III KK 351/14

Sygn. akt III KK 351/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący)

SSN Andrzej Ryński (sprawozdawca)

SSN Eugeniusz Wildowicz

Protokolant Łukasz Biernacki

w sprawie J. C.

oskarżonego z art. 212 § 2 kk

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 25 lutego 2015 r.,

kasacji, wniesionej przez pełnomocnika oskarżyciela prywatnego

od wyroku Sądu Okręgowego w O.

z dnia 8 maja 2014 r., utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w P.

z dnia 4 listopada 2013 r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok oraz utrzymany nim w mocy

wyrok Sądu Rejonowego i sprawę przekazuje temu ostatniemu

Sądowi do ponownego rozpoznania;

2. zarządza zwrot na rzecz oskarżyciela prywatnego M. K.

wniesionej opłaty od kasacji.

UZASADNIENIE

2

J. C. został oskarżony przez oskarżyciela prywatnego o to, że w dniach od

14 do 22 sierpnia 2012 r., działając w warunkach przestępstwa ciągłego, zniesławił

M. K. w ten sposób, że w Dzienniku […], w artykule „[…]” oraz w Tygodniku […], w

artykule „[…]”, pomówił M. K., że jako były wójt gminy […], wchodzi w skład

zorganizowanej grupy przestępczej, która podstępem przejmuje grunty i majątki, w

tym majątek […], tj. o czyn z art. 212 § 2 k.k.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 4 listopada 2013 r., uniewinnił J. C. od

zarzucanego mu czynu.

Od powyższego wyroku apelacje złożyli pełnomocnik oskarżyciela

prywatnego oraz oskarżyciel prywatny.

Pełnomocnik oskarżyciela prywatnego zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił

naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało wpływ na treść wyroku:

1. art. 5 § 2 k.p.k. przez uznanie, że w sprawie występują nieusuwalne

wątpliwości, które należy rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego, podczas gdy

wątpliwości te mogą być usunięte poprzez przeprowadzenie dowodu z

przesłuchania świadków […], dziennikarzy, którzy opublikowali wywiad w Dzienniku

[…] w artykule "[…]" oraz w Tygodniku […] w artykule "[…]",

2. art. 167 k.p.k. w zw. z art. 366 § 1 k.p.k. polegające na nieprzeprowadzeniu

dowodu z urzędu w postaci przesłuchania świadków […] na okoliczność wywiadów

z J. C. i ich autoryzacji.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania innemu sądowi rejonowemu wyznaczonemu przez Sąd

odwoławczy.

Oskarżyciel prywatny zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie

przepisów prawa procesowego mające wpływ na treść wyroku, tj.:

1. art. 41 § 1 k.p.k., polegające na niewyłączeniu się sędziego orzekającego

z własnej inicjatywy w przypadku, gdy zaistniały przesłanki przewidziane w art. 41 §

1 k.p.k.,

2. art. 167 k.p.k. w zw. z art. 366 § 1 k.p.k., polegające na

nieprzeprowadzeniu dowodu z urzędu w postaci przesłuchania świadków […] na

okoliczność przeprowadzenia wywiadów z J. C. i ich autoryzacji,

3. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 391 k.p.k., polegające na ustaleniu stanu

3

faktycznego na podstawie dowolnej, a nie swobodnej oceny materiału

dowodowego, polegającej na pominięciu dowodu z cytowanych wypowiedzi z

artykułów prasowych, stanowiących przedmiot niniejszego postępowania oraz z

wyjaśnień oskarżonego złożonych na rozprawie potwierdzających, że zniesławienia

znajdują się w cytowanych wypowiedziach J. C. i dowolnym doborze w ogólnym

powołaniu się na całość materiału dowodowego bez wskazania, który konkretnie

dowód potwierdza daną okoliczność,

4. art. 4 k.p.k., art. 7 k.p.k., art. 410 k.p.k. i art. 424 § 1 k.p.k., polegające na

ustaleniu okoliczności stanu faktycznego na podstawie materiału dowodowego,

który jest nie kompletny, a brak jest umotywowanego stanowiska Sądu dla takiego

postępowania.

Powołując się na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania innemu sądowi

rejonowemu wyznaczonemu przez Sąd odwoławczy.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 8 maja 2014 r., zaskarżony wyrok utrzymał

w mocy, uznając obie apelacje za oczywiście bezzasadne.

Kasację od tego wyroku wniósł pełnomocnik oskarżyciela prywatnego.

