I CSK 165/14

Sygn. akt I CSK 165/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa A. S.

przeciwko B. Towarzystwu Ubezpieczeń S.A. w P.

o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 12 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 czerwca 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo przeciwko pozwanemu

Ubezpieczycielowi uznając za niedozwolone i zakazując pozwanemu

wykorzystywania w obrocie z konsumentami określonego postanowienia wzorca

umowy o treści przytoczonej w sentencji wyroku.

Sąd ten ustalił, że pozwanego w tym procesie Ubezpieczyciela łączyła

z nieuczestniczącym w tym procesie Bankiem umowa, umożliwiająca

kredytobiorcom Banku przystąpienie do ubezpieczenia i której integralną część

stanowią Warunki Ubezpieczenia na Życie (dalej o.w.u.). Nadto Sąd ten uznał,

że pozwany Ubezpieczyciel ma legitymację bierną, bo stosuje wzorzec w obrocie

z konsumentami, którego postanowienia regulują tylko prawa i obowiązki

ubezpieczonego i ubezpieczyciela. Sąd I instancji uznał sporne postanowienie

wzorca umowy za niedozwolone, gdyż ocenił je jako rażąco naruszające interesy

konsumenta, a także jako pozostające w sprzeczności z dobrymi obyczajami,

zarówno w płaszczyźnie wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela jak

i ukształtowania obowiązków konsumenta.

Sąd drugiej instancji oddalił apelację pozwanego Ubezpieczyciela,

akceptując i przyjmując za własne dokonane przez Sąd Okręgowy ustalenia

faktyczne oraz ich ocenę prawną.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, legitymacja czynna, w postępowaniu

służącym abstrakcyjnej kontroli abuzywności wzorców umowy, służy z mocy art.

47938

k.p.c. każdemu, kto mógłby zawrzeć umowę zawierającą niedozwolone

postanowienie. Z mocy art. 808 § 5 k.c., przewidującym odpowiednie stosowanie

art. 3851

- 3853

k.c., ubezpieczonego należy traktować jako konsumenta

uprawnionego do obrony swych praw w ramach kontroli abstrakcyjnej wzorca,

co przesądza o legitymacji czynnej powódki do wystąpienia z przedmiotowym

powództwem. Uprawnienia wynikające z prawa materialnego muszą mieć wpływ

na uprawnienia procesowe, stwierdził Sąd Apelacyjny.

Sąd ten sprzeciwił się kwestionowaniu kwalifikacji Warunków Ubezpieczenia

jako wzorca umowy i przeprowadził kontrolę oceny spornego postanowienia wzorca

3

umowy dokonanej przez Sąd I instancji. Uznał, że nawet przy przyjęciu za główne

świadczenie ubezpieczyciela ponoszenie ryzyka wypłaty świadczenia

ubezpieczonemu to i tak sporne postanowienie wzorca jedynie dotyczy świadczenia

głównego, a nie określa go, zatem nie wymyka się spod kontroli abstrakcyjnej,

co przesądza o nietrafności zarzutu apelacyjnego naruszenia art. 3851

§ 1 przez

jego zastosowanie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, nieprecyzyjne określenie, w kontrolowanym

postanowieniu wzorca umowy, związku przyczynowego między śmiercią

ubezpieczonego a chorobą, wskutek użycia pojęć „pośrednio” lub „bezpośrednio”,

powoduje rozciągnięcie przyczyn wyłączających odpowiedzialność pozwanego na

te, które nie pozostają w adekwatnym związku przyczynowym ze zdarzeniem.

Za trafną uznał Sąd odwoławczy ocenę Sądu Okręgowego, że rażącym

naruszeniem interesów konsumenta jest wyłączenie odpowiedzialności

ubezpieczyciela nawet w sytuacji, gdy rozpoznanie choroby nastąpiło w okresie,

którego ubezpieczony nie obejmuje już swoją świadomością ze względu na

znaczny upływ czasu.

