IV CSK 135/14

Sygn. akt IV CSK 135/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 listopada 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSA Elżbieta Fijałkowska

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa Z.G.

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 27 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Z. G. w pozwie z dnia 2 sierpnia 2010 r. wniosła o zasądzenie od Skarbu

Państwa – Agencji Nieruchomości Rolnych kwoty 800 000 zł z tytułu bezumownego

korzystania z jej nieruchomości. W toku sprawy zmodyfikowała żądanie w ten

sposób, że ostatecznie domagała się zasądzenia od pozwanej Agencji

Nieruchomości Rolnych w W. kwoty 1 155 352 zł. z ustawowymi odsetkami od dnia

4 lutego 2008 r. tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z

nieruchomości powódki w okresie od dnia 17 października 1997 roku do dnia 5

sierpnia 2010 roku.

Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2013 r. zasądził od

pozwanej na rzecz powódki kwotę 901 570 zł z ustawowymi odsetkami

w wysokości 13% w stosunku rocznym od kwoty 800.000 od dnia 4 października

2010 r. do dnia zapłaty i od kwoty 101 570 zł od dnia 18 kwietnia 2013 r. do dnia

zapłaty; oddalił powództwo w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach

postępowania.

Ustalił, że w dniu 3 lutego 1911 r. dziadek powódki J. B. nabył majątek S. o

pow. 204,9252 ha, w tym 188 ha użytków rolnych, położony w ówczesnym powiecie

b. Po jego śmierci, umową notarialną z dnia 24 lipca 1933 r. został on podzielony

pomiędzy jego spadkobierców: żonę A. B., która w wyniku tego umownego działu

otrzymała 50,7320 ha, w tym użytków rolnych 45,7622 ha, syna W. B., który

uzyskał 51,6760 ha, w tym 45,7622 użytków rolnych, córkę W. Ś., otrzymującą

wtedy 50,7640 ha, w tym 45,8990 ha użytków rolnych, i córkę J. H. otrzymującą

wtedy 51,7550 ha, w tym 47,9849 ha użytków rolnych.

Orzeczeniem z dnia 2 listopada 1948 r. Wojewoda […] uznał majątek S. o

łącznej powierzchni 204,9252 ha. za niepodlegający przejęciu na cele reformy

rolnej, stwierdzając, że obszar użytków rolnych wchodzących w skład gospodarstw

rolnych A. B., W. B., W. Ś. i J. H. nie przekracza norm obszarowych przewidzianych

w dekrecie PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej

(Dz.U. Nr 4, poz. 17 ze zm., dalej: „dekret lub dekret o przeprowadzeniu reformy

rolnej”). W piśmie z dnia 21 listopada 1949 r. skierowanym do Starostwa

Powiatowego w B. opatrzonym klauzulą „poufne” Dyrektor działu Rolnictwa i

3

Reform Rolnych Urzędu Wojewódzkiego w B. stwierdził, że pomimo

przeprowadzonego przed 1939 r. podziału gospodarstwa S. między spadkobierców,

z otrzymanych przez Urząd Wojewódzki informacji wynika, iż podpada pod

działanie dekretu o reformie rolnej, gdyż jest w faktycznym posiadaniu dwóch

użytkowników. W związku z tym Urząd Wojewódzki polecił „zjechać na grunt”

przeprowadzić dochodzenie i w wypadku stwierdzenia tych okoliczności przejąć

majątek na cele reformy rolnej.

W dniu 23 listopada 1949 r. Komisarz ziemski Starostwa Powiatowego B.

wraz z przedstawicielami Powiatowego Komitetu PZPR w otoczeniu milicjantów

pojawili się w majątku S. i używając przymusu wyrzucili dotychczasowych

właścicieli. A. B., W. B., W. Ś. i J. H. Protokołem zdawczo odbiorczym z dnia 25

listopada 1949 r. Starostwa Powiatowego w B. Referat Rolnictwa i Reformy Rolnej

majątek ten został przekazany w zarząd i użytkowanie Zespołowi PGR w B.

Wyposażono nim Państwowe Gospodarstwo Rolne K.

W nowej rzeczywistości społeczno-gospodarczej poprzednicy prawni

powódki rozpoczęli starania o odzyskanie odebranego im majątku S. Wobec braku

jasnych procedur związanych z reprywatyzacją występowali oni do instytucji

państwowych i samorządowych z żądaniem zwrotu nieruchomości. W piśmie z dnia

8 kwietnia 1992 r. adresowanym do Prezesa Agencji Własności Rolnej Skarbu

Państwa ojciec powódki W. B. powiadomił, że jest współwłaścicielem majątku S.,

jednocześnie zgłosił roszczenie o zwrot tego majątku i domagał się niedokonywania

zmian własnościowych majątku do chwili zakończenia postępowania

reprywatyzacyjnego. Kopie tego pisma zostały wysłane do wiadomości Wojewody

[…], PGR w K. oraz Wójta Gminy w J. Obecnie, jedyną następczynią prawną po

dzieciach pierwszego właściciela majątku J. B. jest powódka Z. G.

Zaświadczeniem z dnia 21 października 1992 r. Kierownik Urzędu

Rejonowego w M. zaświadczył, że działki o obecnych numerach ewidencyjnych 24,

33, 35, 52, 54, i 57 o ogólnej powierzchni 182,06 ha, położone na terenie wsi S.

zostały przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu o

przeprowadzeniu reformy rolnej, i na jego podstawie została założona dla tej

nieruchomości księga wieczysta nr […], w której, jako właściciela ujawniono

Skarb Państwa. Decyzją Wojewody […] z dnia 31 grudnia 1992 r. zostało

4

zlikwidowane PGR K., a należące do niego mienie zostało przejęte przez Agencję

Własności Rolnej Skarbu Państwa Oddział Terenowy W. (obecnie Agencja

Nieruchomości Rolnych w W.).

