK 9/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa "M." Spółki Akcyjnej z siedzibą w Ł.

przeciwko Wojewódzkiemu Szpitalowi Specjalistycznemu […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 19 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 12 lipca 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

W pozwie złożonym w postępowaniu nakazowym powód, M. S.A., domagał

się orzeczenia nakazem zapłaty obowiązku pozwanego, Wojewódzkiego Szpitala

Specjalistycznego […], zapłaty kwoty 227.813, 46 zł z ustawowymi odsetkami od

wytoczenia powództwa. Wskazał, że pozwany w ramach prowadzonej działalności

nabywał, na podstawie umowy zawartej z L. sp. z o.o. z siedzibą w S. części

zamienne do sprzętu medycznego, a z V. S.A. z siedzibą w L. zawarł umowę

o świadczenie usług pralniczych. Powód natomiast z obiema tymi spółkami zawarł

umowy o współpracy, na mocy których poręczył istniejące i niewymagalne jak

również przyszłe zobowiązania pozwanego wobec tych spółek. Ponieważ pozwany

nie uregulował wszystkich należności wynikających z umów zawartych ze spółkami,

uczynił to powód jako poręczyciel wstępując tym samym w prawa zaspokojonego

wierzyciela; z tego też tytułu dochodził od pozwanego wskazanej na wstępie kwoty.

Nakazem zapłaty z dnia 1 sierpnia 2012 r. Sąd Okręgowy uwzględnił

powództwo w całości. Na skutek zarzutów pozwanego Sąd Okręgowy, po

przeprowadzeniu postępowania dowodowego, wyrokiem z dnia 7 listopada 2012 r.

uchylił nakaz zapłaty w zakresie kwoty 699,53 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

23 lipca 2012 r. i w tej części powództwo oddalił, a w pozostałej części nakaz

zapłaty utrzymał w mocy. Kwota, co do której powództwo zostało oddalone

stanowiła opisaną w pozwie należność pozwanego wobec spółki L., a jak Sąd

ustalił, tę należność pozwany uiścił. Apelacja pozwanego, kwestionująca wyrok

Sądu Okręgowego w części utrzymującej nakaz zapłaty w mocy w zakresie

należności spółki V. S.A. została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 12

lipca 2013 r. Sąd ten zaaprobował ustalenia faktyczne dokonane przez sąd

pierwszej instancji i ich ocenę prawną. Sądy ustaliły, że pozwany i spółka V. zawarli

w dniu 7 lipca 2011 r. umowę o świadczenie odpłatnie przez spółkę na rzecz

pozwanego usług pralniczych. W umowie zawarto zastrzeżenie, że spółka nie może

bez pisemnej zgody pozwanego przenosić wierzytelności wynikających z umowy

na osoby trzecie ani rozporządzać nimi w jakiejkolwiek prawem przewidzianej

formie, w szczególności wierzytelności te nie mogą być przedmiotem

zabezpieczenia zobowiązań spółki. Strony umowy zastrzegły też, że spółka nie

może dokonywać innych czynności w celu przystąpienia osoby trzeciej do

3

zobowiązań zamawiającego i zakazem przeniesienia wierzytelności na osobę

trzecią objęły wszelkie czynności prawne, których celem jest ustanowienie

odpowiedzialności osobistej albo odpowiedzialności pewnymi przedmiotami

majątkowymi przez osobę trzecią (takich jak poręczenie) skutkującymi na wypadek

spłaty wierzyciela nabyciem spłaconej wierzytelności do wysokości dokonanej

zapłaty. Sądy ustaliły również, że spółka V. w dniu 25 lipca 2011 r. zawarła

z powodem umowę o współpracy w zakresie obsługi wierzytelności i udzielania

poręczeń, na mocy której powód poręczył istniejące i niewymagalne zobowiązania

oraz przyszłe zobowiązania podmiotów wymienionych w załączniku do umowy,

w tym pozwanego, ostatecznie do kwoty 2.200.000 zł. Poręczenie obejmowało

należności główne i odsetki, powodowi za poręczenie należała się prowizja;

pozwanego powiadomiono o poręczeniu. Powód jako poręczyciel uiścił za

pozwanego kwotę dochodzoną w procesie.