Pozwany Ubezpieczyciel zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości,

opierając skargę kasacyjną na zarzutach mieszczących się w zakresie obu podstaw

kasacyjnych.

W ramach pierwszej podstawy skarżący zarzucił naruszenie:

- art. 805 § 1 k.c. przez błędną wykładnię wskutek uznania, że postanowienie

7 ust. 1 o.w.u. jedynie dotyczy świadczenia głównego, a nie określa go

pomimo określenia zakresu ochrony ubezpieczeniowej;

- art. 3851

§ 1 k.c. w zw. z art. 808 § 5 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie

wskutek przyjęcia, że czasowe wyłączenie odpowiedzialności

ubezpieczyciela w razie wystąpienia określonego zdarzenia jest

niedozwolonym postanowieniem umowy;

- art. 808 § 5 k.c. przez błędną wykładnię wskutek przyjęcia, że przyznanie

ubezpieczonym ochrony na podstawie art. 3851

- 3853

k.c. skutkuje

uprawnieniem do wytoczenia powództwa na podstawie art. 47936

- art. 47945

4

k.p.c., podczas gdy art. 808 § 5 nie przewiduje odpowiedniego stosowania

tych przepisów k.p.c.;

- art. 384 - 385 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie wskutek błędnego

uznania warunków ubezpieczenia za wzorzec umowy;

- art. 361 § 1 k.c. w zw. z art. 6 k.c. i art. 65 k.c. przez błędną wykładnię

wskutek przyjęcia wadliwego rozumienia adekwatnego związku

przyczynowego, który obejmuje zarówno przyczyny bezpośrednie jak

i pośrednie.

Zarzuty mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej

sprowadzają się do naruszenia:

- art. 47938

k.p.c. przez błędne przyznanie powódce legitymacji czynnej a więc

także ubezpieczonemu, na rzecz którego umowa mogłaby być zawarta;

- art. 382 k.p.c. w zw. z art. 233 wskutek błędnego zastosowania w wyniku

pominięcia dowodu z opinii biegłego sądowego w zakresie ubezpieczeń

gospodarczych i pominięcia argumentów przemawiających za zgodnością

badanej klauzuli z dobrymi obyczajami.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości wyroków Sądów obu instancji

i orzeczenie co do istoty sprawy, a alternatywnie wniósł o uchylenie wyroków

Sądów obu instancji i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o uchylenie w całości wyroku Sądu Apelacyjnego

i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpoznania.

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwanego wniosła o jej

oddalenie i o zasądzenie kosztów postępowania, akcentując swoją akceptację

nowszego orzecznictwa dla teorii świadczenia pieniężnego, a nie dla teorii ryzyka.

Postanowienie zwalniające ubezpieczyciela z obowiązku spełnienia świadczenia

nie jest elementem przedmiotowo istotnym umowy ubezpieczenia i podlega kontroli

w zakresie abuzywności, stwierdziła powódka. Hipotetyczne nawet uznanie tego

postanowienia za określające główne świadczenie ubezpieczyciela w ocenie

powódki nie wyłącza jego kontroli wobec niejednoznaczności sformułowań tej

klauzuli. Powódka podkreśliła ponadto, że możliwa dowolność interpretacji

5

charakteru związku przyczynowego jako adekwatnego albo jako odpowiadającego

teorii równowartości przyczyn w każdym przypadku przesądza o abuzywności tej

klauzuli.

Na rozprawie przed Sądem Najwyższym strony podtrzymały swoje

dotychczasowe stanowiska.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nietrafnym okazał się zarzut naruszenia art. 47938

k.p.c., uzasadniany przez

stronę skarżącą błędnym przyznaniem powódce legitymacji procesowej czynnej.

Statusu swojej biernej legitymacji procesowej strona pozwana nie kwestionowała.

