II CSK 581/14

Sygn. akt II CSK 581/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa W. R. i B.R.

przeciwko W. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 17 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki B. R.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 grudnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powódki na rzecz

pozwanego kwotę 3600,- (trzy tysiące sześćset) złotych z tytułu

kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Po ponownym rozpoznaniu sprawy z powództwa W. R. i B. R. przeciwko W.

B. o zapłatę, wyrokiem z dnia 20 sierpnia 2013 r. Sąd Okręgowy w S. zasądził na

rzecz powodów solidarnie od pozwanego kwotę 309 494 złotych z odsetkami,

oddalił powództwo w pozostałym zakresie i rozstrzygnął o kosztach procesu. W

wyniku rozpoznania kolejnej apelacji powodów, Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia

faktyczne oraz, co do zasady oceny prawne Sądu pierwszej instancji, zmieniając

wyrokiem z dnia 11 grudnia 2013 r. wyrok Sądu pierwszej instancji przez

podwyższenie zasądzonej na rzecz powodów kwoty do 464 404 złotych

z odsetkami, oddalając powództwo w pozostałej części oraz oddalając apelację

w pozostałej części i rozstrzygając o kosztach postępowania.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny. Powodowie byli

właścicielami nieruchomości (zabudowanej działki), mającej urządzoną księgę

wieczystą, w której wpisano hipotekę zabezpieczającą kredyt bankowy udzielony

powodom na kwotę 150 000 złotych. Ze względu na brak zdolności kredytowej

do uzyskania kolejnego kredytu, zawarli z pozwanym W. B., prowadzącym

działalność gospodarczą w postaci lombardu umowę pożyczki w kwocie 200 000

złotych oraz umowę przewłaszczenia wspomnianej działki na zabezpieczenie

udzielonej pożyczki. Termin zwrotu pożyczki udzielonej dnia 27 lutego 2001 r.

został określony na 10 stycznia 2002 r., z odsetkami (prowizją) w wysokości

określonej w słowach: „0,5% plus 22% VAT odsetek, kwoty pożyczki w stosunku

dziennym, co stanowi sumę według obliczenia na dzień zwrotu pożyczki, (…) po

upływie każdego miesiąca trwania umowy, odsetki za ten miesiąc podlegają

doliczeniu do należności głównej (kwoty pożyczki)”. Pożyczone pieniądze miały

zostać zainwestowane w odbudowę domków w spalonym ośrodku wczasowym

należącym do osoby trzeciej. Na umówiony dzień zwrotu pożyczki wysokość kwoty

przypadającej do zwrotu według umowy wynosiła 599 363,50 złotych. Powodowie

pożyczki oraz odsetek nie zwrócili, nadal zamieszkując w przewłaszczonej

nieruchomości.

3

Ze względu na zaprzestanie spłacania kredytu bankowego - bank wystawił

tytuł egzekucyjny, m. in. przeciwko powodom na kwotę 131 842,12 złotych, który

został zaopatrzony w sądową klauzulę wykonalności, a pismem z dnia 3 lipca

2002 r. wezwał pozwanego W. B. do zapłaty żądanej kwoty z odsetkami, jako

dłużnika rzeczowego. W. B. z dniem 16 czerwca 2003 r. uzyskał wpis prawa

własności przewłaszczonej nieruchomości do księgi wieczystej. Tymczasem, ze

względu na niespłacanie należności bankowych wszczęta została przez Bank w G.

egzekucja z nieruchomości. Powodowie zainicjowali z kolei procesy zmierzające do

ustalenia nieważności zawartej umowy o przewłaszczenie nieruchomości, jednak

ich powództwo w tej kwestii zostało prawomocnie oddalone, a Sąd Najwyższy

wyrokiem z dnia 28 października 2010 r. w sprawie II CSK 218/10 oddalił skargę

kasacyjną powodów. Pozwany W. B. wielokrotnie wzywał powodów do opuszczenia

przez nich i wydania mu przewłaszczonej nieruchomości. Wartość tej

nieruchomości ustalona przez biegłego sądowego na styczeń 2010 r. wynosiła

1 208 600 złotych.

Z oceny prawnej dokonanej przez Sąd Apelacyjny, uchylający pierwszy

wyrok w niniejszej sprawie wynikało, że do rozstrzygnięcia przez Sąd Okręgowy

pozostało roszczenie powodów o zapłatę sumy pieniężnej stanowiącej różnicę

między wartością przewłaszczonej nieruchomości a wartością wierzytelności

z umowy pożyczki. Za podstawę prawną roszczenia powodów uznany został art.

405 k.c. Dla ustalenia wysokości bezpodstawnego wzbogacenia pozwanego

należało uwzględnić stwierdzoną nieważność - przewidzianych umową pożyczki

między powodami a pozwanym - odsetek umownych w postaci tzw. procentu

składanego, ze względu na zakaz anatocyzmu zawarty w art. 482 k.c. Z kolei

wysokość odsetek umownych przewidzianych w umowie pożyczki została uznana

za mającą charakter lichwiarski i za wymagającą obliczenia z uwzględnieniem celu,

w jakim umowa została zawarta (art. 56 i art. 65 k.c.), zgodnością z zasadą

sprawiedliwości społecznej oraz ekwiwalentnością świadczeń stron i w tym zakresie

nieważnością zastrzeżenia umownego (art. 58 k.c.). Kryterium oceny, pozwalające

uznać odsetki umowne za dopuszczalne stanowiła, mimo nie obowiązywania

w sprawie art. 359 § 21

k.c. wysokość do czterokrotności kredytu lombardowego.