Zaskarżając wyrok Sądu odwoławczego w całości zarzucił mu rażące naruszenie

przepisów prawa procesowego mające istotny wpływ na jego treść tj:

1. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 41 § 1 k.p.k., polegające na uznaniu, że dowody

złożone wraz z apelacją oskarżyciela prywatnego w postaci aktów notarialnych oraz

postanowienia Sądu Rejonowego II Wydział Karny w sprawie […] nie stanowiły

podstawy do wyłączenia się sędziego z urzędu, podczas gdy dowody te mogą co

najmniej wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do jego bezstronności w danej

sprawie;

2. art. 7 k.p.k. w zw. z art. 2 § 2 k.p.k. i art. 167 k.p.k. w zw. z art. 366 § 1 k.p.k.,

polegające na uznaniu, że postępowanie sądowe ma charakter kontradyktoryjny,

podczas gdy przewodniczący w niniejszej sprawie miał obowiązek z urzędu

wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności i ustalenia prawdy materialnej, w tym

wyjaśnienia autoryzacji wywiadu, jeśli tę okoliczność uznał za istotną.

Podnosząc ten zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.

4

Oskarżony w odpowiedzi na kasację wniósł o jej oddalenie jako oczywiście

bezzasadnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja okazała się zasadną w zakresie, w jakim podniesiono w niej zarzut

rażącego naruszenia prawa procesowego – art. 167 k.p.k. w zw. z art. 366 § 1

k.p.k. Stwierdzone uchybienie jest na tyle oczywiste i poważne, że rzutuje na

kwestię rozstrzygnięcia w przedmiocie procesu, tj. odpowiedzialności karnej J. C.

za zarzucane mu przestępstwo.

W takich okolicznościach stwierdzić trzeba, że afirmowane w punkcie 2

kasacji naruszenie prawa należy do kategorii „przyczyn kasacyjnych” wynikających

z treści art. 523 § 1 k.p.k.

Istota stwierdzonego uchybienia sprowadza się do niezasadnego

zaniechania przeprowadzenia z urzędu dowodu z zeznań świadków […] na

okoliczność przeprowadzenia wywiadów z J. C. i ich autoryzacji – niewątpliwie

mające istotne znaczenie dla przedmiotu rozpoznawanej sprawy, czego niestety nie

dostrzegł Sąd Okręgowy. Odpierając tożsamy zarzut podniesiony w apelacji

pełnomocnika oskarżyciela prywatnego, Sąd Okręgowy skonstatował, że „..Sąd

Rejonowy z urzędu nie był zobligowany do prowadzenia postępowania

dowodowego, skoro strony o to nie wnosiły i miał podstawy uznać, że sprawa

dojrzała do rozstrzygnięcia w oparciu o przedstawione przez strony dowody..”.

Jednocześnie Sąd ad quem podkreślił, że w związku z obowiązującą zasadą

kontradyktoryjności, na stronach ciąży obowiązek zgłaszania wniosków

dowodowych, co wynika wprost z treści art. 167 k.p.k. (str. 3 uzasadnienia Sądu

Okręgowego). Taka ocena Sądu Okręgowego narusza nie tylko cel postępowania

karnego, jakim jest wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, ale także zasadę

prawdy materialnej. W obecnym bowiem stanie prawnym, zasada

kontradyktoryjności ma charakter ograniczony na rzecz zasady prawdy materialnej,

która obliguje sąd do wyjaśnienia z urzędu wszystkich wątpliwości. Natomiast

zasadnicza zmiana treści art. 167 k.p.k., zawierająca istotne ograniczenie działania

ex officio w postępowaniu jurysdykcyjnym wszczętym z inicjatywy strony, nastąpi

dopiero z dniem 1 lipca 2015 r., w oparciu o przepis art. 1 pkt 51 i art. 56 ustawy z

dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz

5

niektórych innych ustaw (Dz.U.2013.1247 ze zm.).

Trudno było nie zgodzić się z pełnomocnikiem oskarżyciela prywatnego

utrzymującym, że skoro istnieją wątpliwości czy zniesławiające treści, tj. uznanie

oskarżyciela prywatnego za członka mafii lub zorganizowanej grupy, która

podstępem przejmuje grunty, zostały wypowiedziane przez J. C., czy też były

skutkiem opracowania wywiadu przez dziennikarzy, to obowiązkiem organów

procesowych było przesłuchanie w charakterze świadków dziennikarzy […], którzy

posiadali w tej mierze wiedzę i których relacje mogły być pomocne przy ustalaniu

sprawstwa J. C. Oba wywiady opublikowane w […] zawierają cytowania

wypowiedzi J. C. Oskarżony w wyjaśnieniach składanych przed Sądem pierwszej

instancji potwierdził, że udzielał wywiadów dziennikarzom A. S. i G. H., jednak ich

nie autoryzował. Nie potrafił także wskazać, czy jego wypowiedzi były nagrywane, a

także zaprzeczył, że mówił, iż M. K. działa w ramach zorganizowanej grupy

przestępczej (k. 182-183, t. I). W tej sytuacji, to na Sądzie ciążył obowiązek

ustalenia czy rzeczywiście w tych wypowiedziach lub informacjach, powoływanych

w tekście, nie znalazły się określenia naruszające dobra osobiste innej osoby.