W przepisie art. 47938

§ 1 k.p.c. określono szeroko krąg podmiotów

uprawnionych do wytoczenia powództwa o uznanie postanowienia wzorca

umowy za niedozwolone. Podmiotem czynnie legitymowanym z mocy tego przepisu

jest każdy potencjalnie uprawniony do zawarcia umowy zawierającej określone we

wzorcu postanowienie, a więc nawet ten który nie jest związany stosunkiem

materialnoprawnym z podmiotem posługującym się wzorcem umowy, którym może

być nie tylko twórca tego wzorca (wyrok SN z dnia 20 stycznia 2011 r., I CSK

218/10, niepubl.). Ustawodawca nie warunkuje również istnienia czynnej legitymacji

procesowej od istnienia interesu prawnego w wytoczeniu powództwa, a w

judykaturze przyjęto, że istnienie uzasadnionego interesu nie stanowi nawet

materialnoprawnej przesłanki do wytoczenia powództwa o uznanie postanowień

wzorca umowy za niedozwolone (uchwała SN z dnia 13 grudnia 2013 r., III CZP

73/13, OSNC 2014/10/97).

W piśmiennictwie wyrażono nawet pogląd, że czynna legitymacja

procesowa określona przepisem art. 47938

§ 1 k.p.c. przysługuje szerokiemu

kręgowi zainteresowanych bez żadnych ograniczeń i wyłączeń, a okoliczność

czy doszło, albo dojdzie do zawarcia umowy zawierającej kwestionowane

postanowienie jest okolicznością indyferentną dla określenia uprawnionego do

wszczęcia postępowania mającego za przedmiot tzw. abstrakcyjną kontrolę

wzorca. Chodzi bowiem o każdego potencjalnego kontrahenta podmiotu

posługującego się wzorcem umowy zawierającym sporne postanowienie.

6

Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. również okazał się nietrafny, ponieważ

dokonanie oceny zgodności kontrolowanej przez Sąd klauzuli wzorca z dobrymi

obyczajami nie wymaga posiadania wiadomości specjalnych, uzasadniających

korzystanie z opinii biegłego sądowego, a sądy mogły samodzielnie dokonać tej

oceny. Skarżący nie wykazał również, aby pominięcie przez Sądy dowodu z opinii

biegłego w zakresie ubezpieczeń gospodarczych było uchybieniem mogącym

mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a jest to niezbędna przesłanka przesądzająca

o wystąpieniu uzasadnionej drugiej podstawy kasacyjnej (3983

§ 1 pkt 2).

W tej sytuacji oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego należało

dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego sprawy przyjętego za podstawę

orzekania przez Sąd drugiej instancji.

Na wstępie należy przypomnieć wyrażone w judykaturze stanowisko,

że wykładnia postanowień umowy ubezpieczenia (a także postanowień

wzorca umowy stosowanego przez ubezpieczyciela) musi uwzględniać cel umowy

ubezpieczenia, którym jest zapewnienie przez ubezpieczyciela ochrony

ubezpieczonemu, w razie wystąpienia zdarzenia objętego ubezpieczonym ryzykiem,

polegającej na spełnieniu określonego świadczenia w ramach ponoszonej

odpowiedzialności, przy jednoczesnym ograniczonym rozumieniu przesłanek

wyłączających odpowiedzialność ubezpieczyciela. Taki kierunek wykładni ma

szczególne znaczenie zwłaszcza przy dokonywaniu interpretacji postanowień

niejednoznacznych, nieostrych czy wprowadzających kryteria ocenne (wyrok SN

z dnia 10 stycznia 2014 r., I CSK 155/13, niepubl.).

Zarzuty naruszenia art. 805 § 1 k.c., art. 3851

§ 1 k.c. w zw. z art. 808 § 5 k.c.

wiążą się z określeniem przez Sąd Apelacyjny głównego świadczenia stron, a w

konsekwencji z oceną możliwości badania przez sąd kwestionowanej klauzuli § 7

ust. 1 wzorca umowy z uwzględnieniem ustawowych przesłanek rozstrzygających

o abuzywności postanowień wzorca umowy.