W tej kwestii Sąd odwołał się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada

4

2005 r., V CK162/05 (nie publ.). Ponad tą wysokość umówione odsetki „0,5% plus

22% VAT dziennie” zostały uznane za godzące w porządek prawny, jako rażąco

zaburzające ekwiwalentność świadczeń, sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego i mające charakter lichwiarski. Z tych względów zastrzeżenie odsetek

w takiej wysokości było nieważne na podstawie art. 58 § 3 w związku z art. 5 k.c.

W wyniku tego Sąd Okręgowy ustalił wysokość odsetek za okres od 27 lutego

2001 r. do 7 sierpnia 2013 r. na kwotę 699 106 złotych, co po dodaniu wielkości

pożyczki w kwocie 200 000 złotych dało ogólne zobowiązanie powodów na kwotę

899 106 złotych. Biorąc pod uwagę ustaloną wartość nieruchomości i odejmując od

niej wysokość zobowiązań powodów, do zapłaty na ich rzecz pozostała zasądzona

kwota 309 494 złotych.

Wniesioną przez powodów apelację Sąd Apelacyjny uznał w znacznej części

za nieuzasadnioną, przychylając się tylko do zarzutu, że odsetki od niezwróconej

pożyczki powinny zostać naliczone tylko do 20 stycznia 2010 r., tj. do czasu

rozliczenia stron na skutek wyrażenia przez pozwanego swojej woli zatrzymania dla

siebie przewłaszczonej nieruchomości. Wobec zarachowania długu powodów na

poczet wartości nieruchomości przewłaszczonej dla zabezpieczenia zwrotu

pożyczki wygasło zobowiązanie powodów do zwrotu tej pożyczki, a więc ich dług.

W tej sytuacji nie należały się po tym czasie odsetki, skoro przestało istnieć

zobowiązanie pieniężne, będące ich podstawą. Zobowiązanie odsetkowe powodów

zmniejszyło się więc o kwotę 154 910 złotych za okres od 21 stycznia 2010 r.

do 7 sierpnia 2013 r. i o tyle należało zwiększyć należność pozwanego względem

powodów, jednocześnie orzekając o oddaleniu powództwa i apelacji powodów

w pozostałych częściach. Odpowiednio do tego rozstrzygnięcia zostały obliczone

i orzeczone koszty postępowania.

W skardze kasacyjnej powódki B. R. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia

11 grudnia 2013 r. w części dot. pkt I, ppkt 2, 3 i 4 oraz pkt II, III i IV ppkt 1 zostało

zarzucone Sądowi naruszenie prawa materialnego, tj. art. 481 § 1 w związku z art.

455 k.c. przez ich błędną wykładnię; art. 65 § 1 i 2 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie oraz art. 118 k.c. przez jego niezastosowanie. Skarżąca wniosła o

uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i w tym zakresie przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania, z zasądzeniem kosztów postępowania.

5

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozpoznanie skargi należy zacząć od wykładni umowy pożyczki określonej

przez Kodeks cywilny (art. 720) jako umowy przez którą dający pożyczkę

zobowiązuje się przenieść na własność biorącego pożyczkę określoną ilość

pieniędzy (…), a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy (…).

Umowa zatem trwa dopóki biorący pożyczkę (pożyczkobiorca) nie zwróci kwoty

otrzymanej w wykonaniu umowy od dającego pożyczkę (pożyczkodawcy). Jeżeli

zatem z umowy stron nie wynika nic innego, to odsetki określone w tej umowie jako

wynagrodzenie za korzystanie z pieniędzy pożyczkodawcy należą się, co do

zasady w tej samej wysokości, jak umówiona przez cały czas trwania umowy.

Umowa zaś trwa od chwili jej zawarcia, wzmocnionego wydaniem przedmiotu

pożyczki (argument z art. 722 k.c.) aż do jej zwrotu, niezależnie od tego, że strony

określiły w umowie, kiedy ten zwrot powinien był nastąpić, a w rzeczywistości nie

nastąpił. Nie ma więc racji skarżąca twierdząc, że odsetki umowne należą się tylko

od chwili zawarcia umowy do terminu jej umówionego zwrotu, a za dalszy okres

należą się odsetki ustawowe. Rozumowanie takie wynika z przekonania, że odsetki

ustawowe są niższe od umownych, co przez wiele lat było utrwalone

w świadomości i sprawiało, iż wierzyciele tacy jak pozwany zastrzegał w umowach

pożyczki odsetki umowne. Jeżeli jednak mają one maksymalną wysokość (odsetki

maksymalne), dopuszczalną prawem ze względu na przepisy antylichwiarskie

(art. 359 § 21-3

k.c.), to może się okazać, że ich wysokość będzie niższa niż odsetek

ustawowych (jak w okresie deflacji, występującym w chwili rozpoznawania

niniejszej skargi). To sprawia, że należy dokonać obiektywnej oceny sytuacji

i z uwagi na możliwość różnej względem siebie wartości odsetek ustawowych

i umownych, tym bardziej traktować je jednolicie w całym okresie związania umową

pożyczki, czyli aż do chwili spełnienia obowiązku zwrotu przez pożyczkobiorcę.

