II CSK 392/14

Sygn. akt II CSK 392/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Hubert Wrzeszcz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Prokuratora Okręgowego w P.

przeciwko Towarzystwu […]

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 9 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 11 grudnia 2013 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

Okręgowego w P. z dnia 9 maja 2013, (pkt I) oraz orzekającej o

kosztach postępowania apelacyjnego (pkt III) i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego,

II. odrzuca skargę kasacyjną w części zaskarżającej zmianę

wyroku Sądu Okręgowego z dnia 9 maja 2013 r., przez oddalenie

powództwa.

2

UZASADNIENIE

3

Prokurator Okręgowy w P. domagał się ustalenia, że stowarzyszenie

Towarzystwo […], wpisane przez Sąd Rejonowy w P. do rejestru stowarzyszeń

Krajowego Rejestru Sądowego w dniu 18 kwietnia 2002 r., a zarejestrowane

wcześniej w rejestrze stowarzyszeń Sądu Wojewódzkiego w P. na podstawie

postanowienia tego Sądu z dnia 6 lipca 1992 r., jest inną osobą prawną niż

stowarzyszenie Towarzystwo […], zlikwidowane decyzją Prezydium Wojewódzkiej

Rady Narodowej w P., której nieważność stwierdzono decyzją Ministra Spraw

Wewnętrznych z dnia 25 listopada 1991 r. Jako podstawę prawną powództwa

wskazał art. 7 i art. 189 k.p.c.

Wyrokiem z dnia 18 lutego 2009 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo.

Zdaniem Sądu powód nie domagał się ustalenia ani istnienia prawa, ani stosunku

prawnego, a jedynie faktu niemającego charakteru prawotwórczego; ponadto nie

ma on interesu prawnego do wytoczenia powództwa o ustalenie.

Apelację od tego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił dnia 20 maja 2009 r. Sąd

odwoławczy przyjął, że powód domagał się dopuszczalnego ustalenia na

podstawie art. 189 k.p.c. faktu prawotwórczego polegającego na stwierdzeniu,

iż nie ma związku między stowarzyszeniem Towarzystwo […], zarejestrowanym w

Krajowym Rejestrze Sądowym, a stowarzyszeniem o tej samej nazwie, powstałym

i zarejestrowanym w dniu 19 grudnia 1933 r. Powództwo jest jednak

nieuzasadnione, albowiem nie ma podstaw do przyjęcia, aby oprócz

zarejestrowanego przed wojną Towarzystwa […] - wobec niezakończenia jego

postępowania likwidacyjnego i unieważnienia decyzji o likwidacji - istniało drugie

stowarzyszenie o tej samej nazwie.

Wyrokiem z dnia 14 marca 2012 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu

Apelacyjnego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Podzielił zarzut

wydania wyroku z naruszeniem art. 321 k.p.c., Sąd odwoławczy rozpoznał bowiem

inne żądanie niż zgłoszone w pozwie. Podkreślił, że istota sporu dotyczy tego, czy

czynności, które doprowadziły do podjęcia działalności przez Towarzystwo […]po

długiej przerwie, zostały dokonane przez organ, w którego skład wchodzili

członkowie wymienionego stowarzyszenia; istotne znaczenie ma zatem ustalenie

składu osobowego członków stowarzyszenia po stwierdzeniu nieważności decyzji o

4

jego likwidacji w celu oceny, czy możliwe było wznowienie działalności przez

stowarzyszenie.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny uchylił wyrok Sądu

Okręgowego z dnia 18 lutego 2009 r. i przekazał sprawę temu Sądowi do

ponownego rozpoznania z powodu nierozpoznania istoty sprawy.

