I CSK 748/13

Sygn. akt I CSK 748/13

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa PPHU K. i Syn spółki jawnej K.G. K. J. Zakładu

Garmażeryjnego w likwidacji w S.

przeciwko A. P. Spółce z o.o. w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 stycznia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 lipca 2013 r.,

oddala skarga kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) zł

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 12 września 2012 r. zasądził od

pozwanej A. P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P. na

rzecz powódki PPHU K. i Syn spółki jawnej K. G. K. J. Zakładu Garmażeryjnego

z siedzibą w S. kwotę 1.144.165,15 zł z odsetkami ustawowymi od dnia 23

marca 2011 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł

o kosztach procesu.

Sąd Apelacyjny wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną sprostował

oczywistą omyłkę w sentencji wyroku Sądu Okręgowego w ten sposób, że w miejsce

słownego oznaczenia zasądzonej kwoty: „milion sto czterdzieści cztery tysiące sto

sześćdziesiąt pięć tysięcy 15/100” wpisał: „milion sto czterdzieści cztery tysiące sto

sześćdziesiąt pięć złotych piętnaście groszy”, oddalił apelację pozwanej

i orzekł o kosztach procesu za drugą instancję.

Sąd Apelacyjny, aprobując ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę

zaskarżonego wyroku i ich ocenę prawną, stwierdził, że pozwana dopuściła się

czynu nieuczciwej konkurencji w postaci pobrania innych niż marża handlowa opłat

za przyjęcie do sprzedaży towarów powódki w ramach współpracy handlowej na

podstawie - łączących tych kontrahentów - umów z dnia 6 kwietnia 2008 r., 6 stycznia

2009 r., 16 kwietnia 2009 r. i 3 grudnia 2009 r. Wskazał, że opłaty z tytułu

scentralizowanej płatności, premii pieniężnej, usług marketingowych, promocyjnych,

badań laboratoryjnych oraz za audyt, z tytułu programu „S.” i innych usług zostały

zastrzeżone - w wymienionych umowach - na rzecz pozwanej bez ich powiazania z

ekwiwalentnymi świadczeniami na rzecz dostawcy. Kwoty pobrane przez pozwaną z

powołaniem się na powyższe postanowienia umowne stanowią w istocie opłaty z

tytułu dopuszczenia towarów powódki do obrotu, a więc czyn nieuczciwej

konkurencji określony w art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o

zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 153, oz.

1503 ze zm.; dalej: „u.z.n.k.”), co - w świetle art. 18 ust. 1 pkt 5 tej regulacji -

usprawiedliwia roszczenie o zwrot bezpodstawnie uzyskanych korzyści zgłoszone w

pozwie.

3

Sąd Apelacyjny uznał, że powódce należą się odsetki ustawowe za

opóźnienie w zapłacie dochodzonej kwoty nie - jak przyjął Są Okręgowy - od daty

wezwania do jej zapłaty, lecz od chwili pobrania niedozwolonych opłat.

Wskazał jednak, że wadliwe - w tym zakresie - rozstrzygnięcie nie narusza interesów

skarżącej.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c. i skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu oddalającemu apelację w zakresie

żądania zwrotu premii pieniężnej (517.590,36 zł), pozwana zarzuciła naruszenie:

- art. 60 oraz art. 65 § 1 i 2 k.c. przez ich niezastosowanie wobec braku

uwzględnienia okoliczności towarzyszących złożeniu oświadczenia woli

o ustaleniu premii pieniężnej, m.in. uzgodnienia przez strony w treści umowy,

że premia ta będzie rozliczana i dokumentowana w sposób przewidziany

w obrocie do korygowania wysokości ceny, tj. przez wystawianie not

księgowych oraz realizowania umowy zgodnie z tym postanowieniem;

- art. 536 § 1 k.c. przez jego niezastosowanie wskutek uznania, że premia

pieniężna nie jest elementem mechanizmu obniżenia ceny;

- art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. w związku z art. 5531

k.c. przez błędną wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie wobec przyjęcia, że norma prawna wysłowiona

w tym przepisie znajduje zastosowanie do upustów cenowych w postaci

premii pieniężnej;