W dniu 1 lutego 2008 r. Z. G. wytoczyła powództwo przeciwko Agencji o

uzgodnienie treści ksiąg wieczystych z rzeczywistym stanem prawnym. Wyrokiem z

dnia 15 grudnia 2010 r., ... 306/08 Sąd Rejonowy w B. uzgodnił treść ksiąg

wieczystych prowadzonych przez Sąd Rejonowy w B., oznaczonych numerami KW

[...] i KW [...] w ten sposób, że nakazał wykreślić z działu II tych ksiąg Skarb

Państwa - Agencję Nieruchomości Rolnych i Hodowlę Zarodową Zwierząt K. sp. z

o.o. z siedzibą w PGR K. i wpisać w to miejsce Z. G. Wyrokiem z dnia 28 lutego

2013 r., ... 779/12 Sąd Okręgowy w B. oddalił apelację Agencji od tego wyroku.

Z kolei Agencja wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie nabycia własności

nieruchomości wchodzących w skład majątku S. przez Skarb Państwa przez

zasiedzenie. Postanowieniem z dnia 6 marca 2009 r., ... 3606/08 Sąd Rejonowy w

B. wniosek ten oddalił. Na skutek apelacji Skarbu Państwa - Agencji Nieruchomości

Rolnych Oddziału Terenowego w W., Sąd Okręgowy w B. postanowieniem z dnia

19 czerwca 2009, ... 356/09 zmienił zaskarżone postanowienie i stwierdził, że

Skarb Państwa nabył przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1985 r. własność

nieruchomości położonej w miejscowości S., jednostka ewidencyjna J. składającej

się z działek o numerach geodezyjnych: 24 o powierzchni 5,94 ha, 33 o

powierzchni 4,22 ha, 35 o powierzchni 73,62 ha, 52/1 o powierzchni 0,6321 ha,

52/2 o powierzchni 2,2211 ha, 52/3 o powierzchni 0,5199 ha, 52/4 o powierzchni

68,8871 ha, 54 o powierzchni 15,88 ha i 57 o powierzchni 9,86 ha. Na skutek skargi

kasacyjnej Z.G. Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2010 r., IV CSK

474/09 uchylił postanowienie Sądu Okręgowego w B. z dnia 19 czerwca 2009 r., ...

356/09 i oddalił apelację.

Wysokość czynszu, jaki można osiągnąć na podstawie odpowiedniego

stosunku prawnego z nieruchomości składającej się z działek ewidencyjnych nr 24,

33, 35, 52/1, 52/2, 52/4, 54, 57, położonych w obrębie S., gmina J., powiat m.,

województwo p., wynosi w skali roku 90 157 zł, zaś miesięcznie - 7 601 zł.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że szacunku tego dokonał w oparciu

o opinię biegłego J. L., który dokonał analizy rynku stawek czynszu dzierżawnego

5

nieruchomości rolnych oraz gruntów zabudowanych, a także uwarunkowań

wynikających z sytuacji na rynku nieruchomości. Szacując wynagrodzenie za

korzystanie z nieruchomości w okresach przeszłych bazował na analizie aktualnego

stanu rynku nieruchomości: cen i stóp czynszów. Wskazał, że określone kwoty

pieniężne mają odniesienie do stanów techniczno-użytkowych nieruchomości w

okresach ich zajęcia, zaś wymiar finansowy odnosi się do aktualnych cen.

Sąd Okręgowy ocenił, że powództwo zasługuje na częściowe uwzględnienie,

na podstawie art. 224 k.c. w zw. z art. 225 k.c. Wyraził pogląd, że powódka ma

legitymację do dochodzenia wynagrodzenia za korzystanie z jej działek. Podkreślił,

że dla uznania, iż powódka posiada legitymację czynną nie ma znaczenia to,

że w dacie wytoczenia powództwa nie była ona ujawniona w księgach wieczystych,

prowadzonych dla tych nieruchomości, jako ich właściciel, skoro art. 3 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2013 r.,

poz. 707, dalej: „u.k.w.h.”) ustanawia jedynie domniemanie wzruszalne, które mogło

zostać obalone.

Podniósł, że prawo własności powódki do przedmiotowych działek zostało

ostatecznie potwierdzone prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z dnia

15 grudnia 2010 r., … 306/08, którym uzgodniono treść ksiąg wieczystych

prowadzonych przez Sąd Rejonowy w B. nr […] i kw […] z rzeczywistym stanem

prawnym, ujawniając jako właścicielkę Z. G. Wyraził też zapatrywanie, że fakt, iż w

toku procesu, w dniu 22 czerwca 2012 r., powódka zbyła prawo własności

przedmiotowych działek na rzecz J. Ś., K. G. i K. G. nie miał znaczenia dla

możliwości dochodzenia przez nią wynagrodzenia za korzystanie z tych

nieruchomości, gdyż przeniesienie prawa własności nie pozbawia legitymacji

czynnej dotychczasowego właściciela, jeżeli nie dokonano przelewu roszczeń

uzupełniających.

Jego zdaniem, zarówno pozwana Agencja, jak i jej poprzednicy prawni byli

posiadaczami tych nieruchomości w złej wierze. Przejęcie majątku S. na własność

Skarbu Państwa zostało dokonane bowiem, mimo prawomocnej decyzji Wojewody

stwierdzającej brak przesłanek do tego przejęcia, a zatem bez żadnej podstawy

prawnej. Ten stan swoistej bezprawności nie został także usankcjonowany na

podstawie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości

6

Państwowego Funduszu Ziemi oraz o uporządkowaniu niektórych spraw

związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz.U. Nr 17,

poz. 71 ze zm.), bowiem nie wydano żadnej decyzji administracyjnej

potwierdzającej przejście nieruchomości na własność Skarbu Państwa (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2012 r., IV CSK 379/11, LEX nr 1243069).

Poza tym podniósł, że nawet gdyby uznać, iż poprzednicy prawni pozwanej

byli posiadaczami w dobrej wierze, to stan ten uległ zakończeniu kiedy otrzymała

pismo W. B. z dnia 8 kwietnia 1992 r., w którym zgłosił on swoje roszczenia

dotyczące przedmiotowej nieruchomości wskazując, iż jest jednym

ze spadkobierców właścicieli majątku S. Zwrócił uwagę na to, że dopiero po

upływie ponad sześciu miesięcy od jego otrzymania Skarb Państwa wystąpił

z wnioskiem o założenie księgi wieczystej dla działek, które „wchodziły w skład

majątku ziemskiego należącego do B. W. i innych". Uznał, że od tego terminu

Skarb Państwa, a także Agencja Nieruchomości Rolnych w W. działająca na jego

rzecz mieli już świadomość roszczeń byłych właścicieli o odzyskanie należącego do

nich majątku. Jego zdaniem, wykluczało to przyjęcie istnienia dobrej wiary po

stronie pozwanej.