Po przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania powód sprecyzował

powództwo i wniósł o ustalenie, że stowarzyszenie Towarzystwo […], zlikwidowane

decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, której nieważność stwierdzono

decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 25 listopada 1991 r., wpisane do

rejestru stowarzyszeń Krajowego Rejestru Sądowego prowadzonego przez Sąd

Rejonowy, którego wpis w przedmiocie składu osobowego zarządu głównego

zmieniono w rejestrze stowarzyszeń na podstawie postanowienia Sądu

Okręgowego z dnia 6 lipca 1992 r., sprostowanego postanowieniem z dnia 24

sierpnia 1992 r., nie mogło po dniu 25 listopada 1991 r. kontynuować działalności

wobec spadku ilości członków poniżej 15 osób, co uniemożliwiało przyjęcie w dniu

19 marca 1994 r. zmian w statucie uchwalonym w 1933 r. i odtworzenie struktury

organizacyjnej stowarzyszenia.

Wyrokiem z dnia 9 maja 2013 r. Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo.

Sąd ustalił, że decyzją Wojewody z dnia 19 grudnia 1933 r., wydaną na

podstawie art. 21 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27

października 1932 r. - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. Nr 94, poz. 808 - dalej:

„prawo o stowarzyszeniach z 1932 r.”) wpisano do Rejestru Stowarzyszeń

i Związków Zawodowych Urzędu Wojewódzkiego w P. stowarzyszenie

Towarzystwo [...].

Decyzją z dnia 27 czerwca 1950 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady

Narodowej w P. postanowiło zarządzić likwidację Towarzystwa […], a jego majątek

przeznaczyć na cele oświatowe i społeczne. Minister Spraw Wewnętrznych decyzją

z dnia 25 listopada 1991 r. stwierdził jednak nieważność wymienionej decyzji o

likwidacji stowarzyszenia z powodu wydania jej z rażącym naruszeniem przepisów

prawa.

5

W skierowanym do Sądu Wojewódzkiego piśmie z dniu 20 lutego 1991 r. J.

N. wniósł o wpisanie Towarzystwa […] do rejestru stowarzyszeń, wskazał adresy

żyjących członków zarządu głównego w osobach […] i poinformował, że zgodnie ze

statutem podejmie działania zmierzające do uzupełnienia składu zarządu, zwołania

sejmiku oświatowego i dostosowania statutu do obowiązującego prawa. W

kolejnych pismach ponawiano wniosek o wpisanie stowarzyszenia do rejestru,

informowano Sąd o działaniach podejmowanych w celu zebrania członków i

dotyczących składu zarządu.

W dniu 20 maja 1992 r. odbyło się zebranie zarządu głównego Towarzystwa

[…]. Z żyjących wówczas członków zarządu z okresu sprzed wydania decyzji o

likwidacji stowarzyszenia w skład prezydium wchodzili […]. Na wspomnianym

zebraniu do składu zarządu dokooptowano […]. Zarząd postanowił ustalić adresy

żyjących członków stowarzyszenia, zaprosić ich do udziału w reaktywowaniu

działalności stowarzyszenia, poprosić przedwojennych i powojennych działaczy o

zbieranie i przysyłanie dokumentów dotyczących działalności stowarzyszenia,

podjąć działania zmierzające do odzyskania majątku i przygotować zwołanie

sejmiku oświatowego. Co najmniej urodzony w 1945 r. M. T. nie był członkiem

stowarzyszenia w chwili wydania decyzji o jego likwidacji; w 1950 r. miał bowiem

zaledwie 5 lat i zgodnie z § 10 statutu nie mógł ze względu na wiek zostać

członkiem stowarzyszenia.

Dnia 4 lipca 1992 r. zarząd stowarzyszenia powiadomił Sąd Okręgowy, że na

podstawie § 30 statutu uzupełnił częściowo swój skład, przedstawił listę jego

członków i statut wydrukowany w 1945 r., z zaświadczeniem, że był on podstawą

wpisania stowarzyszenia do rejestru pod nr 53 w dniu 19 grudnia 1933 r., a pod nr

2 w dniu 8 sierpnia 1945 r.

