I CSK 40/14

Sygn. akt I CSK 40/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia Towarzystwo L. w P.

przeciwko M. Spółce z o.o. w W.

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 maja 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 10 maja 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację pozwanego M. sp. z o.o. w W. od wyroku Sądu pierwszej instancji

uznającego za niedozwoloną, na podstawie art. 3853

pkt 2 w zw. z art. 3851

§ 1 k.c.,

klauzulę o treści: „Odpowiedzialność Organizatora wobec Uczestnika z tytułu

realizacji promocji zostaje ograniczona do wysokości udzielonego przez C. C.

rabatu, z zastrzeżeniem, że ten sam Uczestnik może wielokrotnie brać udział w

Promocji”, zawartą w opracowanym przez stronę pozwaną Regulaminie Promocji

Konsumenckiej.

Sądy obu instancji uznały, że Regulamin ten jest wzorcem umowy

w rozumieniu art. 384 k.c., a nie przyrzeczeniem publicznym, jak twierdziła strona

pozwana, wobec czego jego postanowienia podlegają ocenie na gruncie art. 3851

i nast. k.c.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że z faktu, iż Regulamin dotyczy promocji kart

płatniczych M./…/ C./…/ oraz sieci kin C. C. nie wynika, że reguluje on stosunek,

jaki może być nawiązany na podstawie przyrzeczenia publicznego. Wskazał, że z

treści regulaminu wynika, iż warunkiem udziału w konkursie jest spełnienie kilku

wymagań: posiadanie karty zbliżeniowej, kupno biletów do kina należącego do sieci

C. C., zapłacenie za nie przy użyciu karty zbliżeniowej i wcześniejsze

poinformowanie sprzedawcy o chęci wzięcia udziału w promocji.

W ocenie Sądu Apelacyjnego zaskarżony Regulamin nie jest

przyrzeczeniem publicznym, w rozumieniu art. 919-921 k.c. gdyż po pierwsze

z natury regulacji dotyczącej przyrzeczenia publicznego wynika, iż chodzi w niej

o nieskomplikowaną regulację prawną, sprowadzającą się do prostego wykonania

oznaczonych czynności, za które obiecano nagrodę, a w sprawie chodzi o złożony

stosunek prawny regulowany 20-punktowym Regulaminem, ściśle powiązany

z posiadaniem karty płatniczej i kupnem biletów do kina. W ocenie Sądu

Regulamin ten stanowi dodatkowe elementy umowy kupna-sprzedaży biletów do

kina C. C. i nie mieści się w ramach instytucji przyrzeczenia publicznego.

3

Po drugie treść Regulaminu nie pozwala uznać, że jest to przyrzeczenie

publiczne, bowiem oferta została skierowana do ograniczonej liczby osób

(posiadaczy karty zbliżeniowej).

Po trzecie oferta ta nie została ogłoszona publicznie np. za pomocą mediów

czy innych środków masowego przekazu.

Po czwarte w przyrzeczeniu publicznym zobowiązanie przyrzekającego

polega na daniu nagrody „za wykonanie oznaczonej czynności”, która powinna być

wyraźnie określona i którą może być każde dozwolone zachowanie człowieka.

Natomiast w zaskarżonym Regulaminie nie chodzi o czynność faktyczną,

a o zadeklarowanie zamiaru wzięcia udziału w promocji, a więc o czynność

prawną. Osoba przystępująca do promocji musi przed kupnem biletów złożyć

oświadczenie woli o chęci skorzystania z promocji. Nie jest to zatem, jak

w przyrzeczeniu publicznym, czynność prawna jednostronna, gdyż wymaga

złożenia oświadczenia woli przez drugą stronę.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał zaskarżony Regulamin za ofertę

zawarcia umowy, którą druga strona przyjmuje w sposób dorozumiany zawierając

umowę kupna biletów do kina.

Oceniając zaskarżone postanowienie Regulaminu na podstawie art. 3851

i art. 3853

k.c. podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, iż jest to klauzula

niedozwolona, o której mowa w art. 3853

pkt 2 k.c., gdyż w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający interesy konsumenta ogranicza istotnie

odpowiedzialność organizatora promocji wobec konsumenta za niewykonanie lub

nienależyte wykonanie zobowiązania.