Dokonując oceny prawnej tego niespornego między stronami stanu

faktycznego, Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu pozwanego o nieważności umów

o współpracy zawartych przez powoda ze spółkami, w tym spółką V. W ocenie

pozwanego nieważność była następstwem naruszenia art. 54 ust. 5 ustawy z dnia

15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz.217,

dalej jako ustawa o dz.l ). Powołany przepis stanowi, że czynność prawna mająca

na celu zmianę wierzyciela samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej

może nastąpić po wyrażeniu zgody przez podmiot tworzący. Podmiot tworzący

wydaje zgodę albo odmawia jej wydania, biorąc pod uwagę konieczność

zapewnienia ciągłości udzielania świadczeń zdrowotnych oraz w oparciu o analizę

sytuacji finansowej i wynik finansowy samodzielnego publicznego zakładu opieki

zdrowotnej za rok poprzedni. Zgodę wydaje się po zasięgnięciu opinii kierownika

samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Ponadto ust. 6 art. 54

stanowi, że czynność prawna dokonana z naruszeniem ust. 5 jest nieważna.

W ocenie Sądu umowa o współpracy nie mieści się w kategorii umów

objętych art. 54 ust. 5, była to bowiem umowa poręczenia a nie cesji. Ponadto, przy

umowie poręczenia art. 509 k.c., dopuszczający możliwość umownego wyłączenia

przelewu, nie ma zastosowania. Zgodnie z treścią art. 878 § 1 k.c. można również

poręczyć za dług przyszły, co w sprawie miało miejsce, a zapłata przez

4

poręczyciela długu, zgodnie z art. 518 § 1 k.c., skutkuje nabyciem wierzytelności

z mocy prawa. Nie dopatrzył się też Sąd pozorności umów o współpracy. Te oceny

prawne, jak wskazano, podzielił w całości Sąd Apelacyjny dodając nadto,

że z przepisu art. 54 ust. 5 ustawy o dz.l. wyraźnie wynika, iż chodzi o czynność

prawną, której celem jest zmiana wierzyciela. Taką zaś, ukierunkowaną wprost na

zmianę wierzyciela czynnością jest jedynie przelew. Przy poręczeniu dochodzi zaś

do tzw. cessio legis, a więc zmiany wierzyciela wynikającej z ustawy, przy czym

skutek ten jest zdarzeniem przyszłym i niepewnym, zależnym od biernego

zachowania dłużnika. Zapłata przez powoda długu pozwanego czyniła go czynnie

legitymowanym w procesie. Odnosząc się do zawartego w umowie z dnia 7 lipca

2011 r. zakazu przelewu wierzytelności i wymogu zgody dłużnika na przelew, Sąd

Apelacyjny wskazał, że strony nie mogą umownie wyłączyć skutku wynikającego

z ustawy, tu z art. 518 § 1 pkt 1 k.c., ani też uzależnić go od zgody dłużnika, przy

czym podkreślił, że umowa poręczenia może być zawarta bez zgody a także

wiedzy dłużnika.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwany zarzucił

naruszenie art. 54 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności

leczniczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz.217 - dalej jako ustawa o dz.l.) oraz art.

53 ust. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U.

z 2007 r., Nr 14, poz. 89 ze zm. - dalej jako ustawa o z.o.z.) w związku z art. 518

§ 1 pkt 1oraz art. 876, art. 354 § 2, art. 56, art. 63 § 1, art. 65 § 1 i 2 i art. 58 § 1 i 2

k.c. przez nieprawidłową wykładnię tych przepisów. Zarzucając powyższe skarżący

domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosunek zobowiązaniowy będący źródłem zaspokojonego przez

pozwanego roszczenia, łączący pozwanego ze spółką V. S.A., powstał na skutek

zawarcia przez te podmioty w dniu 7 lipca 2011 r. umowy o świadczenie usług

pralniczych. Oznacza to, że w sprawie mają zastosowanie przepisy obowiązującej

od 1 lipca 2011 r. ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o dz.l. Oznacza to też, że Sąd

nie mógł naruszyć powołanych w skardze kasacyjnej przepisów poprzednio

5

obowiązującej ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. – o z.o.z., w tym obowiązującego

w okresie od 22 grudnia 2010 r. do 30 czerwca 2011 r. art. 53 ust. 6 tej ustawy,

skoro ustawa ta przestała obowiązywać z dniem 1 lipca 2011 r., z chwilą wejścia w

życie ustawy o dz.l. Tak więc powołany przez skarżącego art. 53 ust. 6 ustawy o

z.o.z. ma w okolicznościach sprawy znaczenie historyczne, jednakże uwzględniając

jego analogiczną, jak art. 54 ust. 5 obecnie obowiązującej ustawy, treść oraz

wynikający z tych regulacji niewątpliwie zamierzony cel ustawodawcy udzielania

wierzytelnościom publicznych zakładów opieki zdrowotnej coraz szerszej ochrony,

kształtujący się kolejno stan prawny wymaga przypomnienia.