Ustalenie to jest łatwiejsze, jeżeli sporny tekst publikacji był autoryzowany przez

osobę udzielającą wywiadu lub wypowiedzi. W razie braku autoryzacji (tak jak to

ma miejsce w przedmiotowej sprawie) konieczne jest wykorzystanie innych

środków dowodowych, np. zeznań dziennikarza, któremu udzielono wywiadu, czy

publikacji (por. wyrok SN z dnia 16.02.2005 r., sygn. akt IV CK 519/04, OSNC

2005/9/165). Tymczasem, procedujący w sprawie Sąd Rejonowy, na skutek braku

jednoznacznych dowodów, które potwierdziłyby tezę oskarżenia, rozstrzygnął

pojawiająca się w ten sposób wątpliwość na korzyść oskarżonego.

Jednocześnie podkreślić należy, że bierność stron i brak wniosku o

pozyskanie wspomnianego dowodu nie zwalniały Sądu pierwszej instancji z

obowiązku podjęcia w tym zakresie czynności z urzędu w stadium jurysdykcyjnym.

Trafnie wskazuje się w judykaturze, że niedomaganie się przez strony

przeprowadzenia określonego dowodu, nie zwalnia sądu z odpowiedniej inicjatywy

dowodowej, w szczególności w sytuacji jeśli jej brak grozi wydaniem

niesprawiedliwego orzeczenia (por. wyrok SN z dnia 10.07.2008 r., II KK 33/08, Lex

nr 44896; wyrok SN z dnia 12.09.2002 r., IV KK 285/02, Lex nr 55532;

6

postanowienie SN z dnia 11.04.2006 r., V KK 360/05, OSNwSK 2006/1/819;

postanowienie SN z dnia 11.03.2003 r., III KKN 94/01, Lex nr 78409). Powyższe

stanowisko znajduje pełne wsparcie w treści art. 167 k.p.k., jak też w wynikającej z

art. 2 § 2 k.p.k., art. 4 k.p.k. i art. 2 § 1 pkt 1 k.p.k. konieczności: oparcia każdego

rozstrzygnięcia na prawdziwych ustaleniach faktycznych, badania oraz

uwzględniania okoliczności przemawiających zarówno na korzyść jak i na

niekorzyść oskarżonego, realizacji w toku procesu zasady trafnej reakcji karnej

(zob. też A. Murzynowski, Istota i zasady procesu karnego, Warszawa 1994, s. 113

i n.).

Tak więc skoro Sąd Rejonowy miał obowiązek przeprowadzenia z urzędu

(art. 167 k.p.k.) dowodu z przesłuchania świadków […], na okoliczność wywiadów

przeprowadzonych z J. C. i ich autoryzacji, zaś tego obowiązku nie wypełnił, to

dopuścił się rażącego naruszenia art. 167 k.p.k. w zw. z art. 366 § 1 k.p.k. Sąd

Okręgowy nie dostrzegł tej okoliczności (podniesionej w apelacji) i sprowadził

problem do stwierdzenia, że strona – pomimo pomocy ze strony profesjonalnego

pełnomocnika – nie wnioskowała o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków,

powielając tym samym błędne stanowisko Sądu Rejonowego, że nadrzędną

zasadą jest kontradyktoryjność procesu karnego i to strony powinny zgłaszać

wnioski dowodowe.

Wobec powyższego niezbędne okazało się uchylenie zaskarżonego wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 8 maja 2014 r. oraz utrzymanego nim w mocy wyroku

Sądu Rejonowego z dnia 4 listopada 2013 r. i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi pierwszej instancji (art. 537 § 1 i 2 k.p.k.).

Powyższemu rozstrzygnięciu w przedmiocie kasacji wniesionej na

niekorzyść oskarżonego nie stała na przeszkodzie treść art. 524 § 3 k.p.k. Przepis

ten zakazuje uwzględnienia kasacji na niekorzyść osoby oskarżonej, wniesionej po

upływie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się orzeczenia. W niniejszej sprawie

termin ten nie został przekroczony.

Podejmując decyzję o uchyleniu wyroku także Sądu Rejonowego i

przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania właśnie temu sądowi, Sąd

Najwyższy kierował się tym, iż to na sądzie pierwszej instancji, jako sądzie meriti,

spoczywał będzie obowiązek uzupełnienia postępowania dowodowego, poprzez

7

przeprowadzenie dowodów co do istoty sprawy oraz poczynienia na bazie tak

uzupełnionego materiału dowodowego ponownych ustaleń faktycznych.