Na podstawie postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 6 lipca1992 r.

wpisano w rejestrze stowarzyszeń w dziale A zmianę w rubryce 2 (06 lipca 1992 r.),

rubryce 7 […] - członkowie oraz w rubryce 9 (20 maja 1992 r.). Przytoczone

postanowienie sprostowano postanowieniem z dnia 24 sierpnia 1992 r. w ten

sposób, że w rubryce 2 wpisano 19 grudnia 1933 r., w rubryce 3 - siedziba P.i w

rubryce 9 – 30 listopada 1933 r. (data uchwalenia statutu).

6

W dniu 24 marca 1993 r. M. T., działając jako członek Towarzystwa […],

wniósł skargę o wznowienie postępowania w sprawie wpisu zmiany w rejestrze

stowarzyszeń dokonanego na podstawie postanowienia Sądu Wojewódzkiego w P.

z dnia 6 lipca 1992 r., ponieważ przedstawiona przez J. N. informacja o

uzupełnieniu składu zarządu głównego została oparta na przerobionym

dokumencie (zawierała nieprawdziwe dane dotyczące żyjących członków

stowarzyszenia sprzed wydania decyzji o jego likwidacji).

W dniu 29 maja 1993 r. odbył się sejmik oświatowy w S., który podjął

uchwałę o powołaniu zarządu głównego stowarzyszenia, w którego skład weszło

9 członków, w tym m.in. […], którzy ze względu na wiek nie mogli być członkami

stowarzyszenia w okresie sprzed wydania decyzji o jego likwidacji.

W dniu 6 grudnia 1993 r. Sąd Wojewódzki ustanowił dla Towarzystwa […]

kuratorów w osobach J. N. i A. Ś. Kuratorzy zwołali w dniu 19 marca 1994 r. sejmik

oświatowy, w którym wzięło udział 21 delegatów. Zgodnie z § 33 statutu

stowarzyszenia z 1933 r. była to ilość niewystarczająca do podejmowania uchwał,

przytoczony paragraf statutu wymagał bowiem co najmniej 40 delegatów; kuratorzy

liczbę przybyłych na sejmik delegatów samodzielnie uznali za wystarczającą. Na

sejmiku podjęto uchwały m.in. o wyborze nowego siedmioosobowego zarządu, w

którego skład ponownie weszły osoby niebędące członkami stowarzyszenia w

chwili wydania decyzji o jego likwidacji, o zmianie statutu polegającej na

zmniejszeniu liczby osób niezbędnych do założenia stowarzyszenia do 10 osób i

liczby osób wchodzących w skład zarządu (od 6-12 osób).

Sąd Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione, Towarzystwo […] nie

mogło bowiem wznowić działalności, ponieważ nie miało minimalnej liczby

członków, niezbędnej do podjęcia stosownych decyzji. W chwili wydania decyzji o

likwidacji stowarzyszenia, tj. w dniu 27 czerwca 1950 r., obowiązywał statut

stowarzyszenia z 1933 r., zgodny z ówczesnym prawem o stowarzyszeniach,

stanowiący, że członkiem stowarzyszenia może zostać osoba, która ukończyła 18

lat bądź 14 lat, z tym, że wówczas za zgodą opiekuna prawnego i bez prawa głosu i

uprawnień wyborczych (§ 10), zarząd stowarzyszenia powinien składać się z 15

osób wybranych przez sejmik oświatowy na 3 lata (§ 35), zmiana statutu wymagała

7

uchwały sejmiku oświatowego, podjętej przez co najmniej 40 delegatów (§ 33 i §

34). W tej sytuacji zmiana statutu stowarzyszenia nie mogła nastąpić na podstawie

uchwały sejmiku oświatowego ani z dnia 29 maja 1993 r. ani z dnia 19 marca 1994

r. i stanowić podstawy do podjęcia decyzji niezbędnych od wznowienia działalności

przez stowarzyszenie.