W pierwotnym brzmieniu art. 53 ustawy o z.o.z. nie przewidywał

konieczności uzyskania zgody organu założycielskiego na dokonanie czynności

prawnej, która miała na celu zmianę wierzyciela zadłużonego z.o.z. Do dnia

22 grudnia 2010 r. przepisy ustawy wymieniały konkretne umowy, których

przedmiotem były aktywa trwałe samodzielnego publicznego zakładu opieki

zdrowotnej, a które to umowy, jeżeli zostały zawarte z naruszeniem wymogów

wynikających z ust. 2-5 art. 53, uznano za nieważne z mocy prawa (ust.7).

Kategorię „czynności prawnej mającej na celu zmianę wierzyciela” ustawodawca

wprowadził do ustawy z dniem 22 grudnia 2010 r., dokonując ustawą z dnia

22 października 2010 r. o zmianie ustawy o zakładach opieki zdrowotnej (Dz. U.

z 2010 r. Nr 230, poz.1507) zmian ustępu 6 art. 53, a także ust. 7. Zmiany

dokonano w ten jednak sposób, że w nowym ust. 7, zachowując wyliczenie umów

z uchylonego ust. 6, dodano umowę przelewu; mogło to wskazywać, że w kategorii

„czynności prawnej mającej na celu zmianę wierzyciela” ujętej w ust. 6 w nowym

brzmieniu, mieści jedynie przelew. Ta nowa regulacja miała zastosowanie do

zobowiązań z.o.z. powstałych po dniu 22 grudnia 2010 r. (art. 4 ustawy z dnia

22 października 2010 r.). Mimo takiego brzmienia znowelizowanego przepisu już

wówczas zamysłem ustawodawcy było objęcie zmienionymi przepisami wszystkich

czynności prawnych, których skutkiem była zmiana wierzyciela z.o.z. Wskazuje na

to uzasadnienie projektu ustawy (por. druk sejmowy nr 2138, sejm RP VI kadencji)

w którym czytamy, że projektowana zamiana ma „na celu ograniczenie „handlu

wierzytelnościami” poprzez konieczność uzyskania zgody przez podmiot, który

utworzył zakład. Intencją ustawodawcy jest objęcie powyższym ograniczeniem

6

wszystkich czynności prawnych, które w efekcie doprowadziłyby do zmiany

wierzyciela. Potrzeba opracowania projektu wynika z konieczności wzmocnienia

wpływu organu założycielskiego na zmianę wierzyciela zobowiązań samodzielnego

publicznego zakładu opieki zdrowotnej. Ponadto spowoduje ograniczenie wtórnego

obrotu wierzytelnościami, co wiązało się z dodatkowymi kosztami dla zakładów

opieki zdrowotnej. Wprowadzenie ograniczenia podyktowane jest względami

ochrony zdrowia, …przyczyni się do właściwej realizacji zadań tych podmiotów

w zakresie bezpieczeństwa zdrowotnego populacji. Przepis ten służyć będzie

realizacji prawa do ochrony zdrowia wynikającego z art. 68 Konstytucji RP.

Samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej jest jednostką realizującą

szczególnego rodzaju zadania publiczne poprzez udzielanie świadczeń

zdrowotnych ratujących życie i zdrowie. Działania windykacyjne mogłyby

doprowadzić do wstrzymania udzielania świadczeń zdrowotnych, a w konsekwencji

do braku dostępu do tych świadczeń na danym terenie…”.

Art. 54 ust. 5 obecnie obowiązującej ustawy o dz.l., zawiera identyczną

regulację prawną jak w art. 53 ust. 6 ustawy o z.o.z., powtarza bowiem kategorię

„czynności prawnej mającej na celu zmianę wierzyciela samodzielnego publicznego

zakładu opieki zdrowotnej”. Jak uprzednio i w tej ustawie przewidziano konieczność

udzielenia zgody przez organ założycielski (podmiot tworzący z.o.z.) na dokonanie

takiej czynności, wskazano na skutki braku zgody (nieważność czynności prawnej),

wprowadzono legitymację czynną organu nadzorczego w procesie o ustalenie

nieważności omawianej czynności prawnej. W nowej ustawie nie wymienia się już

żadnych konkretnych umów, ustawa nie zawiera uregulowania analogicznego do

ust. 7 art. 53 ustawy o z.o.z. w brzmieniu obowiązującym od 22 grudnia 2010 r.

