II CSK 818/14

Sygn. akt II CSK 818/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Agnieszka Łuniewska

w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości S. P. P. sp. z o.o.

z siedzibą w C.,

poprzednio S. P. P. sp. z o.o.

przeciwko Bankowi w P.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 25 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 29 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powodowa Spółka, występując przeciwko pozwanemu Bankowi

z powództwem o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności w postaci

wystawionego przez ten Bank tytułu egzekucyjnego, zaopatrzonego sądową

klauzulą wykonalności, wskazała, że świadczenie objęte tym tytułem wynika

z udzielonego przez prezesa zarządu powodowej Spółki M. J. poręczenia kredytu

przyznanego przez pozwany Bank A. K., który w dacie zawarcia umowy poręczenia

był jedynym wspólnikiem oraz członkiem rady nadzorczej tej Spółki. Zdaniem strony

powodowej poręczenie jest nieważne, udzielone bowiem zostało bez uprzedniego

podjęcia przez A. K., wykonującego uprawnienia zgromadzenia wspólników,

pisemnej uchwały, wyrażającej zgodę na zawarcie umowy poręczenia (art. 15 § 1 i

art.17 § 1 i 2 k.s.h.).

Sąd Okręgowy oddalił wniosek strony powodowej o dopuszczenie dowodu

z opinii biegłego z zakresu technicznego badania dokumentów w celu zbadania,

czy podpis A. K. na - złożonej w toku postępowania przed tym Sądem - uchwale

Nadzwyczajnego Zgromadzenia Wspólników powodowej Spółki wyrażającej zgodę

na zaciągnięcie przez Spółkę zobowiązań w postaci kredytów udzielonych m.in. A.

K., opatrzonej datą 23 kwietnia 2010 r., mógł być złożony w tej dacie. Oddalając

powództwo, uznał, że wspomniana uchwała została podjęta per facta concludentia.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 29 października 2013 r. oddalił apelację

strony powodowej; uznał, że w sytuacji, gdy umowa poręczenia z dnia 26 kwietnia

2010 r. zawarta została przez powodową Spółkę na rzecz A. K., będącego

członkiem rady nadzorczej i jedynym wspólnikiem Spółki, działającym jako

zgromadzenie wspólników, to przyjąć należało, że do podjęcia – wymaganej

przepisami art. 15 § 1 i art. 17 § 1 i 2 k.s.h. - uchwały wyrażającej zgodę na

poręczenie doszło w sposób dorozumiany. Sąd Apelacyjny stwierdził, że

niezachowanie formy pisemnej rzeczonej uchwały nie oznacza, że jest ona

nieważna, z żadnego bowiem przepisu skutek taki nie wynika.

W skardze kasacyjnej strona powodowa zarzuciła - w ramach podstawy

naruszenia prawa procesowego – naruszenie art. 382 k.p.c. w zw. z art. 227, 278

§ 1 i art. 248 § 1 k.p.c. przez nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na

okoliczność „wieku dokumentu oznaczonego jako Uchwała Nadzwyczajnego

3

Zgromadzenia Wspólników S. P. P. sp. z o.o. z dnia 23.04.2010 oraz daty

naniesienia podpisu A. K. na tym dokumencie”. Opierając skargę kasacyjną także

na podstawie naruszenia prawa materialnego powodowa Spółka zarzuciła

naruszenie art. 15 § 1, art. 17 § 2 k.s.h. w zw. z art. 65 § 1 k.c., art. 173 § 1 i art.

156 k.s.h. oraz art. 4 ust. 1 dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady

2009/102/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie prawa spółek, dotyczącej

jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością, dalej jako „dyrektywa

2009/102/WE” (Dz. Urz. UE z 1 października 2009 r., L 258/20) - przez dokonanie

wykładni uchwały podjętej przez A. K., mimo nieustalenia jej treści a także uznania,

że jest ona ważna, mimo że nie została podjęta w formie pisemnej.

Do postępowania wywołanego skargą kasacyjną wstąpił syndyk masy

upadłości ustanowiony w związku z ogłoszeniem upadłości obejmującej likwidację

majątku strony powodowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołany - w ramach podstawy naruszenia prawa procesowego – zarzut

naruszenia art. 382 k.p.c. w zw. z art. 227, 278 § 1 i art. 248 § 1 k.p.c. przez

nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego należało ocenić za bezzasadny.

Nieprzeprowadzenie dowodu przez sąd drugiej instancji nie podlega ocenie

w płaszczyźnie tych przepisów, lecz w ramach zarzutu naruszenia art. 217 § 1 i 2

k.p.c., mającego odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed sądem drugiej

instancji (art. 391 § 1 k.p.c.), a jego skuteczność uzależniona jest od wykazania,

że skarżący zachował w postępowaniu apelacyjnym uprawnienie do przytaczania

okoliczności faktycznych i dowodów. Uprawnienie takie przysługuje wtedy, gdy

środki dowodowe zgłoszone przez skarżącego przed sądem pierwszej instancji

zostały bezzasadnie pominięte bądź gdy kwestionowane są twierdzenia zawarte we

wnioskach dowodowych strony przeciwnej, zgłoszonych w jej apelacji (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 2002 r., V CKN 721/00, OSNC 2002, nr 12,

poz. 153).