Sąd podkreślił, że ani statut stowarzyszenia, ani obowiązująca w chwili

podejmowania decyzji o wznowieniu przez stowarzyszenie działalności ustawa

z dnia 7 kwietnia 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (jedn. tekst. Dz. U. z 2001 r.,

Nr 79, poz. 855 - dalej: „prawo o stowarzyszeniach z 1989 r.”) nie regulowały

wznowienia działalności przez stowarzyszenie niedziałające przez 40 lat;

wznowienie działalności przez Towarzystwo […] wymagało zatem respektowania

jego statutu.

Żaden z dwóch zwołanych sejmików oświatowych nie mógł doprowadzić do

skutecznego wyboru władz stowarzyszenia. Sejmik z dnia 29 maja 1993 r. został

zwołany z naruszeniem art. 30 prawa o stowarzyszeniach z 1989 r., nie mógł więc

podjąć skutecznej uchwały o wyborze nowego zarządu w składzie 9 osób.

Zwołany przez kuratorów sejmik oświatowy w dniu 19 marca 1994 r. nie mógł

również podejmować skutecznych uchwał, ponieważ brało w nim udział tylko

21 delegatów.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego o

tyle, że ustalił, iż Towarzystwo […]., wpisane do rejestru stowarzyszeń Krajowego

Rejestru Sądowego, prowadzonego przez Sąd Rejonowy w P., nie mogło po dniu

25 listopada 1991 r. kontynuować działalności, oddalił powództwo i apelację

w pozostałej części oraz obciążył pozwanego koszami postępowania apelacyjnego.

Sąd odwoławczy zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji, ponieważ uznał,

że zarówno w żądaniu pozwu, jak i wyroku zbędne było wskazanie przyczyn utraty

przez Towarzystwo […] możności działania. Roszczenie i rozstrzygnięcie powinny –

zgodnie z art. 189 k.p.c. – ograniczać się do kwestii ustalenia istnienia lub

nieistnienia stosunku prawnego lub prawa. Przesłanki tego rozstrzygnięcia -

zarówno faktyczne, jak i prawne - należało zaś wskazać w uzasadnieniu wyroku.

8

Istotą sporu było bowiem ustalenie, czy pozwany po 25 listopada 1991 r. mógł

kontynuować swą działalność i do tego powinno się ograniczać rozstrzygnięcie.

Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu naruszenia art. 365 k.p.c. Jego zdaniem

wiążącego charakteru nie mają wpisy w rejestrze stowarzyszeń dotyczące zmian

składu organów i statutu stowarzyszenia, zwłaszcza ich dokonanie nie sanuje

wadliwości uchwał stanowiących podstawę wpisu.

Sąd odwoławczy podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że sejmik

oświatowy mogli zwołać wyłącznie kuratorzy ustanowieni przez sąd w 1993 r. oraz

że zwołany na 19 marca 1994 r. sejmik oświatowy nie był władny do podejmowania

uchwał. Sąd Okręgowy jednak z naruszeniem § 32 i § 33 statutu przyjął,

że skuteczne podejmowanie uchwał przez sejmik oświatowy wymagało udziału

w nim co najmniej 40 delegatów, wystarczyła bowiem obecność co najmniej

40 osób. Sąd Apelacyjny nie podzielił również stanowiska Sądu pierwszej instancji,

że w skład nowych organów stowarzyszenia mogli wchodzić tylko członkowie

przyjęci do niego przed 1950 r., albowiem przedstawiona analiza postanowień

statutu nie daje podstaw do przyjęcia takiego zapatrywania.

W ocenie Sądu drugiej instancji sam fakt, że nie udało się wyłonić

40 delegatów na sejmik oświatowy spowodował, iż Towarzystwo […]nie mogło

wznowić działalności. Uchwały podjęte przez sejmik oświatowy w dniu 19 marca

1994 r. należało uznać za nieistniejące, ponieważ sejmik nie mógł ich skutecznie

podjąć. Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu apelującego, że do dokonania zmian w

statucie wystarczyła obecność na sejmiku oświatowym 21 delegatów. Paragraf 34

interpretowany w powiązaniu z § 33 statutu – wbrew zapatrywaniu apelującego –

nie daje podstaw do takiego wniosku.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik pozwanego

zarzucił naruszenie art. 65 k.c. w związku z art. 3531

i § 24, § 32, § 33 i § 34 statutu

Towarzystwa […] uchwalonego w dniu 30 listopada 1933 r. oraz art. 9, art. 10 ust. 1

pkt 6 in fine i art. 11 ust. 1 zdanie drugie prawa o stowarzyszeniach z 1989 r., art.

