II CSK 363/14

Sygn. akt II CSK 363/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa P. Z. prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą

Przedsiębiorstwo Produkcyjno - Handlowo - Usługowe W. w P.

przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń […] Spółce

Akcyjnej

o zapłatę kwoty 105.991 zł ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

P. Z. prowadzący działalność gospodarczą pod nazwą P.P.H.U. W. wniósł o

zasądzenie od Towarzystwa Ubezpieczeń […] kwoty 105.990,28 złotych z

ustawowymi odsetkami. Kwoty powyższej powód dochodził z tytułu umowy

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przewoźnika drogowego, którą zapłacił

(poprzez kompensatę należności) firmie A. S.A za zniszczone podczas przewozu

mienia.

Wyrokiem z dnia 19 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

Sąd Okręgowy ustalił, że powód prowadzi działalność gospodarczą m.in.

w zakresie międzynarodowego przewozu towarów. Strony zawarły umowę

ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej przewoźnika drogowego w ruchu

międzynarodowym w okresie od 18 grudnia 2009 r. do 17 grudnia 2010 r.

Zgodnie z ogólnymi warunkami ubezpieczenia przedmiotem ubezpieczenia była

odpowiedzialność cywilna przewoźnika za powstałe w okresie ubezpieczenia

całkowite lub częściowe zaginięcie towaru oraz jego uszkodzenie

w międzynarodowym transporcie samochodowym, którą ubezpieczający ponosi

zgodnie z postanowieniami Konwencji o Umowie Międzynarodowego Przewozu

Drogowego Towarów (CMR). Ubezpieczyciel odpowiada w granicach

odpowiedzialności cywilnej ubezpieczającego, do wysokości sumy gwarancyjnej

ustalonej w umowie, bez względu na ilość i wielkość szkód powstałych z tego

samego zdarzenia, z zastrzeżeniem postanowień § 24 ust. 3 o.w.u. W dniu

25 czerwca 2010 r. podczas wykonywania przez firmę powoda przewozu na rzecz

firmy A. S.A. doszło do wypadku drogowego z udziałem samochodu firmy powoda -

lawety do przewozu pojazdów. W następstwie wypadku doszło m.in. do

uszkodzenia przewożonego towaru w postaci samochodów Opel Astra. Pojazdem

kierował zatrudniony w firmie powoda kierowca J. A., który wyrokiem Sądu

Rejonowego w K. z dnia 19 października 2010 r. został uznany za winnego

przestępstwa z art. 177 § 2 k.k. Powód zawiadomił ubezpieczyciela o szkodzie

i złożył wniosek o jej pokrycie przez ubezpieczyciela. Pozwany pismem

dnia 22 lutego 2011 r. odmówił wypłaty odszkodowania z powołaniem się na zapis

3

§ 17 pkt 1 OWU. Firma A. S.A., na zlecenie której dokonywano przewozu, dokonała

kompensaty kosztów naprawy uszkodzonych samochodów z należnościami

powoda z tytułu wykonywanego przewozu.

Sąd Okręgowy uznał powództwo za niezasadne. Stanął na stanowisku,

że odmowa wypłaty odszkodowania przez pozwanego znajduje podstawę prawną

zarówno w art. 827 § 1 k.c., jak i w § 17 ust. 3 o.w.u. Wskazał na treść wyroku

karnego skazującego, który przesądził o istnieniu związku przyczynowego

pomiędzy zawinionym, umyślnym działaniem sprawcy a szkodą. Sąd Okręgowy

podkreślił, że treść wyroku skazującego pracownika powoda za przestępstwo z art.

177 § 2 k.k. przesądza o zakwalifikowaniu zaistniałej sytuacji, w odniesieniu

do powstałej szkody, jako rażącego niedbalstwa. Sąd Okręgowy podniósł, że nie

można zakwalifikować zawartego w § 17 ust. 1, 2 i 3 o.w.u. wyłączenia

odpowiedzialności w przypadku rażącego niedbalstwa jako niedozwolonego

postanowienia umownego w rozumieniu art. 3851

k.c. Brzmienie zapisu § 17 ust. 3

OWU znajduje oparcie w przepisie art. 827 § 1 k.c. i nie wykracza poza przesłanki

określone w tym przepisie. Ponadto, decyzja o wypłacie lub odmowie wypłaty

odszkodowania nie jest pozostawiona swobodnemu uznaniu ubezpieczyciela,

lecz ograniczona przesłankami określonymi w przepisie art. 827 § 1 k.c.