Sąd pierwszej instancji wskazał także, że stosownie do przepisów ustawy

z dnia 19 października 1991 roku o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi

Skarbu Państwa (jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 1187 ze zm., dalej: „ustawa”).

Agencja nie jest jednostką organizacyjną Skarbu Państwa reprezentującą go

(statio fisci), lecz jest państwową osobą prawną. Działa ona w ramach ustawowego

uprawnienia na rzecz Skarbu Państwa, przy czym obejmując we władanie

powierzone składniki mienia Skarbu Państwa, wykonuje we własnym imieniu prawa

i obowiązki z nimi związane w stosunku do osób trzecich, jak również we własnym

imieniu wykonuje związane z tymi składnikami obowiązki publicznoprawne.

Powoduje to, że zobowiązania i wierzytelności Skarbu Państwa stają się (odnośnie

majątku przekazanego Agencji) zobowiązaniami i wierzytelnościami Agencji.

Tym samym, jego zdaniem to pozwana jest zobowiązana do rozliczenia się

z powódką i uiszczenia na jej rzecz należnego jej wynagrodzenia za korzystanie

z przedmiotowych nieruchomości.

7

Podniósł, że powódka nie mogła skutecznie domagać się od pozwanej

wynagrodzenia za korzystanie z działek za okres niemal trzynastu lat, gdyż zgodnie

z art. 118 k.c. termin przedawnienia tego roszczenia wynosi lat dziesięć, a pozwana

podniosła zarzut przedawnienia. Z tego względu zasądził wynagrodzenie

za korzystanie z przedmiotowych nieruchomości przez pozwaną w kwocie 901 570

zł stanowiącej dziesięciokrotność rocznej stawki czynszu dzierżawnego

i w pozostałym zakresie powództwo oddalił.

Na skutek apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok

w punkcie V w ten sposób, że zasądzoną od pozwanego na rzecz powódki kwotę

7 217 zł z tytułu zwrotu kosztów procesu obniżył do kwoty 4 045,26 zł.

i w pozostałym zakresie oddalił ten środek odwoławczy. Podzielił ustalenia

faktyczne dokonane przez Sąd Okręgowy i przyjął je za własne. Zgodził się

ze stanowiskiem, że pozwanej przysługuje w sprawie legitymacja bierna, choć

Skarb Państwa pozostaje właścicielem nieruchomości tworzących Zasób Własności

Rolnej Skarbu Państwa. Agencja jest wprawdzie instytucją powierniczą, ale

w ramach tego stosunku prawnego uzyskała kompetencję do wykonywania we

własnym imieniu praw i obowiązków Skarbu Państwa do Zasobu Własności Rolnej

Skarbu Państwa. Występuje więc w obrocie prawnym samodzielnie, wykonując

w imieniu własnym prawa i obowiązki Skarbu Państwa w odniesieniu do tego

Zasobu.

Rozważając zarzut błędnego przypisania pozwanej posiadania w złej wierze

nieruchomości powódki wskazał, że zgodnie z art. 234 k.p.c. domniemania

ustanowione przez prawo (domniemania prawne) wiążą sąd, ale mogą być obalone

ilekroć ustawa tego nie wyłącza. Wyraził pogląd, że Sąd pierwszej instancji trafnie

przypisał Skarbowi Państwa posiadanie w złej wierze nieruchomości powódki. W tej

kwestii podkreślił, że Skarb Państwa objął w posiadanie majątek S., pomimo tego,

iż prawomocną decyzją z dnia 2 listopada 1949 roku Wojewoda […] stwierdził, iż

majątek ten, podzielony pomiędzy spadkobierców J. B. nie podlega przejęciu na

cele reformy rolnej nie podlegał nacjonalizacji.

Zauważył wprawdzie, że w dniu 21 października 1992 roku Kierownik Urzędu

Rejonowego w M. działający, jako statio fisci Skarbu Państwa wydał

8

zaświadczenie stwierdzające, iż majątek S. został przejęty na własność Skarbu

Państwa w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy niemniej uznał, iż wydanie

go było konsekwencją niezapoznania się przez pracowników Urzędu Rejonowego

w M. z prawomocną decyzją Wojewody z dnia 2 listopada 1949 r. Podniósł, że mieli

oni możliwość zapoznania się z archiwizowaną dokumentacją dotyczącą majątku

S., a z racji powszechnej wiedzy o nieprawidłowościach przy przejmowaniu

nieruchomości na własność Skarbu Państwa na podstawie reformy rolnej powinni

byli zapoznać się z tą dokumentacją, czego nie dokonali. Nie zapoznając się z

prawomocną decyzją Wojewody z dnia 2 listopada 1949 roku stwierdzającą, że

majątek S. nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej dopuścili się oni zwykłego

niedbalstwa, co wyłącza, jego zdaniem dobrą wiarę Skarbu Państwa, mimo

uzyskanego w oparciu o wyżej wskazane zaświadczenia wpisu prawa własności

w księdze wieczystej.

Według oceny Sądu Apelacyjnego, skoro Skarb Państwa był posiadaczem

w złej wierze nieruchomości powódki, to pozwanej nie można jako powiernikowi

przypisać posiadania w dobrej wierze tych nieruchomości. W konsekwencji przyjął,

że pozwana była posiadaczem w złej wierze tych nieruchomości od momentu

objęcia ich w posiadanie. Podkreślił, że pozwanej nie można przypisać posiadania

w dobrej wierze pomimo tego, iż w księdze wieczystej, jako właściciel został

wpisany Skarb Państwa. Dla oceny dobrej wiary nie ma przesądzającego

znaczenia sam wpis w księdze wieczystej i osobę wpisaną jako właściciel można

uznać za posiadacza w złej wierze, bowiem wynikające z art. 3 u.k.w.h.

domniemanie zgodności prawa jawnego z księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym jest domniemaniem wzruszalnym. Wpis prawa własności ma charakter

deklaratywny i może zostać obalony nie tylko w procesie o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, ale także w każdym postępowaniu,

w którym kwestia ta stanowi przesłankę rozstrzygnięcia. W rezultacie uznał,

że przypisywanie pozwanej posiadania w złej wierze działek powódki dopiero od

chwili dowiedzenia się przez pozwaną o wytoczeniu przeciwko niej powództwa

o wydanie nieruchomości jest niezasadne.