Problem oceny skutków prawnych zawarcia i wykonania umowy poręczenia,

zabezpieczającej wierzytelności do zakładu opieki zdrowotnej, pojawił się

w orzecznictwie Sądu Najwyższego już w poprzednio obowiązującym stanie

prawnym. W tym okresie do umów zawieranych przez z.o.z. wprowadzono z reguły

postanowienia o zakazie przelewu wierzytelności przysługujących wobec szpitali,

bez wiedzy i zgody szpitala, a czyniono to w celu ewentualnego ograniczenia

obrotu wierzytelnościami w interesie zadłużonych jednostek leczniczych. Przed

roszczeniami subrogacyjnymi poręczycieli (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.) szpitale broniły

7

się m.in. zarzutem, że zawierane przez ich wierzycieli umowy poręczenia były

w istocie umowami faktoringu lub umowami o zbliżonych skutkach prawnych. Miało

to prowadzić do nieskuteczności poręczenia z racji naruszenia odpowiedniego

pactum de non cedendo (art. 509 k.c.). W uzasadnieniu wyroku z dnia 24 kwietnia

2008 r., IV CSK 39/08 (nie publ.) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zawarcie przez

wierzyciela szpitala umowy poręczenia z innym podmiotem, mimo umieszczenia

w umowie ze szpitalem postanowienia pactum de non cedendo, „było wprawdzie

działaniem zgodnym z treścią zobowiązania, ale nie da się pogodzić z zasadą

rzetelności i lojalności w wykonaniu zobowiązania względem kontrahenta, bowiem

naruszało jego uzasadniony interes”. Taka sytuacja mogła prowadzić do uznania

poręczenia za nieważne w świetle art. 3531

k.c. jako naruszającego zasady

współżycia społecznego. Z kolei, w uchwale z dnia 20 kwietnia 2012 r., III CZP

10/12 (OSNC 2012, nr 10, poz. 117) Sąd Najwyższy natomiast przyjął, że umowa

poręczenia może być uznana za umowę pozorną (art. 83 § 1 k.c.), zawartą w celu

ukrycia przelewu wierzytelności wykluczonego w pactum de non cedendo (art. 509

k.c.).

W nowym stanie prawnym stanowczy pogląd o nieważności poręczenia

udzielonego za zobowiązania publicznego zakładu opieki zdrowotnej bez

wymaganej zgody podmiotu tworzącego z.o.z. wypowiedział Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 6 czerwca 2014 r. I CSK 428/13 (Biul. SN 2014/9/9). Biorąc pod

uwagę, że wyrok dotyczy tego samego powoda a okoliczności faktyczne

stanowiące podstawę żądania były analogiczne, należy przytoczyć argumentację

prawną, która doprowadziła do wykładni skutkującej przyjęciem, że w zakresie

pojęcia „czynności prawnej mającej na celu zmianę wierzyciela” mieści się również

poręczenie. I tak Sąd Najwyższy odwołał się do celu i charakteru regulacji prawnej

ujętej w art. 53 ust. 6 i 7 ustawy o z.o.z. i art. 54 ust. 5 i 6 ustawy o dz.l. Wskazał,

że zawiera ona nie tylko zakaz dokonywania czynności prawnych prowadzących do

zmiany wierzyciela z.o.z., ale wręcz szczególną reglamentację prawną obrotu

wierzytelnościami „szpitalnymi” i to w interesie ogólnym, a nie tylko w interesie

samej jednostki leczniczej. Świadczą o tym wskazane w ustawie przesłanki

udzielenia (odmowy) wyrażenia zgody (konieczność zapewnienia ciągłości

udzielenia świadczeń zdrowotnych, analiza finansowa i wynik finansowy z.o.z. za

8

rok poprzedni), czas udzielenia zgody (ex ante, nie ex post), procedura jej

udzielania (opinia kierownika z.o.z., tym samym też możliwość selekcji

ewentualnych poręczycieli), a także przyznanie legitymacji czynnej organowi

założycielskiemu w procesie o stwierdzenie nieważności czynności prowadzącej do

zmiany wierzyciela. Zgoda organu założycielskiego stanowi wyraz wstępnej kontroli

finansowej z.o.z. i możliwości sprawnego wykonywania usług medycznych przez te

podmioty, a nie tylko zwykłą, formalno-prawną przesłankę skuteczności czynności

prawnej wierzyciela z.o.z. Reglamentacyjny charakter tej regulacji potwierdza także

