III CSK 113/14

Sygn. akt III CSK 113/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa J.W. C. H. S.A.

z siedzibą w Z.

przeciwko "K. R." sp. z o.o. z siedzibą w K.

i Skarbowi Państwa - Staroście N.

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 listopada 2014 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w N.

z dnia 27 listopada 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację oraz obciąża

pozwaną "K. R." sp. z o.o. z siedzibą w K. kosztami postępowania

apelacyjnego i kasacyjnego, pozostawiając ich szczegółowe

wyliczenie referendarzowi sądowemu.

UZASADNIENIE

2

Sąd Rejonowy w M. wyrokiem z dnia 12 lipca 2010 r., sprostowanym

postanowieniem z dnia 8 września 2010 r., uwzględniając powództwo J.W. C.

spółki akcyjnej z siedzibą w Z. przeciwko „K. R." spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w K. i Skarbowi Państwa - Staroście N., uzgodnił

treść księgi wieczystej nr […] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w M. w ten sposób,

że nakazał ujawnienie w dziale II tej księgi powódki jako wieczystego użytkownika

działki oznaczonej w ewidencji gruntów nr 23 oraz właściciela budynku karczmy

regionalnej, stanowiącego odrębna nieruchomość, w miejsce wpisanej w tym dziale

pozwanej Spółki.

Sąd Okręgowy w N. wyrokiem z dnia 29 maja 2012 r. oddalił apelację

pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego, przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia

następujące ustalenia i wnioski.

Działka objęta żądaniem pozwu, stanowiąca własność Skarbu Państwa,

pozostawała w użytkowaniu wieczystym Przedsiębiorstwa Turystycznego „C. P."

spółki akcyjnej w K. Spółka ta, na podstawie umowy zawartej w dniu 10 grudnia

1998 r., wydzierżawiła opisaną działkę wspólnikom spółki cywilnej „S. T.", którzy w

1999 r. wybudowali na niej ze środków własnych budynek karczmy regionalnej. W

dniu 17 grudnia 1999 r. wspólnicy spółki cywilnej „S. T.", spółka akcyjna PT „C. P." i

J. M. zawarli w formie aktu notarialnego umowę spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością pod firmą „S. T." W umowie tej spółka PT „C. P." zobowiązała

się przenieść na zawiązaną spółkę prawo użytkowania wieczystego działki nr 23 i

prawo własności wybudowanego na niej budynku. Zobowiązanie to zostało

wykonane na podstawie umowy zawartej w dniu 11 stycznia 2000 r.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością „S. T." działa obecnie pod firmą

„K. R." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. i jest ujawniona w

księdze wieczystej nr […] jako użytkownik wieczysty działki nr 23 i właściciel

budynku K. R. Powódka J.W. C. S.A. jest następcą prawnym Przedsiębiorstwa

Turystycznego C. P.

3

Sąd Okręgowy podzielił ocenę Sądu Rejonowego co do zasadności

powództwa. Wskazał na nieważność umowy z dnia 17 grudnia 1999 r. w części,

w której spółka akcyjna PT „C. P." zobowiązała się do wniesienia do spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością „S. T." aportu w postaci prawa użytkowania

wieczystego działki nr 23 i własności budynku, z uwagi na naruszenie zasad

reprezentacji obowiązujących spółkę akcyjną, określonych w art. 374 kodeksu

handlowego; przy zawieraniu tej umowy spółkę PT „C. P." reprezentowali

członkowie zarządu będący jednocześnie wspólnikami zawiązywanej spółki.

W konsekwencji, na podstawie art. 58 § 1 k.c., uznał za nieważną również -

stanowiącą podstawę zaskarżonego wpisu - umowę z dnia 11 stycznia 2000 r.,

przenoszącą prawo użytkowania wieczystego gruntu oraz własność budynku

na nowo zawiązaną spółkę „S. T."

