II PK 234/14

Sygn. akt II PK 234/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 sierpnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. B.

przeciwko Zakładowi Poprawczemu w K.

o wynagrodzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 sierpnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 13 marca 2014 r.,

I. oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powódki kosztami

postępowania kasacyjnego na rzecz strony pozwanej,

II. radcy prawnemu E. K. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu

Okręgowego w B. 900 zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu

kasacyjnym, przy czym kwotę tą należy podwyższyć o stawkę

obowiązującego pdatku VAT.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w B. wyrokiem z 13 marca 2014 r. oddalił apelację skarżącej

powódki B. B. od wyroku Sądu Rejonowego w B. z 20 lipca 2012 r., którym

oddalono jej powództwo o zasądzenie wyrównania wynagrodzenia wraz z

pochodnymi i odsetkami. Żądanie odwoływało się do bezprawnego (bez

zastosowania art. 42 k.p.) pozbawienia powódki dodatku za prowadzenie kasy od 1

czerwca 2008 r. Pozwany pracodawca zarzucał, że nowe rozporządzenie Ministra

Pracy i Polityki Społecznej z 30 kwietnia 2008 r. w sprawie warunków

wynagradzania za pracę i przyznawania innych świadczeń związanych z pracą dla

pracowników niebędących nauczycielami, zatrudnionych w szkołach i placówkach

oświatowych prowadzonych przez organy administracji rządowej oraz w niektórych

innych jednostkach organizacyjnych (Dz.U. Nr 82, poz. 493) nie przewidywało

takiego dodatku, natomiast zwiększyło wynagrodzenie powódki o 679 zł (57,98).

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka była zatrudniona jako referent i

wykonywała także obowiązki kasjera. Przed zmianą wynikającą z rozporządzenia z

30 kwietnia 2008 r. jej wynagrodzenie zasadnicze wynosiło 1.171 zł a dodatek

stażowy 234.20 zł, otrzymywała ponadto dodatek za trudne warunki pracy 351,30 zł

i dodatek kasowy 292,75 zł. Pracodawca 19 maja 2008 r. poinformował powódkę,

że po zmianie, na mocy nowego rozporządzenia, otrzymywać będzie

wynagrodzenie zasadnicze 1.850 zł, dodatek stażowy 370 zł i dodatek za trudne

warunki pracy 740 zł. Powódka 20 maja 2008 r. została poinformowana o utracie

mocy poprzedniego rozporządzenia z 3 lipca 1996 r., na podstawie którego był

wypłacany dodatek z tytułu pełnienia obowiązków kasjera.

Sąd Rejonowy regulację wynagrodzenia powódki od 1 czerwca 2008 r. na

podstawie nowego rozporządzenia uznał za prawidłową. Dodatek z tytułu pełnienia

obowiązków kasjera został zlikwidowany i powódka otrzymała wyższe

wynagrodzenie niż poprzednio, w tym zwiększony do 40% dodatek za trudne

warunki pracy. Regulacja był zgodna z przepisami nowego rozporządzenia (§ 18 i

19). Punktem odniesienia w ocenie korzystności nowego wynagrodzenia nie mogła

być kwota wypłacona w maju 2008 r., gdyż wówczas wypłacono powódce

wyrównanie od stycznia 2008 r. i jeszcze z dodatkiem kasjera. Odnosząc się do

zarzutu braku wypowiedzenia zmieniającego Sąd stwierdził, że powódka przyjęła

3

do wiadomości pismo pracodawcy z 20 maja 2008 r., informujące o zlikwidowaniu

dodatku i przez 3 lata nie podnosiła okoliczności, że pracodawca nie dokonał

wypowiedzenia zmieniającego w tym zakresie.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu oddalenia apelacji stwierdził, że przepisy

nowego rozporządzenia z 30 kwietnia 2008 r. nie przewidywały dodatku z tytułu

pełnienia obowiązków kasjera, który powódka otrzymywała na mocy § 19

poprzedniego rozporządzenia z 3 lipca 1996 r. Przepis ten utracił moc 31 maja

2008 r., tj. po wejściu w życie nowego rozporządzenia. Pomimo utraty tego dodatku

wynagrodzenie powódki zgodnie z § 18 rozporządzenia z 30 kwietnia 2008 r. nie

było niższe od wynagrodzenia przed 1 czerwca 2008 r. Pracodawca ustalił

wysokość wynagrodzenia za pracę na zasadach określonych w nowym

rozporządzeniu. Sąd zauważył, iż powódka otrzymała najniższą podwyżkę

wynagrodzenia zasadniczego, jednakże nie miało to znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy ponieważ Sąd nie może ingerować w wysokość podwyżki dla

