II CSK 295/14

Sygn. akt II CSK 295/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSA Jacek Grela

w sprawie z powództwa Zakładu Oczyszczania i Gospodarki Odpadami

"M." Spółki Akcyjnej z siedzibą w O.

przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpieczeń Spółce Akcyjnej

z siedzibą w W.

o zapłatę 54.000,00 zł,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 11 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punktach 2) i 3) (drugim i trzecim)

i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Ł. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd pierwszej instancji oddalił, w połączonych do wspólnego rozpoznania

sprawach, m.in. powództwo o zapłatę kwoty 54.000 zł, uznając, że powód nie

przystąpił do odbudowy mienia w terminie wyznaczonym w postanowieniach o.w.u.

pozwanego ubezpieczyciela, co zwalniało tego pozwanego z obowiązku wypłaty

odszkodowania z umowy ubezpieczenia.

Apelację powoda oddalił Sąd Okręgowy zasądzając od powoda na rzecz

pozwanego koszty postępowania apelacyjnego. Sąd odwoławczy zaaprobował

zarówno ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji, jak również

zastosowanie właściwych przepisów prawa materialnego. W ocenie Sądu

odwoławczego przesłanką wypłacenia odszkodowania według wartości

odtworzeniowej było - wynikające z § 14 ust. 8 u.w.u. - przystąpienie przez

ubezpieczonego do dokonania zakupu, naprawy lub ponownego wytworzenia

mienia, które uległo spaleniu lub innemu uszkodzeniu. Samo złożenie przez

powoda oświadczenia z dnia 24 stycznia 2012 r. nie stanowiło dowodu

uprawniającego do uzyskania odszkodowania wg wartości odtworzeniowej,

ponieważ nie jest ono dowodem zakupu, fakturą lub rachunkiem, które były

wymagane przez ubezpieczyciela do wypłaty odszkodowania, stwierdził Sąd

drugiej instancji.

Sąd ten zaaprobował ocenę Sądu pierwszej instancji, że oświadczenie

powoda o tym, iż przystępuje do odbudowy zniszczonego mienia faktycznie nie

spowodowało przystąpienia do jego odbudowy, ponieważ takiej formy aktywności

powoda nie potwierdza ani jego oświadczenie z dnia 24 stycznia 2012 r., ani

przedłożony rachunek kosztów w formie kalkulacji strat. Ten ostatni dokument

również nie może stanowić podstawy do ustalenia i wypłaty odszkodowania

w wartości odtworzeniowej maszyn, urządzeń i wyposażenia, uznał Sąd Okręgowy.

Strona powodowa zaskarżyła wyrok Sądu Okręgowego w punkcie 2)

oddalającym jej apelację oraz w punkcie 3) zasądzającym koszty postępowania

apelacyjnego, opierając skargę kasacyjną na zarzutach mieszczących się

w ramach obu podstaw kasacyjnych.

3

Zarzuty naruszenia prawa materialnego obejmują naruszenie art. 65 § 1 i 2

k.c. w zw. z § 14 pkt 8 i § 16 ust. 2 i 3 Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Mienia

(dalej „o.w.u.”) pozwanego ubezpieczyciela. Skarżący uzasadnia je wadliwym

przyjęciem przez Sąd odwoławczy, że powód nie przystąpił do odbudowy mienia

w wyznaczonym terminie uzasadniającym wypłatę odszkodowania w sytuacji,

w której powód przystąpił w wymaganym terminie do odbudowy mienia zgodnie

ze złożonym oświadczeniem z dnia 24 stycznia 2012 r. oraz przedłożonym

rachunkiem kosztów w formie kalkulacji strat, co w jego ocenie przesądza

o udowodnieniu swego roszczenia.

Zarzut procesowy naruszenia art. 381 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

uzasadnia powód oddaleniem przez Sąd odwoławczy jego wniosku

o przeprowadzenie dowodu z fotokopii dokumentu dołączonego do apelacji

i w konsekwencji nieustaleniem okoliczności dotyczących warunków prowadzonej

przez powoda działalności w postaci braku środków finansowych na odbudowanie

mienia z własnych zasobów.

Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w zaskarżonej

części i o przekazanie mu sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący wywodzi, że postanowienia

o.w.u. należy wykładać zgodnie z dyrektywami art. 65 § 2 k.c., a słowo

„przystąpienie” nie oznacza pełnej realizacji wszelkich czynności, a jedynie

ich zainicjowanie, do którego doszło. W ocenie skarżącego, dla ustalenia

wysokości szkody uwzględnia się rachunek sporządzony przez Ubezpieczonego

z uwzględnieniem możliwości wynikających z § 14 pkt 9 o.w.u., tj. m.in.

przedłożenia kalkulacji strat.

Zarzut naruszenia przepisu prawa procesowego uzasadnił skarżący

pominięciem przez Sąd dowodu z dokumentu potwierdzającego brak własnych

środków powoda na odbudowę mienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie wobec trafności zarzutów

zgłoszonych w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej.

4

Nie okazał się natomiast trafny zarzut naruszenia art. 381 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. przez oddalenie wniosku dowodowego powoda o przeprowadzenie

dowodu z fotokopii dokumentu, wskazującego na brak po jego stronie środków na

odbudowanie mienia z własnych zasobów. Zarzut naruszenia przepisu prawa

procesowego wówczas przesądza o wystąpieniu drugiej podstawy kasacyjnej, jeżeli

zarazem uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt

2 k.p.c.). Strona skarżąca nie wykazała istnienia takiego wpływu i zarzuconego

naruszenia, co przesądza o tym, że zarzut ten nie zasługiwał na uwzględnienie

w postępowaniu kasacyjnym. Zważyć bowiem należy, że obowiązkiem

ubezpieczyciela wynikającym z art. 805 § 1 k.c. jest spełnienie określonego

świadczenia w razie zajścia przewidzianego umową wypadku, co nie jest tożsame

wyłącznie z jego obowiązkiem zrekompensowania jedynie wydatków wcześniej

poniesionych przez ubezpieczonego z własnych środków na usunięcie

skutków wypadku.

Skarga kasacyjna zasługiwała natomiast na uwzględnienie wobec

zasadności zarzutów naruszenia art. 65 § 2 k.c. przy dokonywaniu wykładni

postanowień wzorca umowy strony pozwanej, kształtujących treść stosunku

zobowiązaniowego powstałego w następstwie zawartej między stronami umowy

ubezpieczenia oraz związania stron postanowieniami doręczonych powodowi

przez zawarciem umowy Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Mienia (o.w.u.).

Wymogi transparentności wzorców umownych oraz konsekwencje

zawartych w nich postanowień niejednoznacznych określił ustawodawca w art. 385

§ 2 k.c.

Wykładnia postanowień wzorca umowy stworzonego m.in. przez

ubezpieczyciela musi uwzględniać określony cel umowy ubezpieczenia (art. 65 § 2

k.c.), którym jest ochrona ubezpieczonego realizowana poprzez uwzględnienie

jako zasady odpowiedzialności ubezpieczyciela, przy jednoczesnym ograniczonym

rozumieniu przesłanek wyłączających tę odpowiedzialność. Ma to szczególne

znaczenie zwłaszcza przy interpretacji postanowień nieostrych czy

wprowadzających kryteria ocenne. Cel umowy jako kryterium wykładni także

postanowień wzorca umowy nakazuje położenie nacisku na ochronny charakter

5

stosunku prawnego ubezpieczenia. Wykładnia postanowień wzorca umowy

stworzonego przez ubezpieczyciela nie może prowadzić do zaostrzenia wymagań

stawianych ubezpieczającemu i ograniczania obowiązków ubezpieczyciela.

Taki kierunek wykładni przesądzałby o naruszeniu art. 65 § 2 k.c. w powiązaniu

z celem i istotą umowy ubezpieczenia wynikającymi z art. 805 § 1 k.c. (por. wyrok

SN z dnia 10 stycznia 2014 r., I CSK 155/13, niepubl.).