Zatem chybiony jest zarzut podniesiony przez skarżącą odnośnie do naruszenia art.

65 § 1 i 2 k.c. przez Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku.

6

Podobnie należy ocenić zarzut dotyczący naruszenia art. 481 § 1 w związku

z art. 455 k.c. Trafne jest przy tym twierdzenie skarżącej, że zasadą jest

zasądzanie odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od chwili

wymagalności zobowiązania do świadczenia, które w razie nieoznaczenia terminu

spełnienia i nie wynikania tego z właściwości zobowiązania powinno być spełnione

przez dłużnika niezwłocznie po wezwaniu go przez wierzyciela do wykonania

(art. 455 k.c.). Za takie wezwanie uważa się doręczenie pozwu pozwanemu,

z którego wynika żądanie spełnienia świadczenia pieniężnego w określonej

wysokości. Od tej wysokości i od chwili wezwania oblicza się odsetki w razie

orzeczenia uwzględniającego powództwo. Ma to jednak miejsce wtedy,

gdy powołany przepis ma zastosowanie w okolicznościach sprawy i gdy można

w chwili wniesienia pozwu określić wysokość świadczenia dłużnika.

W niniejszej sprawie jedynie może się wydawać, że należna kwota od

pozwanego była znana od początku prowadzenia sporu. W toku postępowania, jak

wynika z uzasadnienia Sądu pierwszej i drugiej instancji nastąpiło rozliczenie

umowy stron oraz określenie wartości nieruchomości, która decydowała

o wysokości przysługującej powodom należności. Nie bez znaczenia dla tej kwestii

jest także kontekst sytuacyjny, towarzyszący zawartej umowie pożyczki, który

wiązał się z umową przewłaszczenia na zabezpieczenie, a więc umową, której

celem było dokonanie przeniesienia własności nieruchomości dla zabezpieczenia

powinności pożyczkobiorcy zwrotu kwoty pożyczki z odsetkami (causa cavendi).

Umowa ta nie miała zatem na celu ostatecznego przewłaszczenia i rodzących się

z takim celem rozliczeń wynikających z różnicy wartości między uzyskaną przez

pozwanego pożyczkodawcę nieruchomością na własność a zobowiązaniem

pożyczkobiorcy wynikającym z kwoty pożyczki i odsetek, wskutek orzeczenia

sądowego obniżonych do wysokości odsetek maksymalnych, dopuszczonej

prawem (art. 359 § 21

k.c.). W tej kwestii należy podzielić stanowisko Sądu

Najwyższego zawarte w wyrokach: z dnia 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04, nie

publ. oraz z dnia 13 maja 2011 r., V CSK 360/10, Mon. Pr. Bank. 2012, nr 5, s. 18).

Za wykładnią podniesionych przepisów przyjętą w zaskarżonym wyroku przemawia

również stanowisko skarżącej, która na skutek wniesionej apelacji uzyskała tym

wyrokiem podwyższone znacznie świadczenie zasądzone od pozwanego, a jego

7

obliczenie też okazało się możliwe dopiero w wyniku rozpoznania niniejszej sprawy,

nie było natomiast roszczeniem wywiedzionym pozwem.

W odniesieniu do zarzutu skargi kasacyjnej o przedawnieniu roszczenia

dodatkowego o odsetki liczone od dnia 11 stycznia 2002 r. należy stwierdzić,

że po pierwsze, wyjaśnione już zostało ze względu na pierwszy rozpatrywany

zarzut, iż zgodnie z trafnym stanowiskiem Sądu drugiej instancji odsetki

należały się pozwanemu za cały okres od udzielenia pożyczki do dnia jej zwrotu,

a w okolicznościach ustalonych w sprawie do dnia rozliczenia rachunkowego stron,

przez wyrażenie przez pozwanego woli zatrzymania dla siebie przewłaszczonej

nieruchomości i wynikającego z tego zarachowania długu powodów na poczet

wartości przewłaszczonej nieruchomości dla zabezpieczenia pożyczki, z którą

to chwilą dopiero wygasł ich dług. Tak więc nie ma przedawnienia odsetek, dopóki

istnieje dług główny. Po drugie, wbrew twierdzeniu skarżącej, w apelacji, której

wynik rozpoznania stanowi zaskarżony wyrok nie został podniesiony zarzut

przedawnienia, a zatem niezależnie od przesłanek merytorycznych, także względy

formalne sprzeciwiają się uwzględnieniu a nawet rozpatrywaniu podniesionego

zarzutu.

Mając to na uwadze należało na podstawie art. 39814

oddalić skargę

kasacyjną, rozstrzygając o kosztach postępowania na podstawie art. 98 w związku

z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

eb