poszczególnych pracowników, jeżeli ich wynagrodzenie jest zgodne z tabelą

miesięcznych stawek wynagrodzenia zasadniczego oraz stanowisk zaszeregowań i

kwalifikacji zawodowych.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie: 1) art. 42 § 1 k.p. w

związku z § 20 i § 18 rozporządzenia z 30 kwietnia 2008 r. przez niewłaściwą

wykładnię i przyjęcie, że pracodawca zaprzestając wypłaty dodatku kasowego

(który był stałym składnikiem wynagrodzenia powódki), nie miał obowiązku

dokonania wypowiedzenia zmieniającego; 2) § 17 tego rozporządzenia przez

niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, że podwyższenie na jego podstawie, dodatku za

trudną pracę w związku z posiadaniem przez pracownika ponad 25-letniego stażu

pracy może stanowić rekompensatę za utracony dodatek kasowy; 3) § 18

rozporządzenia przez niewłaściwe zastosowanie i oddalenie powództwa mimo

bezprawnego obniżenia wynagrodzenia za czerwiec i kolejne miesiące w stosunku

do wynagrodzenia za miesiące poprzedzające wejście w życie rozporządzenia;

4) § 19 rozporządzenia przez nieprawidłowe zastosowanie i przyjęcie, iż stanowił

podstawę podwyższenia wynagrodzenia, podczas gdy stanowił wyłącznie

podstawę, w przypadku przyznania podwyżki, do jej zastosowania z mocą

wsteczną, tj. począwszy od stycznia 2008 r.; 5) art. 60 k.c. i 65 k.c. w związku z

4

art. 300 k.p. przez ich niezastosowanie do wykładni oświadczenia woli złożonego

przez pozwanego 19 maja 2008 r., w którym poinformował powódkę wyłącznie o

tym, że na podstawie rozporządzenia ustala jej wynagrodzenie zasadnicze w

wyższej wysokości od 1 stycznia 2008 r., polegające na przypisaniu temu

oświadczeniu treści, których ono nie zawierało i których powódka nie mogła w

żaden sposób wywnioskować z jego literalnego brzmienia; 6) art. 61 § 1 k.c. w

związku z art. 300 k.p. przez niezastosowanie polegające na nieprzypisaniu

żadnego znaczenia niespornym okolicznościom sprawy, tj. faktowi złożenia

powódce oświadczenia woli o podwyższeniu wynagrodzenia zasadniczego z

jednoczesnym zachowaniem pozostałych warunków wynagradzania na tydzień

przed poinformowaniem w drodze jednostronnego oświadczenia pozwanego o

zaprzestaniu wypłaty dodatku kasowego; 7) art. 113

k.p. przez niezastosowanie

polegające na oddaleniu powództwa mimo dostrzeżenia przez sąd pokrzywdzenia

powódki działaniami pozwanego; 8) art. 8 k.p. przez niezastosowanie; 9) art. 773

§

1 k.p. przez niewłaściwą wykładnię i nie przeprowadzenie analizy warunków

wynagradzania powódki i ich zmiany przez pryzmat dopuszczalności ustalenia

warunków pracy pracowników zatrudnionych w państwowych jednostkach sfery

budżetowej w innym trybie niż przewidziany przez rozporządzenia ministra

właściwego do spraw pracy, w tym w ramach indywidualnych uzgodnień

pracodawcy z pracownikiem; 10) art. 378 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. i w

konsekwencji art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. przez

nierozpoznanie zarzutów apelacji, przejawiające się brakiem przeprowadzenia

analizy zarzutu przypisania przez Sąd pierwszej instancji oświadczeniu woli

pozwanego z 19 maja 2008 r. o podwyższeniu wynagrodzenia powódce cech,

których to oświadczenie nie posiadało i przypisanie treści, których jego literalne

brzmienie nie zawierało, jak również zlekceważeniu zarzutu naruszenia art. 8 k.p.;

11) art. 385 k.p.c. przez zastosowanie, mimo że apelacja powódki jest zasadna;

12) art. 102 k.p.c. przez niezastosowanie i obciążenie powódki kosztami

postępowania, w sytuacji gdy została pokrzywdzona działaniami pracodawcy

(co dostrzegły Sądy obu instancji) a nadto działała w uzasadnionym przekonaniu co

do słuszności swoich roszczeń (pismo Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej).

5

Pozwany wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów zastępstwa

procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne i dlatego została oddalona.