Mając na uwadze to, że Skarb Państwa przekazał pozwanej do dyspozycji

działki powódki na podstawie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi

9

Skarbu Państwa, a wiedza o nieprawidłowościach przy przejmowaniu

nieruchomości na własność Skarbu Państwa w toku realizacji reformy rolnej była

wiedzą powszechną, uznał, iż pozwana mogła przypuszczać, że przekazany jej do

dyspozycji majątek S. stanowi własność innej osoby, a w każdym razie

ewentualność tą brać pod uwagę i w związku z tym sprawdzić archiwa.

Jego zdaniem, za przypisaniem pozwanej posiadania w złej wierze

nieruchomości powódki przemawia także fakt otrzymania przez pozwaną pisma

ojca powódki W. B. z dnia 8 kwietnia 1992 r., w którym wskazał, że jest

współwłaścicielem majątku S., domagał się zwrotu tego majątku i niedokonywania

zmian własnościowych do zakończenia postępowania reprywatyzacyjnego. Wyraził

pogląd, że pozwana w chwili otrzymania pisma W. B. z dnia 8 kwietnia 1992 roku

była w stanie zapoznać się ze wszystkimi dokumentami dotyczącymi majątku S., w

tym z prawomocną decyzją Wojewody z dnia 2 listopada 1949 r. stwierdzającą, iż

nie podlegał on przejęciu na cele reformy rolnej, a w konsekwencji uświadomić

sobie, iż włada tym majątkiem bez podstawy prawnej.

Za nieskuteczne uznał zarzuty apelującej skierowane przeciwko wysokości

zasądzonego przez Sąd Okręgowy na rzecz powódki wynagrodzenia

za bezumowne korzystanie z jej nieruchomości. W ocenie tego Sądu, na

uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 360

k.p.c. przez błędne oparcie się przez Sąd pierwszej instancji na opinii biegłego

sądowego J. L. Podkreślił, że po sporządzeniu tej opinii pozwana złożyła pismo, w

którym wskazała, iż nie wnosi do niej żadnych uwag. Wyraził pogląd, że skoro

pozwana nie kwestionowała tej opinii biegłego sądowego przed Sądem pierwszej

instancji, to nie może skutecznie podważyć jej w postępowaniu odwoławczym.

Zauważył, iż wprawdzie przed Sądem Okręgowym pozwana podnosiła, iż powódce

nie przysługuje legitymacja procesowa, co podkreśliła także w piśmie, w którym

wskazała, iż nie wnosi zastrzeżeń do opinii biegłego sądowego, ale wyraził pogląd,

iż sam ten fakt nie uzasadnia wniosku, iż pozwana dopiero w postępowaniu

odwoławczym może opinię tę kwestionować.

Od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiodła

strona pozwana opierając ją na obu podstawach naruszenia.

10

W ramach naruszenia przepisów postępowania zarzuciła naruszenie art. 316

§ 1 k.p.c., art. 363 § 1 k.p.c., 365 § 1 k.p.c., art. 366 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Podstawę naruszenia prawa

materialnego oparła na obrazie: art. 5, art. 12 ust. 1, art. 13 ust. 1, art. 15 ust. 1 pkt

2, art. 17 ust. 1 - 2 ustawy w zw. z art. 40 § 1 k.c., art. 7 k.c., 225 k.c. i 341 k.c.; art.

7 k.c., 341 k.c. w zw. z art. 224 § 2 k.c.; art. 7 k.c. w zw. z art. 3 ust 1 i art. 10 ust. 1

u.k.w.h.; art. 6 k.c. w zw. z art. 7 k.c. i 65 § 1 k.c. w zw. z art. 56 ust. 2 k.c.; art. 225

k.c. w zw. z art. 172 § 1 i 2 k.c.; art. 224 § 2 k.c. i art. 225 k.c. Agencja wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania ewentualnie o orzeczenie co do istoty sprawy tj. zmianę wyroku Sądu

Okręgowego w B. przez oddalenie powództwa w pozostałej części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Roszczenie windykacyjne służy właścicielowi przeciwko osobie, która rzeczą

faktycznie włada, tak więc jego koniecznymi przesłankami jest nie tylko status

właściciela (współwłaściciela) i fakt, że nie włada on (sam lub przez inną osobę)

swoją rzeczą, ale także fakt, że rzeczą faktycznie włada pozwany - do tego

nieuprawniony (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1992 r.,

II CRN 99/92, LEX nr 9086). Biernie legitymowanym jest tylko faktycznie władający

rzeczą. Element fizycznego władania rzeczą zwykle występuje zarówno

w konstrukcji posiadania samoistnego, jak i zależnego (art. 336 k.c.). Jest to także

niezbędny element dzierżenia (art. 338 k.c.). Przesłanką skutecznego pozwania

w procesie windykacyjnym jest jednak fizyczne władanie rzeczą przez pozwanego

w chwili wyrokowania (art. 316 § 1 k.p.c.), a wyjątkowo w toku procesu

windykacyjnego (por. art. 192 pkt 3 k.p.c.).

Nie z każdym posiadaniem łączy się fizyczne władztwo nad rzeczą. Dlatego,

zarówno w literaturze, jak i w judykaturze przyjęto, że jeżeli niemający tytułu

prawnego posiadacz oddał rzecz (zachowując status posiadacza samoistnego)

w faktyczne władanie posiadaczowi zależnemu, roszczenie windykacyjne może być

skierowane wyłącznie wobec posiadacza zależnego, np. najemcy (por. np. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2005 r., II CK 526/04, OSNC 2006, Nr 2, poz.

11

37, z dnia 30 września 2004 r., IV CK 21/04, BSN 2005, nr 2 s. 14 i z dnia 31 marca

2004, II CK 102/02, niepublikowane).

Choć więc powództwo windykacyjne przeciwko Agencji zostało oddalone

prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z dnia z dnia 16 kwietnia 2013 r.

sygn. akt … 654/11, ze względu na brak jej wtedy (w chwili wyrokowania)

fizycznego władztwa nieruchomościami powódki (nieistnienie elementu corpus) i

jego odpis z klauzulą prawomocności z dnia 8 lipca 2013 r. przedstawiono Sądowi

Apelacyjnemu przed zamknięciem w sprawie rozprawy, to i tak nie ma podstawy

do oceny, że uzasadniony był podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut procesowy.