Wyrokiem z dnia 22 października 2013 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powoda. Podzielił ustalenia faktyczne i zasadniczo ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji. Wskazał, że Sąd Okręgowy zakwalifikował zachowanie Jacka

Andrzejewskiego jako rażące niedbalstwo w rozumieniu cywilno-prawnym.

Nie sposób inaczej zakwalifikować przekroczenia przez kierowcę dużego pojazdu

ciężarowego, o bardzo dużej masie (przewożącego kilka samochodów osobowych)

dozwolonej prędkości o 10 km/h na drodze, która posiadała nierówności. Ocena ta

pozostaje w zgodzie z rozumieniem rażącego niedbalstwa jako kwalifikowanej

postaci braku zwykłej lub podwyższonej staranności w przewidywaniu skutków

działania, czyli zachowania, które graniczy z umyślnością. Sąd Apelacyjny wskazał

jednak, że Sąd Okręgowy naruszył art. 827 § 1 k.c. i art. 474 k.c. poprzez uznanie,

że powód jako ubezpieczony ponosi na tej podstawie odpowiedzialność za szkodę

wyrządzoną przez osobę trzecią w wyniku rażącego niedbalstwa, co upoważniałoby

pozwanego do odmowy przyznania odszkodowania. Zgodnie z treścią art. 827 § 1

4

k.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 10 sierpnia 2007 r. ubezpieczyciel jest

wolny od odpowiedzialności, jeżeli ubezpieczający wyrządził szkodę umyślnie;

w razie rażącego niedbalstwa odszkodowanie nie należy się, chyba że umowa lub

ogólne warunki ubezpieczenia stanowią inaczej lub zapłata odszkodowania

odpowiada w danych okolicznościach względom słuszności. W aktualnym

brzmieniu cytowany przepis w ogóle nie odnosi się do kwestii osób, których

działania są zrównane z działaniem własnym ubezpieczającego bądź

ubezpieczonego. Do nowelizacji z 2007 r. (Dz.U. Nr 82, poz. 557) przepis ten

wyłączał odpowiedzialność ubezpieczyciela także, gdy szkoda została wywołana

umyślnym działaniem (również rażącym niedbalstwem) osoby, za którą

ubezpieczający lub ubezpieczony ponosi odpowiedzialność. Wykreślenie tej

regulacji i w rezultacie milczenie w tej kwestii kodeksu cywilnego świadczy o tym,

iż obecnie skutek w postaci wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela wywiera

tylko własne umyślne działanie ubezpieczającego bądź ubezpieczonego. Działania

zaś osób, za które ponosi on odpowiedzialność na mocy innych przepisów są

irrelewantne, chyba że zarazem są to osoby pozostające z nim we wspólnym

gospodarstwie domowym (z mocy art. 827 § 3 k.c.). Jednak to, że Sąd Okręgowy

dokonał błędnej wykładni art. 827 § 1 k.c. i art. 474 k.c. nie oznacza, iż wydany

wyrok jest wadliwy. Sąd pierwszej instancji podkreślił bowiem, że istniały dwie

niezależne podstawy do odmowy wypłaty przez pozwanego odszkodowania

powodowi, a mianowicie oprócz art. 827 § 1 k.c. także przepisy o.w.u., a konkretnie

§ 17 ust. 1 i 3. Zgodnie z § 17 ust. 1 o.w.u. ubezpieczający obowiązany był

przestrzegać przepisów mających na celu zapobieganie powstaniu szkody,

w szczególności dotyczących bezpieczeństwa w ruchu drogowym. Z kolei w myśl

§ 17 ust. 3 jeżeli ubezpieczający lub osoba, za którą ponosił odpowiedzialność,

z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa, nie dopełniła obowiązków określonych

w ust. 1 lub 2, a miało to wpływ na powstanie szkody lub jej rozmiar, ubezpieczyciel

może odmówić wypłaty odszkodowania w całości lub w części w zakresie, w jakim

niedopełnienie tych obowiązków miało wpływ na powstanie szkody lub jej rozmiar.