1. Zarzuty procesowe skargi mają znaczenie, gdy uchybienie przepisom

postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1 pkt 2

k.p.c.). O wyniku sprawy zakończonej wyrokiem decyduje prawo materialne i

dlatego to ono stanowi punkt odniesienia dla oceny zarzutów procesowych. Te zaś

w skardze sprowadzają się do kwestii materialnych. Wszak zarzut naruszenia

art. 378 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. łączy się z „brakiem przeprowadzenia przez

Sąd II instancji analizy zarzutu przypisania przez Sąd I instancji oświadczeniu woli

pozwanego z 19 maja 2008 r. o podwyższeniu wynagrodzenia powódce cech,

których to oświadczenie nie posiadało i przypisanie treści, które jego literalne

brzmienie nie zawierało …”. Chodzi więc o skutki materialne w postaci określonej

woli, natomiast samo następstwo zdarzeń jest klarowne i nie było sporne.

W szczególności Sądy nie stwierdziły, że zachowania (oświadczenia) pozwanego

stanowiły wypowiedzenie zmieniające warunki płacowe. Pozwany nie stosował

art. 42 k.p. i nie twierdził aby było inaczej. Takiej samej oceny wymaga zarzut

„zlekceważenia zarzutu naruszenia art. 8 k.p.”, gdyż jest to przepis prawa

materialnego i nie w nim kotwiczy się zasadnicze żądanie zachowania dodatku za

pełnienie obowiązków kasjera. Nie został naruszony art. 385 k.p.c., skoro Sąd

oddalił apelację. Natomiast zarzut naruszenia art. 102 k.p.c. nie jest zasadny,

gdyż jest to regulacja szczególna do zasady z art. 98 k.p.c., dlatego nie można

uznać, że powinien być stosowany przez Sąd drugiej instancji, skoro stwierdził

(inaczej niż w zarzucie), że podwyżka choć najniższa, to była zgodna z nowym

zaszeregowaniem, co nie prowadziło do uwzględnia apelacji.

2. W zakresie zarzutów materialnych skarga oparta jest na założeniu,

że dopóki pracodawca nie wypowie powódce dodatku kasowego w trybie art. 42

k.p., dopóty ma ona prawo do tego dodatku wraz ze wzrostem świadczeń od niego

zależnych (nagrody jubileuszowej i trzynastki). Skarżąca kwalifikuje to jako

6

niezgodne z przepisami zaniżenie jej wynagrodzenia, przy czym punktem ciężkości

takiej kwalifikacji ma być brak trybu z art. 42 k.p. lub porozumienia zmieniającego.

3. Skarga podlega rozpoznaniu tylko w granicach zarzutów jej podstaw

(art. 39813

§ 2 k.p.c.). Chodzi więc o naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.). Nieuprawnione

jest zapatrywanie skarżącej, że zmiana wynagrodzenia pracownika możliwa jest

tylko w drodze wypowiedzenia zmieniającego na podstawie art. 42 k.p.

(ewentualnie porozumienia stron). Zmiana taka możliwa jest również z mocy prawa,

czyli skutkiem zmiany przepisów prawa pracy o większej randze niż zakładowe

prawo płacowe i postanowienia indywidulanej umowy o pracę (art. 9 k.p.). Na tym

tle bez znaczenia jest zarzut naruszenia art. 773

§ 1 k.p., gdyż jedynie potwierdza

wnioskowanie przyjęte w zaskarżonym wyroku, że dla pracowników zatrudnionych

w państwowych jednostkach sfery budżetowej, warunki wynagradzania za pracę i

przyznawania innych świadczeń związanych z pracą, jeżeli nie są oni objęci uzp,

określa minister właściwy do spraw pracy.

4. Niezasadny jest zarzut niewłaściwego zastosowania art. 42 k.p., gdyż

przepis ten nie był stosowany przez pracodawcę i Sądy pierwszej i drugiej instancji

również nie stwierdziły, że pracodawca miał obowiązek zastosować ten przepis.

Czym innym jest więc zawarta w zarzucie konstatacja skarżącej o podzieleniu

przez Sądy stanowiska, że pracodawca zaprzestając wypłaty dodatku kasowego

nie miał obowiązku dokonania wypowiedzenia zmieniającego i czym innym jest

naruszenie art. 42 k.p. przez błędną wykładnię lub niewłaściwie zastosowanie.