W rozpoznawanej sprawie żadna z tych sytuacji nie zaistniała. W apelacji

oraz postępowaniu wywołanym jej wniesieniem strona powodowa nie zgłosiła

zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa procesowego

polegającego na pominięciu wspomnianego wniosku dowodowego; nie domagała

4

się przeprowadzenia tego dowodu przez Sąd Apelacyjny, ograniczając się do

zarzutu dokonania przez Sąd pierwszej instancji wadliwej oceny materiału

dowodowego (art. 233 § 1 k.p.c.). Strona skarżąca nie mogła skutecznie zarzucać

naruszenia art. 382 k.p.c., zawierającego dyrektywę orzekania przez sąd drugiej

instancji na podstawie materiału zebranego w obu instancjach sądowych, skoro

Sąd Apelacyjny nie pominął materiału zebranego w postępowaniu

pierwszoinstancyjnym, a własnego materiału nie zgromadził. Z tego względu Sąd

Apelacyjny nie mógł naruszyć także przepisów art. 227 i art. 278 § 1 k.p.c., które

wskazują, jakie okoliczności są przedmiotem dowodu z opinii biegłego, ani art. 248

k.p.c., który określa obowiązki osób w zakresie przedstawienia sądowi dokumentu,

jako dowodu mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Zarzuty naruszenia prawa materialnego – ze względu na bezzasadność

podstawy naruszenia przepisów postępowania – podlegały ocenie w płaszczyźnie

dokonanego przez Sąd Apelacyjny ustalenia, że A. K., zawierając umowę

poręczenia podjął w sposób dorozumiany uchwałę, której treścią była zgoda na

poręczenie udzielonych mu kredytów przez stronę pozwaną. W świetle takiego

ustalenia nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut naruszenia art.65 k.c. polegający

– zdaniem strony skarżącej - na dokonaniu wykładni tej uchwały, mimo nieustalenia

jej treści. Rozważenia wymagała natomiast kwestia, czy do uchwał, o których mowa

w art. 17 § 1 w zw. z art. 15 § 1 k.s.h. ma zastosowanie art. 173 § 1 k.s.h., a jeśli

nie, to czy ustalenie, że uchwała podjęta została w formie dorozumianej było

wystarczające dla uznania, że – przewidziana w art. 15 § 1 k.s.h. - zgoda na

zawarcie przez spółkę kapitałową umowy poręczenia z członkiem rady nadzorczej

została skutecznie wyrażona i nie mógł mieć zastosowania art. 17 § 1 i 2 k.s.h., w

świetle którego bez wspomnianej zgody podjętej w formie uchwały umowę

poręczenia należało uznać za nieważną.

Rozważając najdalej idący zarzut naruszenia art. 173 k.s.h. przez jego

niezastosowanie, Sąd Najwyższy miał na względzie, że przepis ten, stanowiąc, że

oświadczenie woli jedynego wspólnika spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

„składane spółce” (verba legis) wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności,

wywołał w doktrynie istotne wątpliwości interpretacyjne. Według przeważającego

stanowiska, wyrażonego także w judykaturze Sądu Najwyższego (wyrok z dnia

5

13 kwietnia 2005 r., IV CK 686/04, OSNC 2006, nr 3, poz. 55) przepis art. 173 § 1

k.s.h. nie ma zastosowania do uchwał jedynego wspólnika, który działa jako

zgromadzenie wspólników lub zarząd spółki. Aprobując to stanowisko wskazać

należy na utrwalony w doktrynie i judykaturze pogląd, zgodnie z którym uchwały

organów spółek kapitałowych są sui generis czynnościami prawnymi, ich

szczególny charakter wynika z tego, że są to uchwały wewnątrzspółkowe,

niemające określonego adresata. Według tej trafnej koncepcji nie ma podstaw do

kwalifikowania uchwał jako oświadczeń woli. Skoro więc w art. 173 § 1 k.s.h. mowa

jest o „oświadczeniu woli wspólnika”, przepis ten nie może mieć zastosowania

do uchwał podejmowanych przez jedynego udziałowca.

Zgodnie z teorią czynności prawnych ich konstytutywnym elementem jest

oświadczenie woli. Mając tę okoliczność na względzie można zatem bronić także

stanowiska, że uchwały jedynego wspólnika są oświadczeniami woli. Pamiętać

jednak należy, że w art. 173 k.s.h. mowa jest o oświadczeniach woli, których

adresatem jest spółka, a nie o oświadczeniach woli organów spółki, zatem w razie

przyjęcia tezy, że uchwały jedynego wspólnika należy kwalifikować jako

oświadczenia woli, zastosowanie art. 173 § 1 k.s.h. do uchwał podejmowanych

w spółce nie znajduje usprawiedliwienia, skoro przesłanką pozytywną jego

zastosowania jest wymaganie, aby oświadczenie woli wspólnika było składane

spółce, nie zaś w spółce, a nie budzi wątpliwości, że uchwały zgromadzenia

wspólników zapadają - jak zaznaczono - w ramach wewnętrznych stosunków spółki.