Dostrzeganie istnienia w piśmiennictwie rozbieżnych stanowisk co do

określenia głównego świadczenia ubezpieczyciela nie ogranicza uprawnienia

składu orzekającego w niniejszej sprawie do opowiedzenia się za taką wykładnią

art. 805 § 1 k.c., którą podzielił co do zasady także Sąd Apelacyjny, że głównym

7

świadczeniem ubezpieczyciela jest spełnienie określonego świadczenia w razie

zajścia przewidzianego umową ubezpieczenia wypadku, a nie ponoszenie ryzyka

jego spełnienia określane też jako objęcie ochroną, udzielanie ochrony, czy jej

sprawowanie. Ostatnio wymienione postacie określenia świadczenia głównego

ubezpieczyciela nie mogą być uznane za rezultat prawidłowo dokonanej wykładni

językowej art. 805 § 1 k.c. W tej sytuacji rację miał Sąd Apelacyjny, że sporna

klauzula § 7 ust. 1 wzorca umowy jedynie dotyczy głównego świadczenia

ubezpieczyciela, a nie określa go, co w konsekwencji nie wyłączało możliwości

badania tej klauzuli przez pryzmat przesłanek ustawowych wynikających z art. 3851

§ 1 zdanie pierwsze k.c.

Z odmiennym stanowiskiem skarżącego nie sposób się zgodzić, ponieważ

sporne postanowienie wzorca umowy, zwalniające ubezpieczyciela

z odpowiedzialności oraz z obowiązku wypłaty świadczenia, zawiera w istocie

eliminację w określonym zakresie świadczenia głównego, a nie jest jego

określeniem, o czym stanowi art. 3851

§ 1 zdanie drugie k.c.

Postanowienie to bezspornie wyłącza, eliminuje w określonym zakresie

ochronę ubezpieczyciela, czego nie można utożsamiać z określeniem głównego

świadczenia ubezpieczyciela w postaci spełnienia określonego świadczenia.

Takie brzmienie spornego postanowienia wzorca umowy nie określa więc

świadczenia głównego, a jedynie go dotyczy, jak trafnie uznał Sąd Apelacyjny,

bo wskazuje okoliczności wyłączające spełnienie świadczenia głównego.

Nie sposób zatem uznać za określające główne świadczenie ubezpieczyciela

postanowienia eliminującego obowiązek spełnienia świadczenia w określonych

w tym postanowieniu okolicznościach. Wyłączenie obowiązku spełnienia

świadczenia głównego w razie wystąpienia wskazanych w postanowieniu wzorca

przesłanek dotyczy więc świadczenia głównego, ale go nie określa, co trafnie

dostrzegł Sąd Apelacyjny. Za postanowienie określające świadczenie główne nie

można więc uznać klauzuli wzorca umowy wyłączającej obowiązek jego spełnienia,

co uzasadniało dokonanie oceny postanowienia wzorca umowy w ramach kontroli

abstrakcyjnej.

8

Chybiony okazał się zarzut błędnej wykładni art. 808 § 5 k.c.

uzasadniony przyznaniem osobie fizycznej legitymacji do wytoczenia

powództwa na podstawie art. 47936

- 47945

k.p.c. w celu udzielenia ochrony

w zakresie wynikającym z art. 3851

- 3853

k.c.

Nawet w razie zawarcia umowy ubezpieczenia na cudzy rachunek przepisy

art. 808 § 2 i art. 805 § 1 k.c. nie sprzeciwiają się przeniesieniu ciężaru opłacania

składek na ubezpieczonego, niebędącego stroną umowy ubezpieczenia.