przyjęcie kategorycznej sankcji w postaci nieważności czynności prawnej,

dokonanej bez zgody organu założycielskiego. Sąd Najwyższy nadto wskazał,

że brak jest podstaw do twierdzenia, że w art. 53 ust. 6 ustawy o z.o.z. doszło do

wyczerpującego określenia katalogu typowych czynności prawnych, których

musiałaby dotyczyć zgoda organu założycielskiego. Zamierzeniem ustawodawcy

było wprowadzenie kryterium ogólnego, w ramach którego można byłoby pomieścić

te czynności, które w łańcuchu zdarzeń prawnych doprowadzą do zmiany

wierzyciela, niezależnie od ich dogmatyczno-prawnej konstrukcji oraz typowej dla

nich funkcji. Wreszcie brać należy pod uwagę ratio legis powołanych przepisów.

Miały i mają one na celu zapobieganie narastaniu zadłużenia poszczególnych z.o.z.,

co stanowi z reguły efekt komercyjnego obrotu wierzytelnościami niezależnie od

przyjętej in concreto formuły prawnej takiego obrotu i etapu uzyskiwania

wspomnianego efektu (np. bezpośrednio - po dokonaniu przelewu wierzytelności

lub tylko pośrednio - w wyniku zawarcia umowy poręczenia i po jej wykonaniu

uzyskanie przez poręczyciela prawnego statusu subrogowanego wierzyciela z.o.z.).

Zakłady opieki zdrowotnej mają do spełnienia funkcje lecznicze w interesie ogólnym,

a ich uczestniczenie w obrocie prawnym (zawieranie umów dostawy, sprzedaży

sprzętu medycznego, korzystania z usług innych podmiotów) powinno sprzyjać

niezakłóconemu wypełnianiu tych funkcji. Nie można też pominąć, że poręczenie

obejmujące zobowiązania z.o.z. udzielane było przez powoda-przedsiębiorcę

działającego na tzw. rynku wierzytelności, odpłatnie. Poręczyciel - przedsiębiorca

liczył przede wszystkim na nabycie spłaconej wierzytelności (art. 518 § 1 pkt 1 k.c.)

i nie był zainteresowany podejmowaniem żadnej obrony przed roszczeniem

zgłoszonym przez wierzyciela z.o.z. (art. 883 k.c.), a nabytą w wyniku spłaty

9

wierzytelność (art. 518 § 2 k.c.) mógł traktować jako określoną inwestycję

kapitałową. Oznacza to, że poręczenie takiego przedsiębiorcy udzielone zostało

przede wszystkim w jego interesie ekonomicznym, zmierzał on bowiem do

uzyskania statusu wierzyciela wobec z.o.z. na podstawie przepisów o subrogacji.

Zasadniczy, typowy cel poręczenia w postaci stworzenia stanu zabezpieczenia dla

wierzyciela z.o.z. schodził tu wyraźnie na plan dalszy. Takiej „komercjalizacji”

poręczenia sprzyja dodatkowo obecna konstrukcja umowy poręczenia, która nie

wymaga zgody dłużnika głównego (z.o.z.) dla skuteczności tej umowy; umowa taka

mogłaby być zawarta nawet wbrew woli tego dłużnika. Reasumując, Sąd

Najwyższy stwierdził, że nieważne jest poręczenie udzielone za zobowiązania

zakładu opieki zdrowotnej bez wymaganej zgody organu założycielskiego tego

zakładu (art. 53 ust. 6 ustawy o z.o.z.; obecnie art. 54 art. 5 ustawy o dz.l.).

Poręczenie takie, w ustalonych okolicznościach, poczytać bowiem należy jako

należące do „czynności prawnych mających na celu zmianę wierzyciela”

w rozumieniu tych przepisów.

Nie ma żadnych jurydycznych argumentów, aby wykładni tej nie

zaaprobować. Uwzględnia ona wyniki zarówno wykładni językowej jak i wykładni

funkcjonalnej, celowościowej, a także historycznej. Dodać bowiem należy,

że kształtowanie przez ustawodawcę ochrony wierzytelności z.o.z. w kolejno

obowiązujących przepisach wyraźnie wskazuje nie tylko na jej doprecyzowanie ale

i rozszerzanie co stanowi niewątpliwie odpowiedź zarówno na pojawiające się

wątpliwości interpretacyjne jak i odpowiedź na stosowane w obrocie przez podmioty

profesjonalnie zajmujące się obrotem wierzytelnościami takie konstrukcje prawne,

które zmierzają do uniknięcia konieczności uzyskania zgody podmiotu tworzącego

z.o.z. na nabycie wierzytelności do niego.