W skardze kasacyjnej opartej na pierwszej podstawie strona pozwana

zarzuciła naruszenie art. 65 § 1 w zw. z art. 66 oraz art. 919 § 1 k.c. przez błędną

wykładnię i uznanie, że regulamin organizowanej przez nią promocji stanowi ofertę

zawarcia umowy, podczas gdy stanowi on przyrzeczenie publiczne; błędną

wykładnię art. 919 § 1 k.c. przez uznanie, że promocja regulowana rozbudowanym

regulaminem nie mieści się w ramach instytucji przyrzeczenia publicznego, która

ma nieskomplikowany charakter, podczas gdy kwestia rozbudowania regulaminu

nie ma znaczenia dla jego kwalifikacji prawnej; niewłaściwe zastosowanie art. 384

§ 1 k.c. w wyniku uznania, że regulamin promocji organizowanej przez pozwaną

4

stanowi wzorzec umowy oraz niewłaściwe zastosowanie art. 3851

§ 1 k.c. przez

poddanie ocenie na gruncie tego przepisu regulaminu promocji opracowanego

przez pozwaną i stanowiącego przyrzeczenie publiczne a nie wzorzec umowy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie w pierwszej kolejności oceny wymagał charakter

prawny Regulaminu Promocji Konsumenckiej, którego jedno z postanowień zostało

zaskarżone jako klauzula niedozwolona. Wobec sprzecznych w tym zakresie

stanowisk stron, z których jedna uważała Regulamin za wzorzec umowy,

w rozumieniu art. 384 k.c., a druga za przyrzeczenie publiczne określone w art.

919 k.c., kwestia ta wymagała ustalenia i oceny jako wstępna, gdyż uznanie

regulaminu za przyrzeczenie publiczne nie pozwalałoby na ocenę jego postanowień

na podstawie art. 3851

i nast. k.c., bowiem przedmiotem takiej oceny mogą być

tylko postanowienia wzorca umowy, w oparciu o który zawierane są umowy

z konsumentem (art. 384 i art. 3851

k.c.), natomiast przyrzeczenie publiczne,

uregulowane w art. 9191 i nast. k.c., jest jednostronnym oświadczeniem woli

przyrzekającego (jednostronną czynnością prawną), nie podlegającym

ograniczeniom przewidzianym w art. 384-3854

k.c. ani badaniu przez sąd w trybie

przewidzianym w art. 47936

- 47945

k.p.c.

Ocena tej kwestii wymagała przede wszystkim ustalenia treści całego

Regulaminu, a nie tylko treści jednego, zaskarżonego postanowienia, a następnie

dokonania zgodnej z zasadami art. 65 § 1 k.c. wykładni zawartego w nim

oświadczenia woli strony pozwanej, która opracowała Regulamin i posługuje się

nim.

Tymczasem Sąd Apelacyjny nie poczynił w tym zakresie żadnych ustaleń,

nie powołał się również na jakiekolwiek ustalenia Sądu pierwszej instancji, co

sprawia, że niemożliwa jest ocena woli twórcy Regulaminu ani ocena charakteru

Regulaminu na gruncie wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego

i określenie, czy stanowi on wzorzec umowy, w rozumieniu art. 384 k.c. czy też

przyrzeczenie publiczne, przewidziane w art. 919 k.c., gdyż każda taka ocena, nie

oparta na koniecznych ustaleniach faktycznych i stosownej wykładni oświadczenia

woli twórcy Regulaminu, musi być uznana za dowolną. Uzasadnione zatem

5

i skuteczne są kasacyjne zarzuty naruszenia art. 65 § 1 k.c. oraz art. 384 i art. 919

k.c.

W tej sytuacji można więc jedynie ogólnie stwierdzić, że zgodnie z art. 384

§ 1 k.c. wzorzec umowy są to warunki umowy ustalane przez jedną ze stron

przyszłej umowy albo którymi strona ta się posługuje przy zawieraniu umowy,

niezależnie od tego czy ona sama czy też kto inny opracował wzorzec. Wzorzec

umowy służy zatem do tego, żeby na jego warunkach proferent i jego kontrahent

zawarli określoną umowę. Nawet jeżeli proferent posługuje się wzorcem

opracowanym przez kogo innego, to on zawiera umowę na jego podstawie i on,

a nie twórca wzorca, jest odpowiedzialny za stosowanie wzorca i za zawarcie

w nim klauzul niedozwolonych. Przy ocenie czy chodzi o wzorzec umowy

podlegający badaniu na podstawie art. 3851

i nast. k.c. konieczne jest zatem

ustalenie czy i między jakimi podmiotami ma być zawarta umowa, której warunki

opracowane są w regulaminie.