365 § 1 w związku z art. 13 ust. 2 k.p.c. i art. 8 ust. 4 prawa o stowarzyszeniach z

1989 r., w brzmieniu z dnia wydania postanowienia Sądu Wojewódzkiego w P. z

dnia 13 czerwca 1994 r. Powołując się na te podstawy wniósł o uchylenie wyroku

9

Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i wyroku Sądu Okręgowego w całości i

przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania bądź o

uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i orzeczenie co do

istoty sprawy przez oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuty wydania

zaskarżonego wyroku z naruszeniem przytoczonych przepisów prawa zmierzają do

zakwestionowania prawidłowości przyjętej przez Sąd wykładni statutu pozwanego

stowarzyszenia. Zdaniem skarżącego uznanie, że stowarzyszenie nie mogło

wznowić działalności po dniu 25 listopada 1991 jest bowiem skutkiem wadliwej

wykładni statutu, przyjęcia prymatu postanowień statutu nad bezwzględnie

wiążącymi przepisami prawa o stowarzyszeniach z 1989 r.

Rozważając kwestię możliwości wznowienia działalności przez

stowarzyszenie po stwierdzeniu w 1991 r. nieważności decyzji o jego likwidacji,

Sąd dokonał analizy postanowień statutu z 1933 r. regulujących tworzenie

kół stowarzyszenia (§ 24), będących jego lokalnymi oddziałami, wyłaniania przez

koła delegatów na będące najwyższa władzą stowarzyszenia walne zgromadzenie

(§ 32), nazwane sejmikiem oświatowym, i quorum na sejmiku oświatowym,

niezbędnego do skutecznego podejmowania uchwał (§ 33). Na podstawie tej

analizy uznał, że dla zapewnienia sejmikowi oświatowemu odpowiedniego quorum

(40 delegatów) - wobec postanowienia statutu, że koło jest uprawnione do

wyłonienia delegata na sejmik, jeżeli ma co najmniej 50 członków, i na każde

dalsze 100 członków jednego delegata - powinno istnieć 40 kół lub mniej, mających

jednak co najmniej 150 członków. W tej sytuacji - zdaniem Sądu - gdy w sprawie

wskazano co najwyżej kilkudziesięciu żyjących dotychczasowych członków,

wyłonienie 40 delegatów na sejmik oświatowy wydaje się praktycznie niemożliwie.

Sąd odwoławczy poza sferą swoich rozważań pozostawił jednak - co trafnie

zarzucił skarżący - kwestię zgodności postanowień statutu, zwłaszcza

przytoczonych wyżej, z przepisami prawa o stowarzyszeniach z 1989 r. Chodzi

o regulacje prawa o stowarzyszeniach z 1989 r. dotyczące niezbędnej dla istnienia

10

stowarzyszenia minimalnej liczby członków (art. 9), obligatoryjnego posiadania

przez stowarzyszenie najwyższego organu władzy w postaci walnego

zgromadzenia członków (art. 11 ust. 1) i możliwość zastąpienia walnego

zgromadzenia członków zebraniem delegatów, jeżeli liczba członków

stowarzyszenia przekroczy określoną w statucie wielkość (art. 11 ust. 2).