Akceptując stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w sprawie I CSK

428/13 można w zasadzie zaniechać odnoszenia się do pozostałych zarzutów

skargi kasacyjnej, zostały one bowiem podniesione przy założeniu, że poręczenie

jako umowa zawarta pomiędzy osoba trzecią a wierzycielem, sama przez się nie

jest czynnością o jakiej stanowi art. 54 ust. 5 ustawy o dz.l. Na marginesie zatem

jedynie można zauważyć, że zasadnie skarżący w skardze kasacyjnej wskazuje,

iż na gruncie prawa umów wykonanie zobowiązania pieniężnego, polegające na

10

zapłacie uważane jest za czynność prawną. W uzasadnieniu uchwały z dnia z dnia

3 kwietnia 1992 r. I PZP 19/92 (OSNC z 1992r., nr 9, poz. 166) trafnie wskazał,

że zapłata świadczenia pieniężnego, polegająca na przeniesieniu własności

pewnej ilości znaków pieniężnych przedstawiających określoną wartość, jest

czynnością prawną. Z faktu wręczenia sumy pieniężnej nie wynika jeszcze, w jakim

celu zostało to dokonane. Potrzebne jest zgodne oświadczenie stron co do

przeznaczenia tej zapłaty. To oświadczenie nie jest oświadczeniem wiedzy, lecz

oświadczeniem woli. Dłużnik chce, by oznaczona suma weszła do majątku

wierzyciela, a wierzyciel przyjmuje ją na zaspokojenie oznaczonej wierzytelności,

która wskutek tego gaśnie. Pogląd, że takie wykonanie zobowiązania stanowi

czynność prawną, na gruncie sprawy niniejszej mogłoby nie być bez znaczenia.

Z tego bowiem punktu widzenia istniałyby bowiem podstawy dla twierdzenia,

że skoro wykonanie (ważnej) umowy poręczenia przez zapłatę, stanowiące

czynność prawną, której skutkiem byłoby przejście ex lege wierzytelności na

powoda, nastąpiło bez zgody podmiotu tworzącego z.o.z., to czynność ta była

nieważna (art. 54 ust.6 ustawy o dz.l.). Nieważność tak rozumianej czynności

skutkować musi brakiem umorzenia zobowiązania, a tym samym niemożnością

wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela. W takiej zatem sytuacji art. 518 1

pkt 1 k.c. nie mógłby stanowić podstawy prawnej roszczenia powoda. Zauważyć

jednak należy, że w sprawie brak jest ustaleń faktycznych co sposobu zaspokojenia

spółki V., a więc czy została spłacona przez zapłatę sumy pieniężnej czy w inny

sposób.

Odnosząc się do dalszego zarzutu skargi kasacyjnej o wyłączeniu,

w okolicznościach sprawy, subrogacji ustawowej, można jedynie zauważyć,

że przesłanką subrogacji ustawowej nie jest, zasadniczo, przenoszalność

spłaconej przez osobę trzecią wierzytelności. Rozróżnia się jednak umowny

i ustawowy zakaz przelewu. Nie budzi wątpliwości, że istnienie umownego zakazu

przenoszenia wierzytelności w drodze przelewu nie stoi na przeszkodzie nabyciu

wierzytelności w trybie art. 518 § 1 pkt 1 k.c. W odniesieniu jednak do zakazu

przenoszenia wierzytelności wynikającego z przepisu prawa za słuszne należy

uznać stanowisko, że zakaz taki dotyczy również nabycia wierzytelności w drodze

cessionis legis. Skoro bowiem ustawodawca uznał za zasadne dokonanie ścisłego

11

powiązania pewnych kategorii wierzytelności z podmiotami tych praw,

to dopuszczenie w tym zakresie do zmiany podmiotu w drodze wstąpienia osoby

trzeciej w prawa zaspokojonego wierzyciela należy poczytać za działanie

in fraudem legis. Uwzględniając zatem, że zakaz obrotu wierzytelnościami z.o.z.

bez zgody organu tworzącego wynika z ustawy, a cel ochronny tego zakazu jest

jasny i przekonujący stwierdzić należałoby, że subrogacja z art. 518 § 1 pkt k.c. jest

wyłączona.

W świetle powyższego zaskarżony wyrok nie mógł się ostać, co mając na

uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 w związku z art.

39821

i art. 391 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.