- art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k. w związku z art. 405 k.c. przez błędną wykładnię

i uznanie, że uzgodnione premie pieniężne stanowiły bezpodstawnie

uzyskaną korzyść majątkową, podlegającą zwrotowi na rzecz powódki oraz

- art. 481 w związku z art. 61 i art. 455 k.c. w związku z art. 6 k.c. przez

zasądzenie odsetek ustawowych od żądanej pozwem kwoty od dnia 23 marca

2011 r., mimo że powódka nie przedstawiła dowodu potwierdzającego,

że wezwanie do zapłaty dotarło do pozwanej przed doręczeniem pozwu,

tj. 25 maja 2001 r.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, pozwana wniosła o uchylenie

wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i wydanie orzeczenia co do istoty

4

sprawy przez oddalenie powództwa co do kwoty 517.590,36 zł z odsetkami od dnia

23 marca 2011 r., bądź przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie na jej rzecz kosztów postepowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k., czynem nieuczciwej konkurencji jest

utrudnianie innym przedsiębiorcom dostępu do rynku przez pobieranie innych

niż marża handlowa opłat za przyjęcie towaru do sprzedaży. Stosownie zaś do art.

18 ust. 4 u.z.n.k., w razie dokonania czynu nieuczciwej konkurencji, przedsiębiorca,

którego interes został zagrożony lub naruszony, może żądać wydania bezpodstawnie

uzyskanych korzyści, na zasadach ogólnych.

Przedmiotem sporu między stronami na obecnym etapie postępowania

pozostawała przede wszystkim kwestia charakteru postanowień - zastrzeżonych na

rzecz pozwanej w umowach handlowych łączących strony - dotyczących premii

pieniężnej. Podniesione przez skarżącą zarzuty ogniskowały się wokół tego, czy

pobranie tej premii zostało prawidłowo zakwalifikowane jako czyn nieuczciwej

konkurencji, przewidziany w art. 15 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k.

Nie budzi wątpliwości, że strony mogą zastrzec w umowie - w ramach

swobody kontraktowej (art. 3531

k.c.) - spełnienie dodatkowych świadczeń w postaci

określonych usług nieobjętych typową umową sprzedaży. W orzecznictwie zwrócono

jednak uwagę, że ocena ustawowych przesłanek ograniczających tę swobodę musi

uwzględniać ryzyko sprzeczności określonego stosunku prawnego z założeniami

ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji, tj. dążeniem do eliminowania

niepożądanych zjawisk w działalności gospodarczej, a w szczególności

przeciwdziałania zachowaniom monopolistycznym, także w płaszczyźnie

kontraktowej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2012 r., I CSK

147/12, nie publ.). Sama prawna skuteczność zawartych w umowie sprzedaży

porozumień marketingowo-promocyjnych nie przesądza jeszcze wystąpienia deliktu

nieuczciwej konkurencji; decydujące znaczenie dla stwierdzenia jego popełnienia ma

natomiast ocena, że uzyskana przez kupującego opłata stanowi w istocie pobranie

5

od sprzedającego - innej niż marża handlowa - opłaty za przyjęcie towaru do

sprzedaży (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 2 lutego 2001 r., IV CKN 255/00,

OSNC 2001, Nr 9, poz. 137; z dnia 12 czerwca 2008 r., III CSK 23/08, nie publ.).

Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że premia

pieniężna określona została w umowach o współpracy zawartych przez strony

w okresie między 6 kwietnia 2008 r. a 3 grudnia 2009 r. jako jeden z rodzajów opłat

wymienionych obok innych należności uiszczanych przez dostawcę w związku

z usługami pozwanej. Premia ta nie spełniała żadnej funkcji motywacyjnej.

Obowiązek jej zapłaty został powiązany wyłącznie z osiągnięciem określonego

poziomu obrotów handlowych, uzyskiwanego bez potrzeby szczególnej aktywności

pozwanej.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę również na stosowany przez strony sposób

uzgadniania ceny towarów dostarczanych przez powódkę, uwzgledniający ich

specyfikę (wyroby garmażeryjne). Cena ta była negocjowana telefonicznie

w odstępach miesięcznych; uzgodnienia stron miały charakter ostateczny,

uwzględniały bieżący poziom wzajemnych obrotów i nie przewidywały żadnych

korekt z tego tytułu.

Przytoczone ustalenia dotyczące treści umów łączących strony w pełni

usprawiedliwiają wniosek, że zastrzeżona w nich premia pieniężna stanowiła

w istocie opłatę za przyjęcie towaru do sprzedaży, utrudniającą dostęp do rynku.