Nie można odmówić racji skarżącej, że bliższej analizy we wskazanym wyżej

kontekście wymagała kwestia zawartych w statucie regulacji dotyczących

zastąpienia bezpośredniego udziału członków stowarzyszenia w sejmiku

oświatowym udziałem pośrednim w postaci wyłonienia delegatów. Sąd nie

dostrzegł, że ze względu na postanowienie § 32 statutu, któremu Sąd przypisał

istotne znaczenie dla oceny spełnienia wymagania istnienia niezbędnego quorum

sejmiku oświatowego, członkowie koła stowarzyszenia mającego mniej

niż 50 członków są pozbawieni nie tylko możliwości wyłonienia delegatów na

sejmik oświatowy, ale także - wobec nieuregulowania tej kwestii w statucie -

bezpośredniego udziału w sejmiku oświatowym. Tymczasem prawo

o stowarzyszeniach z 1989 r. gwarantuje członkowi stowarzyszenia udział

w walnym zebraniu członków, chyba że statut przewiduje zastąpienie walnego

zebrania członków zebraniem delegatów, jeżeli liczba członków przekroczy

określoną w statucie wielkość (art. 11 ust. 1 i 2).

Nie ulega wątpliwości, że istniejące w chwili wejścia w życie Towarzystwo […]

stało się - zgodnie z art. 52 prawa o stowarzyszeniach z 1989 r. – stowarzyszeniem

w rozumieniu przepisów prawa o stowarzyszeniach z 1989 r. (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 14 lutego 1996 r., II CRN 6/96, OSNC 1996, nr 7-8, poz. 105, i

z dnia 14 marca 2012 r., II CSK 328/11, OSNC-ZD 2013, nr 3, poz. 61). Statut

stowarzyszenia, stanowiący podstawę jego działania, co do zasady, zachował moc;

straciły jednak moc postanowienia statutu sprzeczne z prawem o stowarzyszeniach

z 1989 r. (art. 52 ust. 1 zdania drugi i ust. 2). Zatem przede wszystkim ze względu

na przytoczone unormowanie postanowienia statutu, zwłaszcza mające znaczenie

dla ustalenia, czy stowarzyszenie mogło wznowić działalność po dniu 25 listopada

1991 r., wymagały oceny - czego nie zrobiono w sprawie - pod kątem ich zgodności

z prawem o stowarzyszeniach z 1989 r.

11

W piśmiennictwie prawniczym charakter prawny statutu budzi kontrowersje,

w orzecznictwie jednak - jak trafnie przyjmuje skarżący - dominuje stanowisko,

że jest on szczególnym rodzajem umowy. W konsekwencji jego postanowienia

powinny być tłumaczone według dyrektyw wskazanych w art. 65 k.c. (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1989 r., III CZP 34/89, OSNA-PiUS 1990/6/80;

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 15 kwietnia 1999 r., I CKN 1088/97, OSNC

1999/11/193, i dnia z 25 lipca 2003 r., V CK 117/02, nie publ). Zgodnie zasadą

swobody umów, postanowienia statutu mogą być kształtowane dowolnie,

z uwzględnieniem jednak granic swobody, określonych w art. 3531

k.c. (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2009 r., V CSK 86/09, nie publ.).

Prawo do interpretowania statutu stowarzyszenia - jak wyjaśnił Sąd Najwyższy

w postanowieniu z dnia 11 października 1995 r., I PRN 28/95 (OSNP 1996, nr 11,

poz. 163) - służy przede wszystkim jego władzom i organom, zaś do kompetencji

nadzorujących działania stowarzyszenia organów administracyjnych i sądów

należy ocena, czy interpretacja przyjęta przez organy stowarzyszenia i praktyka

stosowania przez nie postanowień statutu odpowiadają obowiązującemu prawu.

Tymczasem nie ma w sprawie ustaleń, jaką interpretację uchwalonego w 1933 r.

statutu i praktykę stosowania jego postanowień przyjęło stowarzyszenie,

podejmując działania zmierzające do wznowienia działalności po dniu 25 listopada

1991 r. W tej sytuacji nie można odeprzeć zarzutu skarżącego, że przyjęta

przez niego praktyka stosowania statutu, uwzględniająca także zaistniałe po

jego uchwaleniu zmiany i ponad czterdziestoletnią przerwę w działalności

stowarzyszenia, spowodowaną wydaniem nieważnej decyzji o postawieniu go

w stan likwidacji, nie doprowadziła do sytuacji, której prawo nie pozwala

zaakceptować.