Sąd Najwyższy, na skutek skargi kasacyjnej pozwanej, wyrokiem z dnia

27 czerwca 2013 r., III CSK 294/12, uchylił wyrok Sądu Okręgowego i przekazał

sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Podzielił zarzut podważający -

wyrażoną z naruszeniem art. 58 § 1 k.c. - ocenę nieważności części umowy spółki

z dnia 17 grudnia 1999 r., zobowiązującej spółkę PT „C. P." do wniesienia aportu

na pokrycie udziałów w spółce „S. T." w postaci prawa użytkowania wieczystego

działki nr 23 i własności posadowionego na niej budynku, a w konsekwencji -

umowy przenoszącej te prawa.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia

27 listopada 2013 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że oddalił

powództwo i orzekł o kosztach procesu. Powołując się na związanie wykładnią

prawa dokonaną w rozpoznawanej sprawie przez Sąd Najwyższy (art. 398 k.p.c.),

uznał za bezzasadny zarzut nieważności umowy z dnia 11 stycznia 2000 r. z uwagi

na naruszenie zasad reprezentacji spółki PT „C. P." Odniósł się również do dwóch

innych - wskazanych przez powoda - przyczyn nieważności tej umowy, pominiętych

w dotychczasowym postępowaniu z uwagi na przyjętą koncepcję rozstrzygnięcia.

W ocenie Sądu Okręgowego, spółka akcyjna PT „C. P.", której jedynym

akcjonariuszem była państwowa osoba prawna, nie miała obowiązku

powiadomienia Ministra Skarbu Państwa o zamiarze zawarcia umowy przenoszącej

4

prawo użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku na rzecz spółki „S. T."

Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania

uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa w brzmieniu obowiązującym w chwili

zawarcia tej umowy (Dz. U. z 1997 r. Nr 115, poz. 741; dalej: „u.w.u.S.P."),

wymieniony obowiązek aktualizował się jedynie wtedy, gdy przedmiot zamierzonej

czynności przekraczał równowartość kwoty 50.000 ECU. Przy ustalaniu

równowartości przedmiotu umowy z dnia 11 stycznia 2000 r. nie można uwzględnić

wartości budynku posadowionego na działce nr 23 (wyrażającej się kwotą

2.500.000 zł), gdyż spółka P.T. „C. P." nie poniosła kosztów jego wybudowania;

równowartość zaś prawa wieczystego użytkowania objętego tą umową nie

przekroczyła wskazanej kwoty progowej.

Sąd Okręgowy stwierdził, że nieważności umowy z dnia 11 stycznia 2000 r.

nie można upatrywać w braku - wymaganej w art. 388 k.h. w związku z art. 620

k.s.h. - zgody walnego zgromadzenia akcjonariuszy spółki P.T. „C. P." na zbycie

nieruchomości fabrycznej, gdyż działka nr 23 będąca przedmiotem użytkowania

wieczystego oraz wzniesiony na niej budek nie były wykorzystywane przez spółkę

do działalności produkcyjnej.

Wyrok powyższy zaskarżyła w całości skargą kasacyjną powódka.

W ramach podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania (art. 398 § 1

pkt 1 k.p.c.) podniosła zarzuty naruszenia:

- art. 386 § 4 i art. 386 § 1 k.p.c. wskutek wydania wyroku reformatoryjnego

zamiast wyroku kasatoryjnego mimo nierozpoznania przez Sąd pierwszej instancji

dwóch spośród trzech zarzutów nieważności umowy przenoszącej prawo

użytkowania wieczystego i dokonania oceny materiału dowodowego pod kątem

pominiętych zarzutów dopiero przez Sąd drugiej instancji, przez co powódka

została pozbawiona prawa do kontroli instancyjnej (art. 176 ust. 1 Konstytucji RP);