W rozpoznawanej sprawie ta okoliczność nie została ustalona ani należycie

oceniona. Nie ulega jedynie wątpliwości, że przedmiotowy Regulamin opracowała

i posługiwała się nim strona pozwana oraz że dotyczył on sprzedaży promocyjnej

(rabatowej) biletów do sieci kin C. C. kupowanych przy pomocy określonych kart

płatniczych. Jeżeli- jak można domniemywać w oparciu o rozważania Sądu

Apelacyjnego- w Regulaminie stwierdzono, że w razie kupna biletów do takiego

kina i użycia w tym celu określonej karty płatniczej oraz poinformowania

sprzedawcy biletów o chęci skorzystania z promocji, przyznany zostanie

kupującemu określony rabat czy upust cenowy, to pozwala to tylko na stwierdzenie,

że określonym w Regulaminie warunkiem promocji w postaci otrzymania upustu

ceny, jest zawarcie przez uczestnika umowy kupna-sprzedaży biletu do jednego

z kin wskazanej sieci, przy użyciu określonej karty płatniczej i poinformowanie

sprzedającego bilety o udziale w promocji. Jedyną umową, o której mowa

w Regulaminie i której warunki on określa, jest zatem umowa kupna biletów do

kina, a tę umowę uczestnik ma zawrzeć ze sprzedawcą biletów, a więc

z właścicielem lub zarządzającym siecią kinową C. C., a nie ze strona pozwaną.

Nie ma w Regulaminie mowy o zawarciu przez uczestnika jakiejkolwiek umowy ze

stroną pozwaną, która opracowała i posługuje się Regulaminem, w tym „umowy

6

przystąpienia do promocji”, jak zdaje się uważać Sąd Apelacyjny, gdyż

oświadczenie o skorzystaniu z promocji uczestnik ma złożyć nie pozwanej lecz

sprzedającemu bilety do kina. Nie pozwala to uznać Regulaminu za ofertą zawarcia

umowy kupna biletów, składaną przez stronę pozwaną, jak przyjął Sąd Apelacyjny,

gdyż zgodnie z art. 66 k.c. ofertę składa jedna ze stron przyszłej umowy, podobnie

jak wzorcem umowy posługuje się także jedna ze stron przyszłej umowy, która ma

być zawarta na jego podstawie.

W literaturze trafnie wskazuje się, że zazwyczaj akcje promocyjne oparte są

na uregulowaniu zawartym w art. 919 k.c., a więc na przyrzeczeniu publicznym, że

za określone zachowanie się (np. nabycie jakiegoś towaru), kupujący otrzyma

nagrodę. Jedną z form akcji promocyjnej jest sprzedaż premiowa lub promocyjna,

która nie jest formą sprzedaży lecz formą przyrzeczenia publicznego zwykłego.

Nabycie towaru stanowi tu tylko czynność, którą musi wykonać uczestnik, by

uzyskać nagrodę od przyrzekającego. Przedmiotem sprzedaży premiowej jest

rezultat określonego zachowania się uczestnika w postaci nabycia towaru. Podmiot,

który organizuje promocję i daje przyrzeczenie publiczne nie musi być sprzedawcą

towaru objętego promocją. Organizator, czyli przyrzekający publicznie przyrzeka

tylko, że jeżeli uczestnik zawrze określoną umowę kupna-sprzedaży z osobą

trzecią, to uzyska od przyrzekającego nagrodę w postaci np. obniżki ceny. W takiej

sytuacji czym innym jest zawarcie takiej umowy przez uczestnika z osobą trzecią

a czym innym przystąpienie tego uczestnika do akcji promocyjnej. Przyrzekający

odpowiada wówczas tylko za nagrodę np. za przyznanie upustu. Jeżeli zatem

organizator akcji sprzedaży promocyjnej przyrzeka publicznie, że uczestnik akcji,

który zawrze określoną umowę kupna sprzedaży z osobą trzecią, otrzyma upust

czy inną promocję cenową, to jest to przyrzeczenie publiczne, określone w art. 919

i nast. k.c., a regulamin takiej promocji opracowany przez jej organizatora nie jest

wzorcem umowy, w rozumieniu art. 384 i nast. k.c. i nie podlega ograniczeniom

przewidzianym w tych przepisach. W przypadku przyrzeczenia publicznego nie

mamy bowiem do czynienia z umową zawieraną między przyrzekającym

a uczestnikiem, a z jednostronną czynnością prawną przyrzekającego. A zatem

akceptacja regulaminu przez uczestnika nie prowadzi do zawarcia jakiejkolwiek

umowy między nim a organizatorem akcji promocyjnej.

7

Powyższe różnice między wzorcem umowy a regulaminem akcji promocyjnej

pozwalają na ocenę w tym aspekcie konkretnego regulaminu akcji promocyjnej,

także Regulaminu Promocji Konsumenckiej, będącego przedmiotem sprawy.