W takiej sytuacji można jedynie odwołać się do zasadnego stanowiska

orzecznictwa, że art. 42 § 1 k.p. stanowi tylko przepis odsyłający,

który bezpośrednio niczego nie reguluje (przepisy o wypowiedzeniu umowy o pracę

stosuje się odpowiednio do wypowiedzenia wynikających z umowy warunków pracy

i płacy) i wobec tego jako taki bezpośrednio nie może on zostać naruszony

(zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 5 maja 1999 r., I PK 675/98, OSNP 2000 nr 13,

poz. 511 i z 10 listopada 1999 r., I PKN 345/99, OSNP 2001 nr 6, poz. 195).

5. Zarzut naruszenia § 18 i § 20 rozporządzenia z 30 kwietnia 2008 r.

niezasadnie jest więc łączony z zarzutem naruszenia 42 k.p., gdyż Sądy

rozstrzygnęły, iż wypowiedzenie zmieniające nie jest konieczne, gdy zachodzi

7

zmiana przepisów powszechnych wpływająca korzystnie na wynagrodzenie

pracowników w sferze budżetowej. Punktem ciężkości argumentacji Sądów było

więc odwołanie się do prawa powszechnego, a w szczególności do wynikającego z

§ 18 tego rozporządzenia zastrzeżenia, że wynagrodzenia pracowników od 1

czerwca 2008 r., ustalone na podstawie nowych przepisów, nie mogły być niższe

od wynagrodzenia przysługującego przed tym dniem. Innymi słowy uprawnione jest

stwierdzenie, że to zmiana prawa powszechnego modyfikuje warunki

wynagrodzenia pracowników. W konsekwencji zmiana przez prawodawcę prawa

powszechnego co do warunków płacy, w tym przypadku na podstawie

rozporządzenia, powoduje zmianę w umowie o pracę z mocy art. 56 k.c. w związku

z art. 300 k.p. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 28 kwietnia 2009 r., II PK 277/08,

OSNP 2010 nr 23-24, poz. 290 i z 2 września 2003 r., I PK 290/02, OSNP 2004

nr 17, poz. 299).

6. Rzecz więc w tym, że dodatek kasowy nie istniał już w nowym prawie

(rozporządzeniu z 30 kwietnia 2008 r.) i pracodawca nie miał podstawy prawnej do

dalszego wypłacania takiego dodatku. Podstawa ta nie wynikała również z umowy

o pracę, gdyż umowa nie była samodzielnym źródłem prawa do dodatku kasowego.

Pozwany pracodawca (jako jednostka budżetowa) był ograniczony w dowolnym

kształtowaniu składników wynagrodzenia i ich wysokości. Źródłem prawa do

dodatku było poprzednie rozporządzenie z 3 lipca 1996 r. Zgodnie z § 19 ust. 1 pkt

1 tego rozporządzenia pracownikowi wykonującemu dodatkowe zadania

przysługiwało odrębne wynagrodzenie w wysokości od 5 do 25% wynagrodzenia

zasadniczego wynikającego z osobistego zaszeregowania z tytułu pełnienia

obowiązków kasjera. Umowa zatem jedynie powielała podstawę wynikającą z

rozporządzenia, nawet gdy dodatek określała w górnej wysokości. Dodatek

wypłacany był więc na podstawie szczególnej regulacji normatywnej i bez tej

regulacji nie było podstaw do dalszej wypłaty. W tym znaczeniu nie było to

świadczenie, które zostało określone przez pracodawcę w umowie samodzielnie,

czyli odrębnie i bez podstawy w rozporządzeniu. Nie inaczej było w sferze

faktycznej. Nie ustalono iż dodatkowe obowiązki kasjerki skarżąca wykonywała

kosztem obowiązków podstawowych, w szczególności kosztem normalnego czasu

pracy. Jeżeli dalej te obowiązki wykonywała w takim samym zakresie (choć tu

8

ujawnił się spór w sprawie), to utrata dodatku kasowego mogła być

„rekompensowana” wzrostem wynagrodzenia zasadniczego, zwłaszcza, że według

dokumentów w aktach osobowych skarżąca miała zakres czynności samodzielnego

referenta.

7. Bezprawności w działaniu pozwanego nie potwierdzają zarzuty naruszenia

§ 18 i § 19 rozporządzenia, gdyż pozwany wypełnił zobowiązania (normy)

wynikające z tych przepisów. Po wejściu nowego rozporządzenia wynagrodzenie

skarżącej nie było niższe niż na podstawie poprzedniego rozporządzenia (§ 18) i

nowe stawki wynagrodzenia zasadniczego zastosowano już od 1 stycznia 2008 r.,

czyli z wyrównaniem do maja 2008 r. (§ 19).