- art. 382 k.p.c. przez wydanie orzeczenia reformatoryjnego na podstawie

materiału dowodowego, który nie został zabrany ani w postępowaniu przed Sądem

pierwszej instancji, ani w postępowaniu apelacyjnym, w tym na podstawie tabel

NBP średnich kursów Euro bez wydania postanowienia dowodowego w tym

przedmiocie;

5

- art. 231 i art. 234 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez przyjęcie,

że nie wymaga dowodu sposób ujęcia w księgach rachunkowych powodowej

spółki wartości budynku wzniesionego przez osobę trzecią na gruncie będącym

w użytkowaniu wieczystym;

- art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez uznanie, że ustalenie

wartości przedmiotu spornej czynności prawnej może opierać się na alternatywnym

ustaleniu kursów Euro, na koniec września 1999 r., koniec grudnia 1999 r. i koniec

stycznia 2000 r. oraz

- art. 19 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez przypisanie oznaczeniu

przez powódkę wartości przedmiotu sporu, obejmującej jedynie wartość prawa

użytkowania wieczystego, nowej funkcji, mającej wpływ na ocenę roszczenia.

Podstawę kasacyjną naruszenia prawa materialnego skarżąca wypełniła

zarzutami naruszenia:

- art. 5 ust. 3 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 3 u.w.u.S.P. w brzmieniu

obowiązującym w dniu 11 stycznia 2000 r. przez błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie wskutek wadliwego uznania, iż wartość przedmiotu zawartej w tym

dniu umowy nie przekroczyła równowartości 50.000 Euro oraz że do wartość tej nie

wlicza się budynku wzniesionego przez osobę trzecią na gruncie będącym

w użytkowaniu wieczystym, co stanowiło naruszenie art. 390 § 2 k.p.c.;

- art. 65 § 1 i 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu

wartości kwestionowanej czynności prawnej w oderwaniu od rzeczywistej treści tej

czynności;

- art. 235 § 2 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że możliwa

jest ocena wartości prawa użytkowania wieczystego bez uwzględnienia wartości

budynku posadowionego na gruncie użytkowanym wieczyście, co spowodowało

naruszenie art. 5 ust. 8 u.w.u.S.P. przez jego niezastosowanie;

- art. 374 k.h. w związku z art. 58 § 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie

wskutek uznania, że istniała ważna podstawa prawna do dysponowania gruntem -

będącym w użytkowaniu wieczystym poprzedniczki powódki - przez osobę trzecią

na cele budowlane, co miało wpływ na nieuwidocznienie tego budynku przez

6

użytkownika wieczystego w swoich księgach rachunkowych oraz - art. 2 ust. 2 i 3

ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości przez niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że przepisy te stanowią podstawę ustania równowartości

przedmiotu umowy, o której mowa w art. 5 ust. 3 u.w.u.S.P.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne, powódka wniosła

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sadowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia w całości

i oddalenie apelacji.

Pozwana „K. R." spółka z ograniczona odpowiedzialnością z siedziba w K.

wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.

Pozwany Skarb Państwa - Starosta N., zastąpiony przez Prokuratorię

Generalna Skarbu Państwa, wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w ramach obu podstaw kasacyjnych zostały

skierowane przeciwko - dokonanej przez Sąd Okręgowy - ocenie ważności umowy

z dnia 11 stycznia 2000 r., przenoszącej prawo użytkowania wieczystego działki nr

23 i własność posadowionego na niej budynku, jedynie w płaszczyźnie przepisów

ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień

przysługujących Skarbowi Państwa w brzmieniu obowiązującym w dniu 11 stycznia

2000 r., tj. w chwili zawarcia umowy stanowiącej podstawę zaskarżonego wpisu.

W art. 3 ust. 1 pkt 3 powołanej regulacji ustawodawca upoważnił Ministra

Skarbu Państwa do zgłoszenia sprzeciwu wobec czynności prawnych państwowych

osób prawnych, w tym również banków i zakładów ubezpieczeń, w zakresie

rozporządzania składnikami majątku trwałego w rozumieniu przepisów

o rachunkowości oraz nieodpłatnego oddania tych składników do korzystania

innym podmiotom na podstawie umów prawa cywilnego, z zastrzeżeniem ust. 3.