Związanie stron, sądów i innych organów tym wyrokiem, w tym Sądu Apelacyjnego

(art. 316 § 1 w zw. z art. 363 § 1, z art. 365 § 1 i art. 391 § 1 k.p.c.) nie oznaczało,

że pozwana nie mogła mieć legitymacji biernej w sprawie o wynagrodzenie z tytułu

bezumownego korzystania z nieruchomości powódki już chociażby z tego względu,

iż Z. G. dochodziła ostatecznie tego świadczenia za okres od dnia 17 października

1997 r. do dnia 5 sierpnia 2010 r. a w tym okresie Agencja zarówno mogła być

posiadaczką, w której bezpośrednim władztwie były przedmiotowe nieruchomości,

jak i tylko ich posiadaczką samoistną, bez bezpośredniego faktycznego władania

sporną rzeczą. Choć więc w tym ostatnim wypadku, jak wynika z powyższych

uwag powództwo o wydanie przeciwko samoistnemu posiadaczowi nie może być

uwzględnione, to taki stan rzeczy jest objęty hipotezą art. 224 § 1 k.c., skoro z tego

unormowania wprost wynika, że samoistny posiadacz rzeczy w dobrej wierze

zachowuje pobrane pożytki cywilne, jeżeli stały się w tym czasie wymagalne. Skoro

więc Agencji w istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy okresie bezpośredni dzierżawca

tych nieruchomości Hodowla Zarodowa Zwierząt K. sp. z o.o. wypłacała czynsz

dzierżawny, to w zakresie roszczeń uzupełniających niewątpliwie oddalenie

przeciwko Agencji roszczenia windykacyjnego nie pozbawiało jej legitymacji biernej

na gruncie roszczenia wynikającego z art. 224 § 2 w zw. z art. 225 k.c.

Pogląd, że roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy

przysługujące właścicielowi wobec posiadacza samoistnego (art. 224 § 2 i art. 225

k.c.) lub zależnego (art. 230 k.c.) należy do tzw. roszczeń uzupełniających

roszczenie właściciela o wydanie rzeczy i pozostaje ono z roszczeniem

windykacyjnym w ścisłym związku, który wyraża się tym, że jest ono

12

uwarunkowane ziszczeniem się przesłanek uzasadniających roszczenie określone

w art. 222 § 1 k.c. (warunek konieczny, ale niewystarczający) jest odosobniony

zarówno w literaturze, oraz judykaturze i nie jest trafny. Przeciwne stanowisko

zostało utrwalone w judykaturze i wyrażone zostało między innymi w uchwałach

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2006 r., III CZP 19/06

(OSNC 2006, nr 12, poz. 195) i z dnia 19 marca 2013 r., III CZP 88/12 (OSNC

2013, nr 9, poz. 103), oraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca

2005 r., III CZP 29/05 (OSNC 2006, nr 4, poz. 64).

Należy pamiętać, że zarówno w orzecznictwie, jak i w piśmiennictwie

przyjęto, iż roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy ma charakter

obligacyjny i gdy powstanie, uzyskuje byt samodzielny, niezależny od roszczeń

chroniących własność (art. 222 § 1 i 2 k.c.), może zatem być dochodzone

niezależnie od roszczenia windykacyjnego albo negatoryjnego, i być przedmiotem

obrotu (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 1967 r., II CKN 57/96,

OSNCP 1967, nr 6-7, poz. 92 i z dnia 14 lutego 1967 r., I CR 443/66, OSNCP 1967,

nr 9, poz. 163 oraz uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia

2002 r., III CZP 21/02, OSNC 2002, nr 12, poz. 149 i z dnia 24 lipca 2013 r.,

III CZP36/13, OSNC 2014, nr 3, poz. 24). Utrata własności rzeczy nie powoduje

więc utraty możliwości żądania wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy w okresie,

w którym właścicielowi prawo to przysługiwało. Zaprezentowany pogląd

ukształtował się w judykaturze po wejściu w życie w dniu 1 stycznia 1965 r.

kodeksu cywilnego, zatem odstąpienie obecnie od niego stanowiłoby czynnik

destabilizujący stosunki gospodarcze (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

28 października 2003 r., P 3/03, OTK-A Zb. Urz. 2003, nr 8, poz. 82). Taka zmiana

interpretacji prowadziłaby do naruszenia istotnej wartości, jaką jest stabilność

stosunków prawnych (por. wyrok Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia

8 kwietnia 1976 r., nr 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Société Anonyme belge

de navigation aérienne Sabena).

Rozważenie zarzutów materialnych należy rozpocząć od podstawowej dla

rozstrzygnięcia kwestii, jaką jest ocena charakteru władztwa pozwanej dotyczącego

nieruchomości powódki, które znajdowały się w Zasobie Nieruchomości Rolnych

Skarbu Państwa. W postanowieniu z dnia 9 maja 2000 r., IV CKN 29/00 (LEX nr

13

52672) Sąd Najwyższy wyraził zapatrywanie, że Skarb Państwa pozostaje

właścicielem dysponowanych przez Agencję nieruchomości, która jest instytucją

powierniczą. Wyjątek stanowią nieruchomości nabyte przez ten podmiot w celu

zapewnienia funkcjonowania Biura Prezesa i oddziałów terenowych (art. 5 ust. 4

ustawy).

Agencja od początku jej powołania była państwową osobą prawną (art. 3

ust. 1 ustawy) i obejmując we władanie powierzone składniki mienia Skarbu

Państwa, wykonywała prawo własności i inne prawa rzeczowe na rzecz państwa

w stosunku do Zasobu Własności Rolnej Skarbu Państwa (art. 5 ust. 1 ustawy).

Choć nie jest właścicielem nieruchomości wchodzących do Zasobu, na

zewnątrz występuje jako wyłączny dysponent prawa przysługującego Skarbowi

Państwa, działając we własnym imieniu. Agencja wykonuje także w imieniu

własnym prawa i obowiązki związane z mieniem Skarbu Państwa powierzonym jej

po zlikwidowanym państwowym przedsiębiorstwie gospodarki rolnej, w tym również

prawa i obowiązki wynikające z decyzji administracyjnych (art. 5 ust. 3 ustawy).