8. W tej sekwencji niezrozumiały jest zarzut naruszenia § 17 rozporządzenia,

gdyż nie dotyczy on wynagrodzenia, lecz zachowania zatrudnienia na stanowisku

przez pracowników nieposiadających kwalifikacji wymaganych dla stanowiska

zajmowanego w dniu wejścia rozporządzenia.

9. Podstawę prawną żądania dodatku kasowego skarżąca niezasadnie

opiera na zarzucie naruszenia art. 60 i 65 k.c. oraz 61 § 1 w związku z art. 300 k.p.

Okoliczności nie są sporne, co wynika z samego zarzutu. Jednak nieuprawnione

byłoby stwierdzenie, iżby pozwany oświadczył, że powódka zachowuje dalej prawo

do dodatku kasowego. Nie ustalono takiego oświadczenia pozwanego, zwłaszcza

wobec treści jego pism z 19 i 20 maja 2008 r. i przede wszystkim nowego

rozporządzenia, nieprzewidującego spornego dodatku. Następstwo zdarzeń

wyraźnie ujawnia, że pozwany oświadczył to skarżącej w piśmie z 20 maja 2008 r.

Nieracjonalnie i bezpodstawnie więc argumentuje się w skardze, że skoro w

pierwszym oświadczeniu podano powódce nowe składniki wynagrodzenia, to

wynika z tego zachowanie dodatku kasowego. Wskazane wyżej przepisy nie

uzasadniają wnioskowania skarżącej, gdyż nie stanowią źródła prawa do dodatku

kasowego lecz dotyczą tylko oświadczenia woli, jego treści i daty złożenia. Przepisy

te nie zostałyby naruszone nawet gdyby w pierwszym piśmie pracodawca

oświadczył, że podwyżka wynagrodzenia miała pokryć utracony dodatek kasowy.

Niemniej w aspekcie korzystnej relacji do poprzedniego wynagrodzenia taka

analiza została przeprowadzona. Nastąpił wzrost wynagrodzenia zasadniczego i w

konsekwencji całego wynagrodzenia. W drugim etapie, a więc po piśmie powódki o

9

zwiększenie dodatku za trudną pracę (pismo z 1 września 2008 r.), pozwany

podwyższył jej jeszcze dodatek za trudne warunki o 10% (do 40%). W sprawie

ujawniło się, że ze względu na podstawę prawną tego dodatku (§ rozporządzenia z

30 kwietnia 2008 r.) stanowiło to wówczas określony kompromis ze strony

pracodawcy i odpowiedź na żądanie powódki. Nie oznacza to, że ten wzrost

specjalnego dodatku miał równoważyć brak trybu z art. 42 k.p., gdyż zaniechanie

wypłaty dodatku kasowego wynikało z nowej regulacji ipso iure.

10. Zarzut naruszenia art. 113

k.p. nie jest zasadny, gdyż zakazuje

dyskryminacji, dlatego byłby aktualny gdyby przedmiotem sporu była utrata dodatku

kasowego ze względu na określoną przyczynę dyskryminacji. Nie taka była jednak

podstawa faktyczna powództwa (art. 187 § 1 k.p.c.). W konsekwencji nie taki był

również przedmiot sprawy, czyli wyrównanie wynagrodzenia ze względu na

dyskryminację. Przedmiotem sporu była zapłata dodatku kasowego z wyrównaniem

świadczeń pochodnych i zarzut jednostronnego zaniechania jego wypłaty oraz

braku wypowiedzenia zmieniającego lub porozumienia stron.

11. Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 8 k.p., gdyż nie stanowił

podstawy oddalenia powództwa. Nie jest to również regulacja która może stanowić

podstawę materialną żądania (powództwa). Wobec argumentacji zarzutu można

zauważyć, że powódka korzysta z prawa do niekrótkiego (3-letniego) terminu

przedawniania, choć stanowisko pozwanego odmawiające wypłaty dodatku

kasowego albo wyższego wynagrodzenia, niż przyznane już w 2008 r. było

konsekwentne (jednoznaczne).

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

Zaważając na przesłanki leżące u podstaw ustanowienia skarżącej

pełnomocnika z urzędu na podstawie art. 102 k.p.c. odstąpiono od obciążenia jej

kosztami postępowania kasacyjnego strony pozwanej.

O kosztach pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie § 2 ust. 3, § 6

pkt 5, § 11 ust. 1 pkt 2, § 12 ust. 4 pkt 2, § 15 i 16 rozporządzenia z 28 grudnia

2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez

Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu.

10