I CSK 319/14

Sygn. akt I CSK 319/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 czerwca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Justyna Kosińska

w sprawie z powództwa P.T.

przeciwko M. S.A. z siedzibą w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 26 czerwca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 października 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej apelację

o zapłatę kwoty 657091 (sześćset pięćdziesiąt siedem tysięcy

dziewięćdziesiąt jeden) zł z ustawowymi odsetkami od dnia

3 lutego 2010 r. (punkt I zaskarżonego wyroku) i orzekającej

o kosztach procesu (punkt II zaskarżonego wyroku) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód domagał się zasądzenia kwoty 1.368.924,57 zł z odsetkami od dat

i kwot szczegółowo wskazanych w pozwie jako nienależnie od niego pobranych

przez pozwanego innych niż marża handlowa opłat za przyjęcie towaru do

sprzedaży (art. 15 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu

nieuczciwej konkurencji, jedn. tekst: DZ. U. z 2003 r. Nr 153, poz. 1503 ze zm.;

dalej: „u.z.n.k.”).

Pozwany wnosił o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2012 r. Sąd Okręgowy w W. zasądził od

pozwanego na rzecz powoda dochodzoną kwotę z ustawowymi odsetkami,

oddalając powództwo częściowo w zakresie należności odsetkowej oraz orzekł

o kosztach procesu i kosztach sądowych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 października 2013 r. oddalił apelację

pozwanego aprobując ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i dokonaną

przez ten Sąd ocenę prawną. Stwierdził, że pozwana dopuściła się czynu

nieuczciwej konkurencji w postaci pobierania innych niż marża handlowa opłat za

przyjęcie do sprzedaży towarów powódki. Wskazał, że pobierane przez pozwaną

opłaty, w tym premie pieniężne (kwocie 657.090,97 zł) - przewidziane w łączących

strony umowach handlowych - zostały zastrzeżone na rzecz pozwanego bez ich

powiązania z ekwiwalentnymi świadczeniami na rzecz powoda. Pobrane przez

pozwanego w związku z tymi postanowieniami umownymi wynagrodzenie stanowi

zawoalowane opłaty z tytułu dopuszczenia towarów powoda do obrotu, a więc czyn

nieuczciwej konkurencji określony w art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k., co - w świetle art.

18 ust. 1 pkt 5 tej regulacji - usprawiedliwia żądanie zwrotu bezpodstawnie

uzyskanych korzyści.

Pozwany zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w części zasądzającej kwotę

657.090,97 zł odpowiadającą wartości zapłaconych przez powoda na jego rzecz

premii pieniężnych. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało

3

istotny wpływ na wynik sprawy to jest art. 328 § 2 w związku z art. 391 i art. 378 § 1

k.p.c., polegające na braku odniesienia się do wszystkich zarzutów apelacji to jest

zarzutu ujętego w pkt II.iv tej apelacji. Skarżący zarzucił nadto naruszenie

przepisów prawa materialnego to jest art. 65 § 1 i 2 w związku z art. 3531

k.c. oraz

pkt 1.8 i pkt 1.9 załącznika nr 1.1 i załącznika nr 1.4 do umowy o współpracy

handlowej z 18 stycznia 2007 r. oraz pkt 1.9 i pkt 1.10 załącznika nr 1.1 i załącznika

1.4 do umowy o współpracy handlowej z 10 marca 2009 r. łączących strony, przez

zastosowanie niewłaściwych metod wykładni w następstwie czego wadliwe

przyjęcie, że premie pieniężne tamże wskazane, naliczane od obrotu miesięcznego,

nie stanowiły umownie określonego, w formie zwyczajowej przyjętej oraz prawnie

dopuszczalnego, upustu/rabatu od ceny zakupu towarów przez pozwanego od

powoda. Skarżący zarzucił nadto naruszenie art. 536 § 1 k.c. przez pominięcie,

że przepis pozwała na określenie ceny sprzedaży przez wskazanie podstaw jej

ustalenia, w tym przez zastosowanie premii pieniężnych ustalonych jako procent od

obrotu osiągniętego w danym okresie rozliczeniowym, oraz naruszenie art. 15 ust.

1 pkt 4 u.z.n.k. przez niezasadne zaliczenie premii pieniężnych do innych niż

marża handlowa opłat za przyjęcie towaru do sprzedaży.

We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia wyroku Sądu

Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazania sprawy w tym zakresie Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania ewentualnie uchylenia wyroku we

wskazanej części i zmiany wyroku przez oddalenie powództwa w zakresie kwoty

657.090,97 zł pobranej przez skarżącego z tytułu premii pieniężnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżący zarzuca, że Sąd drugiej instancji nie odniósł się do zarzutu apelacji

ujętego w jej punkcie IIiv, to jest błędnego ustalenia, że premie pieniężne nie

stanowiły upustu/rabatu kształtującego ostateczną cenę nabycia przez pozwanego

od powoda towarów w sytuacji gdy premia pieniężna była mechanizmem

regulowania ostatecznej ceny sprzedaży towarów. Lektura uzasadnienia

zaskarżonego wyroku nie daje jasnej odpowiedzi co do stanowiska Sądu

Apelacyjnego w tym zakresie, w uzasadnieniu tym jest mowa łącznie o wszystkich

kwestionowanych przez powoda opłatach bez precyzyjnego rozróżniana ich rodzaju

4

i charakteru, przy czym Sąd ten przy premiach pieniężnych wskazuje zarówno,

że opłata z tytułu premii pieniężnej została ustalona w taki sposób, iż należała się

pozwanemu za zwykłe czynności sprzedażowe, oraz że powód z tego tytułu nie

otrzymywał w zamian świadczenia ekwiwalentnego, jak i, że nie można mówić

o upuście ponieważ taki odnieść należy do konkretnej ceny konkretnego towaru.