W § 3 pkt 9 o.w.u. określono, że za osoby, za które ubezpieczający ponosi

odpowiedzialność uważa się osoby, którym ubezpieczający powierza wykonanie

przewozu lub za pomocą których przewóz wykonuje. Zapisu tego nie sposób uznać

5

za niedozwoloną klauzulę umowną, albowiem nie uzależnia on wypłaty

odszkodowania od okoliczności zależnych tylko od jego woli ubezpieczyciela.

Skarga kasacyjna powoda została oparta na obu podstawach określonych

w art. 3983

§ 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa procesowego skarżący

zarzucił obrazę art. 227 w zw. z art. 232 zd. 2 i art. 217 k.p.c., a w ramach

podstawy naruszenia prawa materialnego obrazę art. 3851

- 3853

k.c., art. 3853

pkt

8 w zw. z art. 805 § 4 k.c. w zw. z art. 65 i art. 6 k.c., a także art. 805 w zw. z art.

822 § 1 k.c. w zw. z art. 827 § 1 i 2 k.p.c. W oparciu o te zarzuty wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i uwzględnienie powództwa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd pierwszej instancji oceniając okoliczności faktyczne, w których doszło

do powstania szkody wyrządzonej przez J. A. (pracownika firmy transportowej

powoda) odwołał się do sposobu jego zachowania opisanego w prawomocnym

wyroku karnym skazującym go za popełnienie przestępstwa z art. 177 § 1 k.k. Na

tej podstawie uznał, że miało ono cechy rażącego niedbalstwa w rozumieniu

przepisów dotyczących odpowiedzialności odszkodowawczej. Wskazał w

szczególności na przekroczenie przez kierującego pojazdem ciężarowym o dużej

masie dozwolonej prędkości w sytuacji, gdy nawierzchnia drogi była w złym stanie.

Sąd Okręgowy dokonał tej oceny po oddaleniu wniosku dowodowego powoda o

przesłuchanie w charakterze świadka J. A. Powód wnioskował o przeprowadzenie

tego dowodu w celu wykazania okoliczności i przyczyn wypadku drogowego i braku

winy po stronie przewoźnika, co Sąd Okręgowy ocenił jako dowód zmierzający do

obejścia art. 11 k.p.c. W skardze kasacyjnej powód zasadnie zakwestionował to

stanowisko. Podkreślił trafnie, że stosownie do treści art. 11 k.p.c. ustalenia

zawarte w wydanym w postępowaniu karnym prawomocnym wyroku skazującym za

popełnienie przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym co do faktu

popełnienia przestępstwa. Nie są zatem wiążące w postępowaniu cywilnym

wszystkie ustalenia faktyczne, których dokonał sąd w wyroku karnym.

W postępowaniu cywilnym możliwe jest dokonanie dodatkowych ustaleń, istotnych

z punktu widzenia przesłanek odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody,

6

które nie były istotne dla określenia znamion przestępstwa i podstaw

odpowiedzialności karnej.

Sąd Apelacyjny rozpoznając apelację powoda nie ocenił, czy oddalenie

wniosku dowodowego powoda o przesłuchanie świadka J. A. stanowiło naruszenie

przepisów postępowania. Uznał bowiem, że apelacja nie zawierała zarzutu

naruszenia art. 217 k.p.c. Wskazał, że powód w apelacji nie przytoczył żadnego

przepisu procesowego, który jego zdaniem został naruszony, a analiza zarzutów

sformułowanych przez powoda wskazuje, że w istocie zarzucił on naruszenie art.

233 § 1 k.p.c. Odnosząc się do zawartego w apelacji powoda stwierdzenia, że

„nieuzasadnione było oddalenie przez Sąd pierwszej instancji wniosku

dowodowego strony powodowej o przesłuchanie w charakterze świadka kierowcy

powoda powołując się na art. 11 k.p.c." stwierdził, że na tej podstawie Sąd

Apelacyjny „nie może domniemywać" zarzutu naruszenia art. 217 k.p.c. Powyższe

stanowisko Sądu Apelacyjnego nie może być uznane za uzasadnione. W skardze

kasacyjnej powoda zasadnie podkreślono, że powód apelację sporządził osobiście,

co przy uwzględnieniu charakteru tego środka zaskarżenia, wysoce

odformalizowanego, wymagało niewątpliwie oceny rodzaju zawartych w niej

zarzutów poprzedzonej analizą całej treści apelacji, w tym uzasadnienia stanowiska