Okoliczność, że ubezpieczony opłacający składkę ubezpieczeniową nie uzyskuje

przez to statusu ubezpieczającego (wyrok SN z dnia 12 września 2013 r. IV CSK

91/13, niepubl.), nie pozbawia go uprawnienia do wytoczenia powództwa na

podstawie art. 47938

§ 1 k.p.c., w szczególności w przedmiocie dokonania kontroli

abstrakcyjnej postanowienia wzorca umowy. Nie sposób bowiem byłoby wyobrazić

sobie odpowiednie korzystanie przez ubezpieczonego z przepisów art. 3851

- 3853

k.c. w zakresie określonym w przepisie art. 808 § 5 k.c., bez możliwości wytoczenia

przewidzianego do tego celu powództwa. Brak w tym przepisie k.c. zastrzeżenia

odpowiedniego stosowania przepisów art. 47936

- 47945

k.p.c. do ubezpieczonych,

nie pozbawia ich legitymacji czynnej, o czym wcześniej już przesądzono

w odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 47938

§ 1 k.p.c.

Nie zasługują na uwzględnienie zarzuty naruszenia art. 384 - 385 k.c.,

a polegające na kwestionowaniu „Warunków Ubezpieczenia” jako wzorca umowy.

Postanowienia „Warunków Ubezpieczenia”, jak trafnie uznał Sąd Apelacyjny

kształtują, w oderwaniu od konkretnego stosunku umownego, w sposób jednolity

treść przyszłych stosunków prawnych, wynikłych także z zawarcia umów

kredytowych, i zawierają postanowienia powtarzalne dla określenia treści tych

stosunków prawnych, dla których zostały one wprost przewidziane. W tym stanie

rzeczy brak jest podstaw do kwestionowania ich kwalifikacji jako wzorca umowy,

z naruszeniem art. 384 k.c.

Rację ma skarżący zarzucając błędną wykładnię art. 361 § 1 k.c. wskutek

odmowy uznania za mieszczące się w zakresie pojęciowym adekwatnego

związku przyczynowego także przyczyn pośrednich zgonu ubezpieczonego.

Skład orzekający w niniejszej sprawie aprobuje wyrażone w judykaturze stanowisko

9

(wyrok SN z dnia 28 lutego 2006 r., III CSK 135/05, nie publ.), że normalny,

adekwatny związek przyczynowy obejmuje nie tylko przyczynę bezpośrednio

wywołującą szkodę, lecz także i dalszą, pośrednią przyczynę, chyba, że jej

następstwa pozostają w tak luźnym związku przyczynowym, iż ich uwzględnienie

wykraczałoby poza normalną prawidłowość zjawisk ocenianą według kryteriów

doświadczenia życiowego i aktualnego stanu wiedzy. Trafność zarzutu skarżącego,

że pośrednie przyczyny nastąpienia zdarzenia nie muszą a limine eliminować

istnienia adekwatnego związku przyczynowego, nie miała jednak wpływu na wynik

oceny zaskarżonego orzeczenia. Takie określenie w postanowieniu wzorca umowy

związku przyczynowego między chorobą a śmiercią ubezpieczonego, jest, nawet

pomijając wskazane stanowisko judykatury, postanowieniem niejednoznacznym dla

potencjalnego ubezpieczonego kredytobiorcy i podlega ocenie sądu w zakresie

kształtowania jego praw i obowiązków w sposób zarówno sprzeczny z dobrymi

obyczajami jak i rażącym naruszeniem jego interesów. Sąd Apelacyjny

przeprowadził kontrolę oceny abuzywności spornej klauzuli wzorca umowy,

dokonanej przez Sąd pierwszej instancji i uznał, że rażąco narusza ona interesy

określonej grupy konsumentów. Tego ostatnio wymienionego stanowiska Sądu

drugiej instancji skarżący nie zakwestionował, a jego uzasadnienie zarzutu

naruszenia art. 3851

§ 1 k.c. ograniczone zostało do wyłączenia dopuszczalności

badania klauzuli wzorca umowy pod kątem abuzywności, a nie do przesłanek

materialnoprawnych uznania postanowienia wzorca za niedozwolone.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c.