Jednakże ocena dokonana przez Sąd Apelacyjny nie może być uznana za

prawidłową i wyczerpującą, gdyż pomija pełną treść Regulaminu, zasady rządzące

przyrzeczeniem publicznym, określone w art. 919 i nast. k.c. oraz wskazane wyżej

różnice między regulaminem akcji promocyjnej stanowiącej przyrzeczenie

publiczne a wzorcem umowy. Trafnie także skarżąca podnosi, że przedstawione

przez Sąd Apelacyjny argumenty przeciwko uznaniu przedmiotowego Regulaminu

za przyrzeczenie publiczne nie są przekonujące. Czwarty, ostatni w kolejności

argument, wskazujący na konieczność wyrażenia przez uczestnika woli wzięcia

udziału w promocji i uznający z tego powodu Regulamin za ofertę zawarcia umowy

kupna-sprzedaży, został już wyżej omówiony i oceniony jako nietrafny. Także

pozostałe argumenty budzą zasadnicze wątpliwości.

Nie wyklucza bowiem możliwości uznania Regulaminu za przyrzeczenie

publiczne fakt, że zasady promocji określone zostały w rozbudowanym, 20-sto

punktowym regulaminie ani to, że udział w promocji jest ściśle powiązany z kupnem

biletów do kina i stanowi element umowy kupna-sprzedaży tych biletów.

Przyrzeczenie publiczne może bowiem także być złożone w formie nawet

wielopunktowego regulaminu określającego zasady udziału w konkursie czy

promocji, a zadaniem, za które przyrzeczono nagrodę może być, jak wskazano

wyżej, dokonanie określonej czynności prawnej, w tym zawarcie określonej umowy

kupna- sprzedaży.

Także okoliczność, że przyrzeczenie nagrody, w postaci premii czy upustu,

skierowane zostało do ograniczonej liczby osób, w tym przypadku do posiadaczy

zbliżeniowej karty płatniczej, nie pozbawia go, wbrew stanowisku Sądu

Apelacyjnego, charakteru przyrzeczenia publicznego, w rozumieniu art. 919 k.c.,

gdyż przyrzeczenie publiczne powinno być kierowane do nieoznaczonych osób,

a więc bez możliwości indywidualnego określenia osób, które mogą ubiegać się

o nagrodę. Dopuszczalne jest kierowanie przyrzeczenia nagrody do określonej

kategorii osób posiadających określone właściwości. Jak wskazuje się w literaturze,

przyrzeczenie jest skierowane do nieoznaczonych osób wtedy, gdy przyrzekający

8

nie oznaczył w nim indywidualnie, kto może ubiegać się o nagrodę. Przyrzekający

może natomiast zwrócić się do określonej kategorii osób. Okoliczność, że ogólna

właściwość, za pomocą której zostały wskazane osoby mogące ubiegać się

o nagrodę, pozwala osoby te zindywidualizować, nie jest przeszkodą do uznania,

że przyrzeczenie skierowano do nieoznaczonych osób. Rozstrzygające bowiem jest

to, że przyrzeczenie dotyczy większej liczby osób i nie wiadomo, która z nich

wykona wymaganą w nim czynność lub dzieło.

Kolejny argument Sądu, powołujący się na nie ogłoszenie Regulaminu

publicznie, jest o tyle niezrozumiały, że z treści punktu 17 Regulaminu wynika, iż

jest on dostępny na określonej stronie internetowej, a nie ulega wątpliwości, że

ogłoszenie dokonane w Internecie ma charakter ogłoszenia publicznego,

w rozumieniu art. 919 k.c. Regulamin lub materiały dotyczące akcji promocyjnej

najprawdopodobniej były także wywieszone przed kasami kinowymi, co pośrednio

wynika z punktu 5 Regulaminu stanowiącego, iż o zakończeniu promocji

Organizator poinformuje przez zdjęcie materiałów promocyjnych. Nie jest zatem

jasne na jakiej podstawie Sąd Apelacyjny uznał, że oferta zawarta w Regulaminie

nie została ogłoszona publicznie.

Podkreślić też trzeba, że w wyrokach z dnia 28 kwietnia 1969 r. II CR 72/69

(OSNCP z 1970 r, z. 2, poz. 36) oraz z dnia 28 września 2005 r. I CK 104/05

(niepubl.), Sąd Najwyższy stwierdził, iż w sytuacji, gdy przyrzeczenie publiczne nie

zostało podane do publicznej wiadomości, przepisy art. 919 i nast. k.c. stosuje się

odpowiednio.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że ocena Sądu Apelacyjnego uznająca

zakwestionowany Regulamin za wzorzec umowy w rozumieniu art. 384 k.c., a nie

za przyrzeczenie publiczne uregulowane w art. 919 i nast. k.c., nie została oparta

na wystarczającej podstawie faktycznej i ocenie prawnej, uwzględniającej

wskazane wyżej zasady rządzące obiema tymi instytucjami prawnymi i występujące

między nimi różnice.

Z tych przyczyn zarzuty skargi kasacyjnej należało uznać za uzasadnione,

co prowadziło do uchylenia zaskarżonego wyroku na podstawie art. 39815

k.p.c.

i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

9

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 w zw. z art.

391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).