Należy też przypomnieć, że w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1994 r., III CZP 189/93, OSNC 1994 r., nr 6,

poz. 121) wyjaśniono, że Agencja, obejmując we władanie składniki mienia Skarbu

Państwa, wstępuje w prawa i obowiązki z nim związane w stosunku do Skarbu

Państwa oraz osób trzecich, jak również w prawa i obowiązki zlikwidowanego

państwowego przedsiębiorstwa gospodarki rolnej. W tej kwestii już wcześniej

w judykaturze wyjaśniono, że Agencja przejmująca wierzytelności i zobowiązania

zlikwidowanego przedsiębiorstwa gospodarki rolnej na podstawie ustawy

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa odpowiada

za zobowiązania związane z przekazanym mieniem do wartości przejętego mienia

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada

1992 r., III CZP 106/92, OSNC 1993 r., nr 1-2, poz. 6). Dotyczy to

praw i obowiązków powstałych przed przejęciem nieruchomości Skarbu Państwa

do Zasobu.

W toku działalności Agencja osiąga natomiast dochody z tytułu sprzedaży

mienia Skarbu Państwa, opłat, zarządu, użytkowania wieczystego, czynszu

14

dzierżawnego oraz z tytułu najmu, jak również zysk uzyskany z gospodarowania

majątkiem Skarbu Państwa. Środki finansowe Agencji są przeznaczone

na realizację zadań określonych w ustawie oraz na jej funkcjonowanie. Ta sytuacja

finansowa jest zbliżona do sytuacji ekonomiczno-finansowej przedsiębiorstwa

państwowego, którego organ założycielski wyposaża w środki niezbędne do

prowadzenia działalności określonej w akcie prawnym o jej utworzeniu (art. 46

ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1991 r. Nr

18, poz. 80 ze zm.). Przy tej okazji należy przypomnieć, że w judykaturze wyrażono

zaakceptowany w literaturze pogląd, że przedsiębiorstwo państwowe wyposażone

w majątek, w tym nieruchomości, uzyskany przez Skarb Państwa na podstawie

nieważnej decyzji nacjonalizacyjnej, może być uznane za samoistnego posiadacza

w dobrej wierze (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2006 r., I CSK

185/05, OSP 2007, nr 5, poz. 62).

Nie można utożsamiać Agencji ze Skarbem Państwa, jak to przyjął

Sąd Apelacyjny. Występuje ona bowiem w obrocie prawnym samodzielnie, jako

odrębny od Skarbu Państwa podmiot, któremu ustawa przyznała osobowość

prawną (art. 33 k.c.). Agencja dysponuje Zasobem na zasadach określonych

w ustawie o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz nim

gospodaruje, tj. na zewnątrz występuje jako wyłączny dysponent określonego

prawa, działając we własnym imieniu i ponosząc "własną" odpowiedzialność za

te działania (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia

1994 r., III CZP 189/93, OSNAPiUS 1994, nr 6, poz. 121).

Skoro, w ramach stosunku powiernictwa wykonuje własność państwową,

w zasadzie według reguł prawa cywilnego, to jak trafnie zauważono w literaturze

„granice wykonywania przez Agencję prawa własności na zasadzie powiernictwa

mieszczą się w dyspozycji normy art. 140 k.c.” Ustawodawca wyodrębnił w tym

unormowaniu tylko atrybuty podstawowe, tj. uprawnienie do korzystania z rzeczy

i uprawnienie do rozporządzania rzeczą. Chociaż nie wyczerpują one prawa

własności, to jednak stanowią zasadniczy jej trzon. Do atrybutu korzystania

z rzeczy tradycyjnie zalicza się następujące uprawnienia: do posiadania (ius

possidendi), do używania rzeczy (ius utendi), do pobierania pożytków i innych

przychodów z rzeczy (ius fruendi) i do dyspozycji faktycznych (ius abutendi).

15

W stosunku więc zewnętrznym (w sprawie np. w odniesieniu np. do Hodowli

Zarodowej Zwierząt K. sp. z o.o.) wydzierżawiając przedmiotowe nieruchomości tej

osobie prawnej umową z dnia 1 września 1994 r., w wykonaniu której dzierżawca

ten uiszczał jej czynsz dzierżawny podlegający przez nią zagospodarowaniu,

wynoszący równowartość rocznie 104 decyton pszenicy, zachowywała się tak,

jakby była właścicielem przedmiotowych nieruchomości powódki, a więc można

było ją uznać za ich samoistnego posiadacza.

W tym stanie rzeczy, zarzut naruszenia art. 5, art. 12 ust. 1, art. 13 ust. 1,

art. 15 ust. 1 pkt 2, art. 17 ust. 1 - 2 ustawy w zw. z art. 40 § 1 k.c., art. 7 k.c., 225

k.c. i 341 k.c. sprowadzający się do bezpodstawnego uznania, że Agencja, jako

podmiot związany ze Skarbem Państwa, ponosi odpowiedzialność za zobowiązania

Skarbu Państwa wynikające z działań Skarbu Państwa podjętych przed

przekazaniem mienia do Zasobu znajdującego się w dyspozycji pozwanej był

bezprzedmiotowy, gdyż ostatecznie żądaniem objęto okres od dnia 17 października

1997 r. do dnia 5 sierpnia 2010 r., kiedy to nieruchomości powódki znajdowały się

w Zasobie, którego dysponentem była pozwana, a roszczenie uzupełniające po

zmianie powództwa skierowane zostało wobec Agencji, czyli w świetle powyższych

uwag byłoby to jej własne zobowiązanie, gdyby zachodziły przesłanki przewidziane

w art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 225 k.c.