Ze względu na powyższe pierwszą podstawę kasacyjną należało uznać za

uzasadnioną.

Naruszenie art. 365 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 8 ust. 4 prawa

o stowarzyszeniach z 1989 r., w brzmieniu obowiązującym w dniu 13 czerwca

1994 r., polega - zdaniem skarżącego - na uznaniu, że postanowienie Sądu

Okręgowego z dnia 13 czerwca 1994 r., stanowiące podstawę wpisu w rejestrze

12

stowarzyszeń zmiany składu zarządu i zmiany statutu stowarzyszenia, nie korzysta

z przewidzianej w art. 365 § 1 k.p.c. zasady związania.

Zgodnie z art. 8 ust. 4 prawa o stowarzyszeniach z 1989 r., w wersji

obowiązującej w dniu wydania przytoczonego wyżej postanowienia przez Sąd

Okręgowy, stanowił, że do postępowania w spawach rozpoznawanych przez sąd

rejestrowy lub sąd stosuje się przepisy Kodeksu postępowania cywilnego o

postępowaniu nieprocesowym, ze zmianami wynikającymi z prawa

o stowarzyszeniach z 1989 r. Do trybu nieprocesowego – na podstawie odesłania

przewidzianego w art. 13 § 2 k.p.c. – stosuje się odpowiednio przepisy o procesie.

Wśród tych odpowiednio stosowanych przepisów o procesie jest art. 365 § 1 k.p.c.,

który staninowi, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je

wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji

publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Oznacza to,

że dopóki prawomocne postanowienie sądu, stanowiące podstawę dokonania

wpisu w rejestrze stowarzyszeń, nie zostanie zmienione, wiąże inne sądy.

Tej oceny nie zmienia okoliczność, że stanowiący podstawę wydania

postanowienia dokument jest dotknięty wadą, albowiem art. 365 k.p.c. nie daje

podstaw do przyjęcia, że taka okoliczność, znosi uregulowaną w nim zasadę

związania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2005 r., I CK 460/04,

nie publ.).

W orzecznictwie wyjaśniono, że przewidzianą w art. 365 moc wiążąca ma

tylko sentencja orzeczenia, nie mają jej zaś zawarte w uzasadnieniu motywy

rozstrzygnięcia sądu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 stycznia 2000 r.,

II CKN 655/98, nie publ., i z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1073/00, nie publ.);

niekiedy jednak ze względu na ogólność rozstrzygnięcia wyrażonego w sentencji

orzeczenia okoliczności objęte uzasadnieniem mogą służyć do sprecyzowania

zakresu mocy wiążącej rozstrzygnięcia. Możliwość odwołania się do tych

okoliczności nie budzi wątpliwości zarówno w piśmiennictwie, jak i w orzecznictwie

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2005 r., I CK 217/05,

nie publ. i z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, OSNC-ZD 2008, nr 1, poz. 20).

W związku z ustalaniem zakresu przewidzianej w art. 365 § 1 k.p.c. mocy wiążącej

prawomocnego orzeczenia należy zwrócić uwagę na § 5 rozporządzenia Ministra

13

Sprawiedliwości z dni 17 kwietnia 1989 r. w sprawie wzoru i sposobu prowadzenia

rejestru stowarzyszeń (Dz. U. Nr 23, poz. 126), obowiązującego w chwili wydana

przez Sąd Okręgowy postanowienia z dnia 13 czerwca 1994 r., z którego wynika,

że jeżeli sąd rejestrowy w treści wpisu powołał się na dokument złożony do akt

postępowania rejestrowego, to dokument ten uważa się wówczas za objęty treścią

wpisu.