Rację ma więc skarżący, że postanowienia ogólnych warunków umów

ubezpieczenia podlegają wykładni według reguł określonych w art. 65 § 2 k.c.,

gdy ich postanowienia nie są precyzyjne i stwarzają wątpliwości co do ich istotnej

treści, a wykładnia taka nie może pomijać celu, w jakim umowa została zawarta,

a także natury i funkcji zobowiązania (wyrok SN z dnia 13 maja 2001 r.,

sygn. akt V CSK 481/03, niepubl.). Umowa ubezpieczenia pełni przecież funkcję

ochronną i z tej przyczyny miarodajny dla wykładni jej postanowień jest punkt

widzenia tego, kto jest chroniony, a wątpliwości interpretacyjne nie mogą obciążać

ubezpieczonego (por. wyrok SN z dnia 28 maja 1997 r., sygn. akt III CKN 76/97,

niepubl.; wyrok SN z dnia 28 maja 1997 r., sygn. akt III CKN 76/97, niepubl.;

wyrok SN z dnia 2 września 1998 r., sygn. akt III CKN 605/97, niepubl.; wyrok

SN z dnia 19 lutego 2004 r., sygn. akt IV CK 69/03, niepubl.; wyrok SN z dnia

8 grudnia 2005 r., sygn. akt II CK 305/05, niepubl.; wyrok SN z dnia 14 lipca 2006 r.,

sygn. akt II CSK 60/06).

Tymczasem Sąd drugiej instancji w istocie wyłożył, powołane

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oraz wskazane w skardze kasacyjnej,

postanowienia wzorca umowy (o.w.u.) tak, jakby to był tekst prawny i jakby

interpretował w istocie przepisy prawne, a nie postanowienia wzorca umowy

składające się na treść węzła obligacyjnego łączącego strony.

W ocenie tego Sądu, użyte w § 14 ust. 8 o.w.u. sformułowanie „przystąpienia”

do zakupu, naprawy lub ponownego wytworzenia mienia należy utożsamić

z dokonaniem zakupu, naprawy lub ponownym wytworzeniem mienia, której

to wykładni nie sposób zaakceptować posługując się choćby wyłącznie znaczeniem

językowym tego pojęcia. Przystąpienie do realizacji określonego celu jest bowiem

etapem wstępnym, początkowym, do jego sfinalizowania i nie może być

6

utożsamiane i traktowane równoznacznie z osiągnięciem tego celu, którym jest

dokonanie czegoś.

Postanowienia o.w.u. strony pozwanej nie precyzują bliżej ani nie czynią

ograniczeń w czym przejawiać się ma to „przystąpienie” m.in. do zakupu, naprawy

lub ponownego wytworzenia mienia. W tej sytuacji co najmniej przedwczesna była

ocena Sądu odwoławczego, że złożenie przez powoda oświadczenia z dnia

24 stycznia 2012 r., informującego o przystąpieniu do określonych w nim działań,

nie spełnia wymogu określonego w § 14 ust. 8 o.w.u.

Niejednoznaczność postanowień wzorca umowy pozwanego

ubezpieczyciela odzwierciedlają też zapisy § 14 ust. 1 lit. b) oraz § 14 ust. 9 o.w.u.

W pierwszym z nich za podstawę określenia wysokości szkody wg wartości

odtworzeniowej przyjęto wartość kosztów zakupu albo naprawy mienia

wynikającą z faktury lub rachunku, a więc z dokumentu pochodzącego od

sprzedawcy albo usługodawcy. Natomiast wg § 14 ust. 9 o.w.u. przy ustalaniu

wysokości szkody uwzględnia się „rachunek szkody sporządzony przez

Ubezpieczonego” oraz dopuszcza się możliwość ustalenia „wysokości szkody

podanej przez Ubezpieczonego w rachunku szkody”. Ostatnio wymienione

sformułowania zdają się wskazywać na to, że chodzi o sporządzoną przez

Ubezpieczonego kalkulację wysokości szkody, określoną w o.w.u. mianem

„rachunku szkody”.

Ponieważ postanowienia wzorca umowy powinny być z mocy art. 385 § 2 k.c.

formułowane jednoznacznie i w sposób zrozumiały dla ich potencjalnych

adresatów, to postanowienia zawierające sformułowania niejednoznaczne należy

interpretować na korzyść ubezpieczonego (wyrok SN z dnia 24 marca 2004 r., I CK

471/03, niepubl.; wyrok SN z dnia 18 marca 2003 r., IV CKN 1858/00, niepubl.).

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art. 108 § 2

w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.