Obowiązek zapłaty tej premii nie łączył się z jakimkolwiek świadczeniem

strony pozwanej; nie był przedmiotem negocjacji między stronami, lecz został

powódce narzucony jako warunek współpracy handlowej; uzależniono go jedynie

od osiągnięcia określonego progu obrotu towarami między stronami.

Wbrew zarzutowi skarżącej, ocena rzeczywistego charakteru premii pieniężnej

przyjęta za podstawę zaskarżonego wyroku nie jest wynikiem wadliwej wykładni

umów, dokonanej z naruszeniem art. 60 i art. 65 § 1 i 2 k.c.

Nie można zgodzić się z zarzutem skarżącej, wskazującym na

nieuwzględnienie przez Sąd Apelacyjny okoliczności towarzyszących złożeniu

oświadczenia woli o ustaleniu premii pieniężnej. Eksponowany w skardze

kasacyjnej sposób rozliczenia tej premii, odpowiadający zwyczajowo sposobowi

6

rozliczania upustów cenowych, nie stanowi dostatecznej podstawy do

skutecznego zakwestionowania przyjętego za podstawę zaskarżonego wyroku

wniosku, że świadczenie to w rzeczywistości zostało pobrane za wprowadzenie

towarów powódki do sieci handlowej pozwanej. Oceny tej nie podważa

skutecznie wskazywana w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. uchwała

składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 czerwca

2012 r., I FPS 2/12, ONSAi WSA 2013, nr 6, poz. 85 i powołane tam judykaty)

możliwość uznania premii pieniężnej z tytułu osiągnięcia określonej wielkości

sprzedaży za rabat w rozumieniu art. 29 ust. 4 ustawy z dnia 11 marca 2004 r.

o podatku od towarów i usług (Dz. U. Nr 54, poz. 535 ze zm.). Jak trafnie

zwrócono uwagę w uzasadnieniu powołanej uchwały, dla oceny charakteru

określonego świadczenia decydująca powinna być nie nazwa, lecz rzeczywista

treść tego świadczenia, dokonana na podstawie obiektywnej analizy całokształtu

okoliczności faktycznych. Przytoczony pogląd, sformułowany na gruncie prawa

podatkowego, nie wyłącza zatem możliwości zakwalifikowania działania

pozwanej, polegającego na pobieraniu premii pieniężnej, jako czynu nieuczciwej

konkurencji określonego w art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k.

Brak podstaw do podważenia oceny charakteru pobranych przez pozwaną

kwot z tytułu premii pieniężnej czyni oczywiście bezzasadnymi zarzuty

naruszenia art. 536 § 1 k.c. oraz art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. w związku z art.

3531

k.c. i art. 18 ust. 1 pkt 5 u.z.n.k. w związku z art. 405 k.c., skoro zarzuty te

zostały oparte na nietrafnym założeniu, iż premia pieniężna stanowi upust

cenowy (rabat).

Zamierzonego skutku nie mógł wreszcie wywrzeć zarzut naruszenia art.

481 k.c. w związku z art. 61 i art. 455 w związku z art. 6 k.c.

Prawidłowe przytoczenie podstawy kasacyjnej naruszenia prawa

materialnego wymaga wskazania nie tylko konkretnych przepisów, które -

w ocenie skarżącego - zostały naruszone, ale również postaci tego naruszenia

(art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Tymczasem skarżąca nie skonkretyzowała,

czy wadliwość rozstrzygnięcia w zakresie odsetek ustawowych była wynikiem

błędnej wykładni, czy niewłaściwego zastosowania wymienionych przepisów.

7

Sąd Najwyższy jest związany granicami podstaw kasacyjnych, przy czym nie może

domniemywać intencji towarzyszącej stronie skarżącej przy formułowaniu tych

podstaw. Niezależnie od tego wypada zauważyć, że podstaw skargi kasacyjnej

nie mogą wypełniać zarzuty zmierzające do podważenia ustaleń faktycznych

stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, ustalenie rzeczywistej daty wezwania

jej do zwrotu bezpodstawnie uzyskanej korzyści nie miało - w ocenie Sądu

Apelacyjnego - istotnego znaczenia, gdyż pozostawała ona w opóźnieniu

ze spełnieniem tego świadczenia od chwili pobrania przedmiotowych opłat.

Wskazana już wadliwa konstrukcja zarzutu podniesionego przez skarżącą

uniemożliwiają zweryfikowanie trafności tego zapatrywania.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł, jak w sentencji, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego

stosownie do art. 98 i art. 108 § 1 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.