Zatem, organ sądowy pierwszej instancji, będąc związany wskazaniami

Sądu Najwyższego co do dalszego postępowania (art. 518 k.p.k. w zw. z art. 442 §

3 k.p.k.), pozyska dowód z przesłuchania świadków na okoliczność wywiadów

przeprowadzonych z J. C. i ich autoryzacji. Po przeprowadzeniu tego dowodu

obowiązkiem Sądu będzie dokonanie uwzględniającej dyspozycję art. 7 k.p.k.

oceny, czy zawarte we wskazanych wyżej artykułach prasowych treści zostały

wypowiedziane przez J. C., czy były efektem opracowania wywiadu przez

dziennikarzy. Na podstawie tak zgromadzonego materiału dowodowego, w ramach

samodzielności jurysdykcyjnej, Sąd Rejonowy rozstrzygnie czy wypowiedzi

oskarżonego kierowane do dziennikarzy miały charakter zniesławiający

oskarżyciela prywatnego, niezależnie od rozbieżnych poglądów prezentowanych w

tym zakresie, przez Sąd Okręgowy w sprawie …1/13 oraz Sąd Apelacyjny w

sprawie ...9/14 z powództwa M. K. przeciwko J. C. o ochronę dóbr osobistych.

Po wydaniu wyroku, Sąd meriti, w razie wystąpienia takiej konieczności,

uzasadni go zgodnie ze standardami przewidzianym w art. 424 k.p.k.

Marginalnie należy zauważyć, że art. 167 § 1 k.p.k. w brzmieniu nadanym

wskazaną wyżej ustawą z dnia 27 września 2013 r. stanowiący oś konstrukcyjną

wprowadzanego do procedury karnej procesu kontradyktoryjnego, w postępowaniu

ponownym prowadzonym w niniejszej sprawie, nie będzie miał zastosowania także

po dacie jego wejścia w życie - 1 lipca 2015 r., z uwagi na treść art. 36 pkt 2 ustawy

nowelizującej.

Chybiony okazał się natomiast zarzut kasacji oparty na przekonaniu, że

sporządzanie aktów notarialnych przez oskarżonego J. C. w kancelarii notarialnej

żony sędziego referenta, stanowiło w tej sprawie przesłankę uzasadniającą

wyłączenie sędziego na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. Przypomnieć trzeba, że

potencjalne uchybienia dotyczące kwestii wyłączenia sędziego, stanowią

bezwzględną przyczynę odwoławczą jedynie w aspekcie przesłanek tego

wyłączenia wymienionych w art. 40 k.p.k. i tylko wtedy mogą być podnoszone w

kasacji, niezależnie od tego na jakim etapie procesu wystąpiły. Natomiast w

sytuacji, gdy zagadnienie fakultatywnego wyłączenia miałoby dotyczyć

8

procedowania sądu pierwszej instancji, a nie sądu odwoławczego, którego

rozstrzygnięcie jest przedmiotem tej kontroli, podnoszenie tego zarzutu żadną

miarą nie może być skuteczne (por. postanowienie SN z dnia 13.07.2005 r., sygn.

akt II KK 388/04, OSNwSK 2005/1/1349). Na marginesie trzeba jedynie zauważyć,

co zresztą podkreślał Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie, że podstawą żądania

wyłączenia sędziego na wniosek, są trwałe powiązania sędziego ze stroną albo jej

pełnomocnikiem typu przyjaźń, wrogość, zbieżność lub rozbieżność interesów (por.

postanowienie SN z dnia 7 lipca 1972 r., I KR 12/72, OSNPG 1972, nr 11, poz. 179;

postanowienie SN z dnia 11.04.1980 r., sygn. akt VI KR 55/80, OSPIKA 1-2/1982,

poz. 11; wyrok SN z dnia 17 maja 2007 r., V KK 105/06, Prok. i Pr.-wkł. 2007, nr 12,

poz. 13, s. 9). Sporadyczne kontakty, na linii stricte zawodowej (co ma miejsce w

przedmiotowej sprawie) nie powodują konieczności wyłączenia sędziego.

Na zakończenie trzeba jeszcze nadmienić, że uwzględniając treść sentencji

wyroku Sądu Najwyższego, nie było podstaw do zamieszczania w tym wyroku

rozstrzygnięcia o kosztach procesu za postępowanie kasacyjne. Tego rodzaju

rozstrzygnięcie zamieszcza się jedynie w wyroku kończącym postępowanie (art.

626 § 1 k.p.k.). Takiej cechy nie ma wyrok Sądu Najwyższego uchylający

orzeczenia sądów obu instancji i przekazujący sprawę do ponownego rozpoznania

organowi a quo. Natomiast zwrot opłaty kasacyjnej zarządzono na podstawie art.

527 § 4 k.p.k.