W celu zapewnienia możliwości zrealizowania tego uprawnienia nałożono na

państwowe osoby prawne obowiązek powiadomienia Ministra Skarbu Państwa

zamiarze dokonania czynności prawnej, o której mowa w ust. 1 pkt 3, jeżeli

jej przedmiot przekracza równowartość kwoty 50.000 ECU (art. 5 ust. 3)

7

oraz wprowadzono sankcję nieważności umowy zawartej z naruszeniem tego

obowiązku (art. 5 ust. 8).

Zasadniczy spór miedzy stronami ogniskował się wokół tego, czy przedmiot

zamierzonej umowy, sfinalizowanej w dniu 11 stycznia 2000 r., przekroczył

równowartość wskazanej wyżej kwoty. Sąd Okręgowy udzielił na to pytanie

odpowiedzi negatywnej. Przyjął, kierując się stanowiskiem wyrażonym przez Sąd

Najwyższy w uchwale z dnia 25 listopada 2011 r., III CZP 60/11 (OSNCP 2012, nr 6,

po. 66) - podjętej w związku z wątpliwościami wynikłymi przy rozpoznawaniu po

raz pierwszy apelacji powódki - że umowa ta obejmowała rozporządzenie zarówno

prawem użytkowania wieczystego gruntu, jak i prawem własności posadowionego

na nim budynku; uznał jednak, że ustalenie równowartości tak określonego

przedmiotu umowy nie może nastąpić z uwzględnieniem wartości budynku,

skoro kosztów jego wybudowania nie poniósł użytkownik wieczysty mający status

państwowej osoby prawnej, lecz osoba trzecia - dzierżawca gruntu będącego

w użytkowaniu wieczystym. Należy zgodzić się ze stanowiskiem skarżącej,

podważającym trafność tego zapatrywania.

Z motywów zaskarżonego wyroku wynika, iż - w ocenie Sądu Okręgowego

- stosownie do art. 5 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 1 pkt 3 u.w.u.S.P., podstawę

ustalenia równowartości przedmiotu umowy objętej niniejszym sporem stanowiły

przepisy ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości w brzmieniu

obowiązującym w chwili jej zawarcia (Dz. U. Nr 121, poz. 591 ze zm.).

Jest to jednak pogląd błędny, gdyż treść powołanych przepisów wniosku takiego

nie usprawiedliwia; ustawodawca odwołał się w tych unormowaniach do przepisów

ustawy o rachunkowości tylko w zakresie potrzeby ustalenia, czy przedmiot

rozporządzenia przez państwową osobę prawną stanowi składnik jej majątku

trwałego w rozumieniu tej ustawy. O ile zatem Sąd Okręgowy prawidłowo uznał,

iż prawa objęte zamierzonym rozporządzeniem stanowiły składniki majątku

trwałego na gruncie ustawy z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości

w brzmieniu obowiązującym w grudniu 1999 r. i w styczniu 2000 r. (zob. art. 3

ust. 1 pkt 11 tej ustawy oraz uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia

28 listopada 2003 r. nie publ.), o tyle bezzasadnie przyjął, że ich równowartość

powinna zostać określona bez uwzględnienia wartości budynku, skoro użytkownik

8

wieczysty nie poniósł kosztów jego wzniesienia. Aprobata tego drugiego założenia

prowadziłaby do wyłączenia spod kontroli Ministra Skarbu Państwa (Ministra

właściwego do spraw Skarbu Państwa) rozporządzeń państwowych osób prawnych,

obejmujących składniki ich majątku trwałego niezależnie od ich wartości.

Taka wykładnia analizowanych przepisów byłaby nie do zaakceptowania z uwagi

na jednoznaczne brzmienie art. 5 ust. 3 u.w.u.S.P. i celu tej regulacji.