skarżącego. Skoro zaś powód w apelacji wskazał wyraźnie, że nieuzasadnione było

oddalenie wniosku dowodowego o przesłuchanie w charakterze świadka J. A. z

powołaniem się przez Sąd Okręgowy na treść art. 11 k.p.c., to należy podzielić

stanowisko skarżącego, że apelacja zawierała zarzut naruszenia przepisów

postępowania w tym zakresie, wymagający rozpoznania przez Sąd Apelacyjny i

ostatecznie możliwy do zakwalifikowania jako zarzut naruszenia art. 217 k.p.c. Z

tych względów podstawa kasacyjna naruszenia przepisów postępowania okazała

się uzasadniona i zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c., mimo że nieuzasadnione były zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty

naruszenia prawa materialnego. Zarzut błędnej wykładni art. 805 k.c. w zw. z art.

822 § 1 k.c. i art. 827 k.c. w wyniku przyjęcia, że strony mowy ubezpieczenia mogą

ustalić zasady odpowiedzialności ubezpieczyciela mniej korzystne dla

ubezpieczającego niż wynikające z art. 827 § 1 k.c., mimo przyznania przez Sąd

Apelacyjny racji apelującemu co do błędnej wykładni tego przepisu przez Sąd

7

Okręgowy, był pozbawiony uzasadnionych podstaw. Stwierdzenie przez Sąd

Apelacyjny, że art. 827 § 1 k.c. w aktualnie obowiązującym brzmieniu nie pozwala

na wyłączenie odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń w przypadku rażącego

niedbalstwa innej osoby wyrządzającej szkodę niż ubezpieczający nie świadczy

o błędnej wykładni art. 827 § 2 k.c. polegającej na przyjęciu, że w ogólnych

warunkach ubezpieczenia możliwe jest wprowadzenie zapisu wyłączającego

odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń za szkody spowodowane przez osoby,

za które ubezpieczający ponosi odpowiedzialność, wyrządzone z winy umyślnej

lub w wyniku rażącego niedbalstwa. Art. 827 § 2 k.c. dopuszczając umowną

modyfikację zasad odpowiedzialności ubezpieczyciela przewidzianą w art. 827 § 1

k.c. nie przewiduje możliwości odstępstwa od nich jedynie na korzyść

ubezpieczającego. Wbrew stanowisku skarżącego za taką oceną nie przemawia

także wykładnia celowościowa art. 827 § 2 k.c. uwzględniająca założenia

nowelizacji art. 827 § 1 k.c. Nadto uwzględniając okoliczności rozpoznawanej

sprawy należy wskazać, że powód zatrudniając kierowców nie mógłby odpowiadać

za szkody powstałe w trakcie przewozu z winy własnej lub na skutek swojego

rażącego niedbalstwa. W praktyce zatem zakład ubezpieczeń nie mógłby zwolnić

się od odpowiedzialności w przypadku tego rodzaju szkód spowodowanych

w wyniku działalności firmy powoda.

Nieuzasadniony był także zarzut naruszenia art. 3851

- 3853

k.c. w zw. z art.

805 § 4, art. 65 i art. 6 k.c. Sąd Apelacyjny ocenił prawidłowo, że postanowienia

§ 17 ust 1 i 3 o.w.u., na podstawie których strony zawarły umowę ubezpieczenia,

nie mogą być uznane za niedozwolone postanowienia umowne z przyczyn

wskazanych przez powoda. Wprowadzenie w nich zapisu zezwalającego na

odmowę wypłaty odszkodowania w całości lub w części w przypadku

niedopełnienia obowiązków związanych z przestrzeganiem przepisów mających na

celu zapobieganie powstaniu szkody z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa,

jeżeli miało to wpływ na powstanie szkody, nie jest postanowieniem kształtującym

prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco

naruszającym jego interesy. Wbrew stanowisku skarżącego postanowienie tej treści

nie jest również postanowieniem uzależniającym spełnienie świadczenia

przez stronę pozwaną od okoliczności zależnych tylko od niej. Sąd Apelacyjny

8

stwierdził zasadnie, że przesłanki odmowy wypłaty odszkodowania wskazane

w § 17 ust. 3 o.w.u. mogą być ocenione przy zastosowaniu obiektywnych kryteriów

i nie mogą być uznane za niedozwolone postanowienie umowne przy

zastosowaniu art. 3853

pkt 8 k.c.