Okazał się uzasadniony natomiast zarzut obrazy art. 7 k.c., art. 341 w zw.

z art. 224 § 2 k.c. przez brak ich zastosowania i skutkujący błędnym uznaniem,

że Agencja obejmując we władanie nieruchomości przekazane jej przez Skarb

Państwa, obejmowała je w posiadanie w złej wierze. Trafnie w skardze podniesiono,

że Agencja objęła w posiadanie nieruchomości powódki na podstawie prawomocnej

decyzji Wojewody […] z dnia 31 grudnia 1992 r. nr 11/92 w sprawie likwidacji

Państwowego Gospodarstwa Rolnego w K. Skoro nabycie posiadania przez

Agencję działek nr 24, 33, 35, 52, 54 i 57 nastąpiło w wykonaniu tego aktu

administracyjnego, wydanego na podstawie ustawy o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa protokołem zdawczo odbiorczym,

to pozwana objęła je w dobrej wierze.

Dobra lub zła wiara jest uzależniona od stanu świadomości posiadacza. Zła

wiara wiąże się z powzięciem przez posiadacza wiadomości, które - racjonalnie

16

ocenione – powinny skłonić do wniosku, że jego posiadanie nie jest zgodne

ze stanem prawnym. Wiedza ta podlega ocenie na tle całokształtu okoliczności

sprawy. Agencja nie ma ustawowego obowiązku badania prawidłowości stosowania

dekretu o reformie rolnej, a nawet wszczynania poszukiwań właścicieli

znacjonalizowanego majątku. Jest tylko zobowiązana do pisemnego

powiadomienia osób, którym przysługuje pierwszeństwo nabycia nieruchomości

znajdujących się w Zasobie. W ramach tego obowiązku powinna dopiero

przeprowadzić kontrolę dostępnych dokumentów dotyczących nieruchomości i jej

poprzednich właścicieli, wpisów w księgach wieczystych i dokumentów z nimi

związanych, danych w zasobach geodezyjnych, informacji w organach

państwowych i samorządowych, podjęcia starań o ustalenie tożsamości takich

osób (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 2012 r., I CSK 202/12, LEX

nr 1254614). Obowiązki te aktualizują się jednak dopiero wtedy, gdyby Agencja

wszczynała postępowanie w celu sprzedaży danej nieruchomości, co w sprawie

nie miało miejsca.

Wiedza historyczna o występowaniu nieprawidłowości przy przejmowaniu

nieruchomości na własność Skarbu Państwa w trybie dekretu o przeprowadzeniu

reformy rolnej, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, nie uzasadniała

w okolicznościach sprawy wniosku, że pozwana mogła przypuszczać,

iż przekazane jej do dyspozycji działki stanowią własność innej osoby. Przede

wszystkim, w sprawie istotna była wiedza Agencji – jako odrębnej od Skarbu

Państwa osoby prawnej, a nie wiedza reprezentujących Skarb Państwa w tamtych

czasach jednostek organizacyjnych.

Wiedza Agencji o zaświadczeniu z dnia 21 października 1992 r. Kierownika

Urzędu Rejonowego w M. potwierdzającego, że działki o obecnych numerach

geodezyjnych 24, 33, 35, 52, 54, i 57 o ogólnej powierzchni 182,06 ha, położone na

terenie wsi S. zostały przejęte na własność Skarbu Państwa na skutek reformy

rolnej, a więc dokumentu urzędowego (art. 244 § 1 k.p.c.), nie tylko nie obalała

domniemania dobrej wiary Agencji, ale je potwierdzała. Należy przypomnieć, że w

uchwale Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1991 r., III CZP 90/91, (OSNC

1992 Nr 5, poz. 72), wyjaśniono znaczenie takiego dokumentu. Zaświadczenie

wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzające, że nieruchomość jest

17

przeznaczona na cele reformy rolnej, stosownie do art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie jest

decyzją administracyjną (identycznie już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 marca

1999 r. III RN 165/98, OSNAPUS 2000, Nr 3, poz. 90). W razie zgłoszenia wniosku

o wpisanie Skarbu Państwa do księgi wieczystej na podstawie zaświadczenia o

przeznaczeniu nieruchomości na cele reformy rolnej, sędzia prowadzący księgi

wieczyste jest uprawniony i zobowiązany do zbadania, czy organ administracji ma

ustawowe uprawnienie do występowania z wnioskiem o wpis i czy forma i teść

wniosku odpowiadają przepisom ustawy, nie ma natomiast prawa badać, czy

zachodzą inne materialne przesłanki wniosku o dokonanie wpisu. Wpis dokonany w

księdze wieczystej przy uwzględnieniu powyższych warunków jest wpisem

dokonanym prawidłowo i wywołuje wszystkie skutki przez prawo przewidziane.

Poza tym, Sąd Najwyższy w uchwale tej podkreślił także, że prawodawca

zdawał sobie sprawę, iż w praktyce mogą powstać wątpliwości, co do tego, czy

dana nieruchomość przeszła ex lege na własność Skarbu Państwa na podstawie

przepisów dekretu o reformie rolnej. Dlatego przewidział, że orzekanie w sprawach,

czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,

należy do kompetencji organów administracji orzekających o tym w formie decyzji,

od której stronom przysługuje prawo odwołania. Do rozpoznania zatem sprawy, czy

dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie

jest powołany sąd powszechny (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia

30 stycznia 2014 r., IV CSK 229/13, LEX nr 1438652) . Skoro więc na podstawie

zaświadczenia z dnia 21 października 1992 r. na wniosek stacjo fisci Skarbu

Państwa - Kierownika Urzędu Rejonowego w M., jako właściciel w założonej

księdze wieczystej nr […] został wpisany Skarb Państwa, to także to mogło

wskazywać, po pierwsze na rzetelność tego dokumentu urzędowego, a po wtóre,

że odnośnie nieruchomości powódki nie była wydawana decyzja o niepodleganiu

ich przejęciu na cele reformy rolnej. Ta podstawa wpisu Skarbu Państwa i jego

dokonanie przez sąd wieczystoksięgowy, nie tylko nie podważało domniemania

dobrej wiary Agencji, ale wzmacniało usprawiedliwione jej przekonanie o

wykonywaniu posiadania spornymi nieruchomościami zgodnie z wpisanym w

księdze wieczystej prawem własności Skarbu Państwa.

18

Zgodnie z art. 3 i 4 u.k.w.h. przeciwko domniemaniu wynikającemu z wpisu

prawa w księdze wieczystej nie można powoływać się na domniemanie wynikające

z posiadania (domniemania: posiadania samoistnego, ciągłości posiadania,

zgodności posiadania z prawem, dobrej wiary). W judykaturze wyrażono pogląd,

że inaczej niż w przypadku pozostałych domniemań prawnych, powołujący się na

domniemanie wynikające z posiadania nie jest zwolniony z obowiązku wykazania

faktów stanowiących treść domniemania, a ponadto na nim ciąży obowiązek

obalenia domniemania wynikającego z jawnego wpisu w księdze wieczystej.