W świetle przytoczonych argumentów, nie można skutecznie odeprzeć

podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 5 ust. 3 w związku

z art. 5 ust. 1 pkt 3 u.w.u.S.P.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, dokonanie przez Sąd

Okręgowy oceny ważności umowy z dnia 11 lutego 2000 r. w płaszczyźnie

innych jeszcze - pominiętych przez Sąd pierwszej instancji - przepisów

prawa materialnego, nie usprawiedliwia zarzutów naruszenia art. 386 § 1 oraz art.

386 § 4 k.p.c.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, do

nierozpoznania istoty sprawy, o którym mowa w art. 386 § 4 k.p.c., dochodzi

wtedy, gdy sąd nie zbadał podstawy materialnoprawnej dochodzonych roszczeń,

jak też skierowanych przeciwko nim zarzutów merytorycznych, a więc nie odniósł

się do tego, co jest przedmiotem sprawy uznając, że nie jest to konieczne z uwagi

na istnienie przesłanek materialnoprawnych lub procesowych unicestwiających

dochodzone roszczenie (zob. m.in. wyroki z dnia 9 stycznia 2001 r., I PKN 642/00

(OSNAPiUS 2002, Nr 17, poz. 409), z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00

(OSP 2003, Nr 3, poz. 36), z dnia 25 listopada 2003 r„ II CK 293/02, nie publ.,

z dnia 24 marca 2004 r., I CK 505/03, nie publ. oraz z dnia 16 czerwca 2011 r.,

I UK 15/11 (OSNP 2012, nr 15-16, poz. 199). Stojąc na gruncie tego zapatrywania,

nie można uznać, iż sytuacja taka wystąpiła w sprawie niniejszej tylko dlatego,

że Sąd Okręgowy zbadał podstawę materialnoprawną powództwa w szerszym

zakresie niż uczynił to Sąd pierwszej instancji, ale w ramach podstawy faktycznej

przytoczonej przez stronę powodową.

Za bezzasadny należy uznać również zarzut naruszenia art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c., gdyż naruszenie tych przepisów może stanowić

9

usprawiedliwioną podstawę skargi kasacyjnej jedynie wtedy, gdy uzasadnienie

wyroku sądu drugiej instancji nie ma wszystkich koniecznych elementów, bądź

zawiera tak kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę kasacyjną (zob. m.in.

orzeczenia: z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, Nr 4, poz. 83,

z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 11862/00,

z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, z dnia 22 maja 2003 r., II CKN 121/01 -

niepubl.). Uzasadnienie zaskarżonego orzeczenie nie jest dotknięte takimi wadami.

Wskazany przez skarżącą przepis, określający wymagania stawiane uzasadnieniu

wyroku, nie stanowi właściwej płaszczyzny do podważenia trafności ustaleń

faktycznych, przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia.

Skoro Sąd drugiej instancji ustalił, że wartość budynku wzniesionego na

działce nr 23 zamknęła się - na koniec 1999 r. - sumą 2.500.000 zł, a wartość

prawa użytkowania wieczystego - na dzień 18 listopada 1999 r. - kwotą 208.537 zł,

to nie ulega wątpliwości, że przedmiot umowy obejmującej te składniki majątku

trwałego spółki PT „C. P." stanowił równowartość kwoty znacznie przekraczającej

próg określony w art. 5 ust. 3 u.w.u.S.P. Dla oceny tej nie ma znaczenia średni kurs

EURO ogłoszony przez NBP we wskazanych przez Sąd Okręgowy datach, gdyż

nawet przy uwzględnieniu najniższego z tych kursów (4,2200 zł/EURO)

równowartość przedmiotu rozporządzenia umową z dnia 11 stycznia 2000 r.

przekroczyła kwotę 50.000 EURO. W świetle tej konstatacji bezprzedmiotowe jest

rozważanie pozostałych zarzutów skarżącej.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816

k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.