Jeżeli tę ostatnią wypowiedź wiązać z przytoczonym zarzutem apelacji to zauważyć

należy, że jeżeli strony w umowie związały premie pieniężne z wielkością obrotów

to nie mogło ujść z pola widzenia, że wpływało to na wysokość cen jaką ostatecznie

płacił pozwany (kupujący) powodowi (dostawcy), a więc wpływało na wysokość

marży jaką pozwany uzyskiwał. W tym zakresie uzasadnienie zaskarżonego

wyroku nie zawiera żadnych odniesień i rozważań, w związku z tym nie może być

poczytane za wyczerpujące zarzuty apelacji. Ta wadliwość uzasadnienia

zaskarżonego wyroku w pełni usprawiedliwia przytoczony na wstępie zarzut skargi

kasacyjnej, czyniąc jej wniosek kasacyjny o uchylenie wyroku w zaskarżonej części

całkowicie uzasadnionym.

Odnosząc się do zagadnienia premii pieniężnej w aspekcie jej kwalifikowania

jako opłaty niedozwolonej w myśl art. 15 ust.1 pkt 4 u.z.n.k., zwrócić należy uwagę,

że praktyka gospodarcza ukształtowała zasady oferowania towarów na

korzystniejszych zasadach w wypadku gdy transakcja przybiera większe rozmiary,

co stanowi refleks ekonomicznych reguł dotyczących opłacalności produkcji

i handlu w mniejszej i większej skali. Zasadniczo więc zbywanie większej ilości

towaru po niższej cenie (czyli z upustem) nie stanowi działań sugerujących

naruszenie reguł konkurencji. Konstrukcyjnie upust cenowy i premia pieniężna

mogą odpowiadać pojęciu tzw. rabatu posprzedażowego i prowadzić do obniżenia

ceny dostarczanych towarów. Zwrócił na to uwagę Naczelny Sąd Administracyjny

w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 25 czerwca 2012 r. sygn.

I FPS 2/12 (ONSAiWSA 2013/6/85). W uchwale tej przyjęto, że wypłata

kontrahentowi bonusu warunkowego (premii pieniężnej) z tytułu osiągnięcia

określonej wielkości sprzedaży lub terminowości regulowania należności stanowi

rabat w rozumieniu art. 29 ust. 4 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od

towarów i usług (Dz.U. Nr 54, poz. 535 ze zm.), zmniejszający podstawę

opodatkowania. NSA dokonał przeglądu prezentowanych stanowisk i wskazał na

5

rozbieżności co do oceny charakteru premii pieniężnych i rabatów zasadzające się

na uznawaniu premii za wynagrodzenie za określone usługi, zaś rabatów za

korektę ceny sprzedaży, co pociągało za sobą istotne implikacje w zakresie

opodatkowania podatkiem od towarów i usług. Odbiciem zmieniających się

poglądów organów podatkowych była transformacja stosowanego przez strony

nazewnictwa mimo braku merytorycznych zmian w zakresie skutków finansowych,

jakie łączyły z osiągnięciem określonego poziomu obrotów. Naczelny Sąd

Administracyjny wskazał nadto, że premia pieniężna za dany okres, w ujęciu

ekonomicznym, sprowadza się w istocie do zwrotu nabywcy przez sprzedawcę

części uiszczonego wcześniej wynagrodzenia z tytułu dokonanych z nabywcą

transakcji, w następstwie czego zmniejszeniu ulega wcześniej określona globalna

wartość tej transakcji. Przy tym decydująca dla oceny charakteru określonego

świadczenia powinna być nie nazwa, lecz treść tego świadczenia dokonana na

podstawie obiektywnej analizy całokształtu okoliczności faktycznych. Nazwanie

zatem przez strony umowy danego świadczenia premią nie wyłącza możliwości

uznania go za rabat w rozumieniu art. 29 ust. 4 ustawy o podatku od towarów

i usług. Argumentacja przywołana przez Naczelny Sąd Administracyjny

w powyższej uchwale powinna znaleźć zastosowanie przy analizie dokonywanej

w ramach oceny, czy w świetle art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. zastrzeżone w umowie

stron premie pieniężne stanowiły rabat czy też odrębną opłatę innego rodzaju.

Skarżący trafnie poodnosi, że Sądy nie poddały w tym aspekcie ocenie

postanowień umów łączących strony. Wykładnia umów wymaga zastosowania

wszystkich dyrektyw z art. 65 k.c., poprzestanie na literalnym brzmieniu umowy nie

może być uznane za wystarczające. Rzeczą Sądu było zatem ustalenie i ocena czy

charakter ekonomiczny przyjętych w umowach stron rozwiązań wskazywał na to,

że premie pieniężne miały cechy rabatu rzutującego na wielkość marży handlowej.

Bez ustaleń co do rzeczywistego znaczenia postanowień umownych w tej materii

nie można a priori uznać, jak uczyniły to Sądy obu instancji, że potrącenie przez

pozwanego należności za premie stanowiło opłatę niedopuszczalną w rozumieniu

powołanego przepisu. Marże handlowe nie są bowiem objęte jego zakresem.

W konsekwencji nie można podważyć zasadności zarzutów pozwanego

kwestionujących przyjęty przez Sądy obu instancji kierunek wykładni

6

i zastosowania art. 15 ust. 1 pkt 4 u.z.n.k. oraz niezastosowanie art. 536 § 1 k.c.,

a także art. art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 3531

k.c.

Z przedstawionych przeto powodów, wyrok w części zaskarżonej podlegał

uchyleniu i sprawa w tym zakresie przekazaniu Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania (art. 39815

§ 1 k.p.c.). O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 39821

w związku z art. 391 § 1 i art. 108

§ 2 k.p.c.

kc