Zwolennicy przeciwnego poglądu, według którego art. 173 § 1 k.s.h. stosuje

się do uchwał wspólnika, wykonującego uprawnienia zgromadzenia wspólników

wskazują na konieczność interpretowania tego przepisu w zgodzie z art. 4 ust. 1

dyrektywy 2009/102/WE, która wymaga, aby uchwały jedynego wspólnika podjęte

w ramach wykonywania uprawnień zgromadzenia wspólników były protokołowane

albo sporządzane w formie pisemnej. Odpierając ten argument wskazać należy, że

skoro do uchwały jedynego wspólnika podjętej „w spółce”, nie zaś wyrażającej

oświadczenie „składane spółce” nie ma - jak wykazano - zastosowania art. 173 § 1

k.s.h., to wymagania przewidziane w dyrektywie 2009/102/WE należy mieć na

względzie przy interpretowaniu nie tego przepisu, który reguluje skutki

niezachowania formy pisemnej oświadczenia jedynego wspólnika składanego

6

spółce, lecz przepisy art. 17 § 1 i 2 w zw. z art. 15 § 1, art. 156 i 248 § 1 k.s.h.,

określające skutek nieważności określonych czynności prawnych w razie ich

dokonania bez wymaganej uchwały jedynego wspólnika wykonującego uprawnienia

zgromadzenia wspólników.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 i 2 dyrektywy 2009/102/WE uchwały jedynego

wspólnika wykonującego uprawnienia zgromadzenia wspólników są protokołowane

lub sporządzane w formie pisemnej. Sąd Apelacyjny uznał, mając na względzie tę

dyrektywę, że wprawdzie oświadczenie wyrażające zgodę, o której mowa w art. 15

§ 1 k.s.h. „powinno być sporządzone na piśmie, ale brak dochowania tej formy nie

skutkuje jego nieważnością, bo z żadnego przepisu [art. 15 § 1, art. 227, 234, 248

k.s.h. oraz z art. 4 dyrektywy 2009/102/WE] nie wynika sankcja nieważności”, a art.

173 § 1 k.s.h., przewidujący taki rygor nie ma zastosowania do uchwał

zgromadzenia wspólników w spółce jednoosobowej.

W przytoczonym stwierdzeniu, które w istocie stanowiło uzasadnienie

rozstrzygnięcia przyjętego w zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny zawarł

bezzasadny wniosek, który miałby wynikać z regulacji zawartych w powołanych

przepisach, mimo że ich istota i zakres unormowań, jak wskazano, są różne. Skoro,

co należy powtórzyć, art. 173 § 1 k.s.h. stanowi o nieważności oświadczenia

jedynego wspólnika składanego spółce w razie niezachowania formy pisemnej tego

oświadczenia, natomiast art. 17 § 1 k.s.h. określa skutek jakim jest nieważność

umów, o których mowa w art. 15 § 1 k.s.h. w razie ich zawarcia bez wymaganej

uchwały, to rozważenia wymagała kwestia, czy przepisy te interpretowane

w zgodzie z dyrektywą 2009/102/WE, zawierającą wymaganie, aby uchwały

jedynego wspólnika wykonującego uprawnienia zgromadzenia były protokołowane

lub sporządzane w formie pisemnej, pozwalają na przyjęcie tezy o możliwości ich

podejmowania w sposób dorozumiany.

Sąd Apelacyjny dopuszczając taką możliwość nie miał na względzie funkcji

i celu tych przepisów oraz dyrektywy 2009/102/WE, jakim jest ochrona interesów

spółki oraz pewność obrotu prawnego, pominął przepisy art. 248 § 1 i 3 w zw. z art.

156 k.s.h., zawierające regulacje pozostające w zgodzie z XII dyrektywą Rady

Wspólnot Europejskich z dnia 21 grudnia 1989 r. dotyczącą jednoosobowych

spółek z ograniczoną odpowiedzialnością (89/667). Ich uwzględnienie oraz

7

dokonana przez Sąd Najwyższy wykładnia art. 173 § 1 k.s.h. prowadzą do wniosku,

że do uchwały podjętej przez wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością, wykonującego uprawnienia zgromadzenia wspólników,

wyrażającej zgodę, o której mowa w art. 15 § 1 k.s.h., nie ma zastosowania art. 173

§ 1 k.s.h., lecz przepisy art. 248 § 1 w zw. z art. 156 k.s.h., ze skutkiem

wynikającym z art. 17 § 1 i 2 k.s.h. Wymaganie przewidziane w art.248 § 1 k.s.h.

ma na celu zabezpieczenie dowodu na okoliczność podjęcia uchwały. Sąd

Apelacyjny na skutek błędnej wykładni tych przepisów bezzasadnie uznał, że

w celu wykazania istnienia takiej uchwały wystarczy powołać umowę, na zawarcie

której wymagana jest wspomniana uchwała.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art. 39815

§ 1

oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).