Domniemanie zgodności prawa jawnego z księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym jest domniemaniem wzruszalnym; wpis prawa własności ma charakter

deklaratywny i może zostać obalony nie tylko w procesie o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, ale także w każdym postępowaniu,

w którym kwestia ta stanowi przesłankę rozstrzygnięcia. Sam wpis w księdze

wieczystej nie ma zatem dla oceny dobrej wiary posiadacza przesądzającego

znaczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2004 r., I CK 38/04, LEX

nr 585669 i z dnia 21 czerwca 2011 r., I CSK 555/10 OSNC-ZD 2012, nr 2,

poz. 43).

Z ujawnionych jednak w sprawie okoliczności zdaje się wynikać (w tej materii

brak ustaleń faktycznych), że nie tyko Agencja, ale i powódka dopiero „odkryły”

w 2008 r., że było wydane przez Wojewodę […] orzeczenie z dnia 2 listopada 1948

r, stwierdzające, iż majątek S. nie podlegał nacjonalizacji, ze względu na jego

fizyczny podział na cztery gospodarstwa w 1933 r. Z. G. wytoczyła bowiem

powództwo o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym

dopiero w dniu 1 lutego 2008 r. Skoro Agencja wystąpiła z wnioskiem o

stwierdzenie zasiedzenia na rzecz skarbu Państwa wskazując, że był on

posiadaczem w złej wierze, to już wtedy miała pozytywną wiadomość, iż prawo

własności przedmiotowych nieruchomości rzeczywiście Skarbowi Państwa nie

przysługuje, a więc od uzyskania wiadomości o orzeczeniu Wojewody z dnia 2

listopada 1948 r. Agencja stała się posiadaczem nieruchomości wchodzących w

skład majątku S. w złej wierze.

Nie można było także odeprzeć zarzutu obrazy art. 6 w zw. z art. 7 k.c.

i art. 65 § 1 k.c. w zw. z art. 56 ust. 2 ustawy przez błędną wykładnię oświadczenia

19

woli W. B. z dnia 8 kwietnia 1992 r. skutkującą uznaniem, że data jego złożenia

stanowiła zgodnie z regułą ciężaru dowodu, początek posiadania nieruchomości

przez Agencję w złej wierze. Jak wynika z ustaleń, w piśmie tym skierowanym do

Prezesa Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa ojciec powódki wskazał, że jest

współwłaścicielem majątku S. o pow. 190 ha bez lasów i zgłosił roszczenie o zwrot

tego majątku; wnosił o niedokonywanie zmian własnościowych majątku do chwili

zakończenia postępowania reprywatyzacyjnego.

Wbrew więc stanowisku Sądów meriti, treść tego pisma nie tylko nie obalała

domniemania Agencji posiadania w dobrej wierze przedmiotowych nieruchomości,

ale je potwierdzała. Nie wskazał bowiem w nim poprzednik powódki, że doszło do

jego fizycznego podziału w 1933 r., a podana powierzchnia gospodarstwa - 190

ha i tytuł współwłasność wskazywały na to, iż podlegało ono nacjonalizacji na

podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Istotne jest to, że w piśmie tym W. B. nie

ujawnił orzeczenia Wojewody z dnia 2 listopada 1948 r. o uznaniu, iż majątek S. o

łącznej powierzchni 204,9252 ha nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej, a

zgłaszając roszczenia reprywatyzacyjne pośrednio potwierdzał znacjonalizowanie

majątku zgodnie z tym dekretem.

Trafny także jest zarzut naruszenia art. 224 § 2 k.c. i art. 225 k.c. przez

niewłaściwe ich zastosowanie w zakresie orzekania o wysokości wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie z nieruchomości. Skoro, postanowienie dowodowe z dnia

27 października 2011 r. zawierało właściwą tezę dowodową, a biegły sądowy nie

udzielił na nią odpowiedzi, określając wysokość czynszu dzierżawnego za cały

okres objęty żądaniem w oparciu o cenę pszenicy z pierwszego półrocza 2012 r.,

to aby móc właściwie zastosować wskazane unormowanie (prawo materialne)

niezbędnym było, oceniając opinię, jako nieprzydatną do rozstrzygnięcia sprawy,

zlecić biegłemu wykonanie postawionego mu zadania tj. jej uzupełnienie w kierunku

wyliczenia wysokości czynszu z przedmiotowych nieruchomości, jaki możnaby

osiągnąć w istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy czasie w poszczególnych okresach

rocznych i miesięcznych, tj. ustalić wynagrodzenie według cen istniejących

w poszczególnych okresach gospodarczych objętych powództwem (por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1984 r. III CRN 101/84, OSNC 1985 nr 1

poz. 17 i z dnia 9 czerwca 2000 r., IV CKN 1159/00, Biul. SN 2000, nr 10, s. 10).

20

Zauważyć należy, że omawiany zarzut nie był zarzutem procesowym, dla

którego rozpoznania miałoby znaczenie, czy Agencja zakwestionowała opinię

biegłego J. L., lecz zarzutem prawa materialnego, które zarówno Sąd pierwszej

instancji, jak i Sąd Apelacyjny stosuje z urzędu. Brak niezbędnych właściwych

ustaleń faktycznych odnoszących się do przesłanek stosowanej normy prawa

cywilnego uzasadnia zarzut naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe

zastosowanie (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 18 stycznia 2012 r., II PK

117/11, LEX nr 1162677, z dnia 7 sierpnia 1997 r., I CKN 261/97, niepublikowany, z

dnia 26 czerwca 2001 r., III CKN 400/00, LEX nr 52360, z dnia 9 grudnia 2004 r., I

UK 119/04, niepublikowany, z dnia 9 maja 2008 r., II PK 316/07, OSNP 2009 nr 19-

20, poz. 250 oraz z dnia 16 czerwca 2011 r., I PK 272/10, LEX nr 1001283).

Ze wskazanych względów skarga kasacyjna uległa uwzględnieniu (art. 39815

k.p.c.).