Sąd uznał podjęte przez sejmik oświatowy w dniu 19 marca 1994 r. uchwały,

stanowiące podstawę wydania przez Sąd Okręgowy postanowienia z dnia

13 czerwca 1994 r., za nieistniejące. Stanowisko to budzi wątpliwości nie tylko

dlatego, że kwestia istnienia takiej kategorii uchwał budzi kontrowersje

w piśmiennictwie, a w orzecznictwie przyjmuje się, że uchwała może być uznana

za nieistniejącą w wypadku naruszeń prawa o wyjątkowo rażącym charakterze,

kiedy nie sposób w ogóle mówić o powzięciu uchwały i wyrażeniu stanowiska przez

właściwy organ np. za nieistniejącą uznano uchwałę podjętą przez niezwołane

zgromadzenie (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 czerwca 1994 r., III CZP

81/94 (OSNC 1994, nr 12, poz. 241), ale także z tego powodu, że pomija ono

przewidziane w prawie o stowarzyszeniach z 1989 r. uregulowania dotyczące

czynności nadzorczych podejmowanych w wypadku stwierdzenia, że działalność

stowarzyszenia jest niezgodna z prawem lub narusza postanowienia statutu.

Uszło uwagi Sądu, że zgodnie z art. 29 ust. 1 pkt 2 prawa

o stowarzyszeniach z 1989 r. sąd na wniosek organu nadzorującego lub

prokuratora może uchylić niezgodną z prawem lub statutem

uchwałę stowarzyszenia. Wniosek podlega rozpoznaniu na rozprawie

w postępowaniu nieprocesowym-rejestrowym (art. 32 prawa o stowarzyszeniach

z 1989 r.). W orzecznictwie wyjaśniono, że przepis art. 29 ust. 1 pkt 2 prawa

o stowarzyszeniach z 1989 r. przewiduje tzw. względną nieważność uchwał,

polegającą na możliwości uchylenia wadliwej uchwały w wyniku konstytutywnego

orzeczenia sądowego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2009 r.,

I UK 123/8, OSNP 2010, nr 13-14, poz. 171). Możliwość żądania uchylenia uchwał

stowarzyszenia w omawianym trybie nie została ograniczona terminem;

organ nadzoru lub prokurator mają zatem nieograniczoną czasem możliwość

wystąpienia ze stosownym wnioskiem.

14

Stwierdzając nieistnienie uchwał podjętych przez sejmik oświatowy w dniu

19 marca 1994 r, Sąd nie ustrzegł się niekonsekwencji. Przyjął bowiem, o czym

świadczy zaskarżony wyrok, że siedzibą pozwanego stowarzyszenia jest G.

Tymczasem miasto to zostało nową siedzibą stowarzyszenia - w miejsce P. - na

skutek zmiany § 3 statutu, dokonanej uchwałą podjętą przez sejmik oświatowy w

dnia 19 marca 1994 r., uznaną przez Sąd za nieistniejącą.

Rozważenia wymaga kwestia, do jakiego celu zmierza powództwo

o ustalenie, czy powód, ze względu na wskazane w pozwie przyczyny

uniemożliwiające wznowienie działalności przez stowarzyszenie, ma - wobec

przewidzianych w art. 31 prawa o stowarzyszeniach z 1989 r. przesłanek

rozwiązania stowarzyszenia - interes prawny do wytoczenia powództwa o ustalenie.

Ze względu na podniesione w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuty

naruszenia przytoczonych przepisów postępowania, również tę podstawę należało

uznać za uzasadnioną.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w punkcie

pierwszym sentencji wyroku (art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art.

39821

k.p.c.). Skarga kasacyjna w części zaskarżającej zmianę wyroku Sądu

Okręgowego z dnia 9 maja 2013 r., przez oddalenie powództwa polegała

natomiast odrzuceniu jako niedopuszczalna, albowiem pozwany nie miał interesu

prawnego w zaskarżeniu wyroku w tym zakresie (art. 3986

§ 2 k.p.c.).