V CSK 667/14

Sygn. akt V CSK 667/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 września 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa L.-P. Sp. z o.o. we W.

przeciwko Pa. A.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 września 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy uznał za bezskuteczną wobec powoda L. – P. spółki z o.o.

umowę darowizny ½ udziału w nieruchomości (opisanej w pozwie), dokonaną

między dłużnikiem P. A. i B. A. (jego żoną). W sprawie tym pozwany został kolejny

nabywca tej nieruchomości Pa. A. Rozstrzygnięcie Sądu służyło ochronie

wierzytelności powoda w wysokości 115 000 zł z odsetkami, stwierdzonej

prawomocnym wyrokiem (art. 527 k.c.).

Orzeczenie to zapadło na podstawie następującego stanu faktycznego.

P. A. był dłużnikiem powoda, ponieważ nie rozliczył się z pobranej z kasy

powodowej spółki kwoty 154.600 zł. W dniu 13 grudnia 2007 r. dłużnik i jego żona

ustanowili ustrój rozdzielności majątkowej i tego dnia dłużnik dokonał na rzecz żony

darowizny ½ udziału w nieruchomości opisanej w pozwie. Udział ten stanowił

jedyny składnik majątkowy dłużnika. W dniu 28 kwietnia 2008 r. żona dłużnika

zawarła umowę darowizny nieruchomości z synem L. A., a w dniu 12 lipca 2010 r.

pomiędzy tym obdarowanym a pozwanym Pa. A. została zawarta umowa pożyczki

na kwotę 100.000 zł, przy czym należność pożyczkowa została zabezpieczona

przewłaszczeniem nieruchomości na rzecz pożyczkodawcy. Do dnia zamknięcia

rozprawy pożyczka nie została spłacona i pożyczkodawca (obecny pozwany) jest

właścicielem nieruchomości.

Egzekucja przeciwko dłużnikowi okazała się bezskuteczna i została

umorzona, nie dało też rezultatu postępowanie o wyjawienie majątku dłużnika.

Zobowiązany jest obecnie osobą bezrobotną, pozostaje na utrzymaniu pozwanego

i zamieszkuje w nieruchomości objętej skargą.

Uwzględniając żądanie wierzyciela, Sad Okręgowy uznał, że legitymację

bierną w tym sporze ma Pa. A. - kolejny nabywca nieruchomości. Na jego rzecz

bowiem nastąpiło ”ostateczne rozporządzenie korzyścią uzyskaną przez osobie

trzecią na skutek zawartej czynności z dłużnikiem”. Doszło jednocześnie

do prawidłowego wskazania zaskarżonej czynności prawnej, tj. umowy darowizny

udziału ½ w nieruchomości z dnia 3 grudnia 2007 r., dokonanej pomiędzy

dłużnikiem i jego żona(osobą trzecią). Tylko ta czynność mogła być uznana za

3

czynność prawną dokonaną w warunkach przewidzianych w art. 527 § 1 k.c.

Wystąpiły wszystkie niezbędne przesłanki uwzględnienia skargi wierzyciela.

Pozwany („osoba piąta”) nabył nieruchomość nieodpłatnie, ponieważ taki charakter

miało przewłaszczenie nieruchomości w celu zabezpieczenia pożyczki pieniężnej

udzielonej przez pozwanego (nabywcę nieruchomości). Nieodpłatny charakter

miała też umowa zawarta pomiędzy żoną dłużnika i jej synem (art. 528 k.c.).

W wyniku dokonania zaskarżonej czynności dłużnik stał się niewypłacalny.

Apelacja pozwanego została uwzględniona, Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok i powództwo oddalił. W ocenie tego Sądu, w sprawie pojawiły się

dwa zasadnicze kwestie. Po pierwsze, przeciwko komu - w razie serii kolejnych

rozporządzeń majątkowych - należy skierować roszczenie pauliańskie powoda.

Po drugie, która czynność prawna powinna być w takiej sytuacji zaskarżona

skargą (art. 531 § 2 k.c.). Wskazując na możliwość obrony różnych stanowisk w tej

materii, Sąd Apelacyjny przyjął, że właściwe jest takie rozwiązanie, zgodnie

z którym ”wystarczające jest zaskarżenie aktualnej czynności (ostatniej), co wynika

m.in. z określenia w art. 531 § 2 k.c. szczególnych przesłanek umożliwiających

wystąpienia bezpośrednio przeciwko dalszemu nabywcy korzyści majątkowej”.

Te właśnie przesłanki należy rozumieć jako materialno-prawną podstawę

do zaskarżania wyłącznie czynności między osobą trzecią i czwartą, ewentualnie -

osobami następnymi.

Przy przyjęciu takiej interpretacji art. 531 § 2 k.c., Sąd Apelacyjny stwierdził

też, że skierowanie skargi wobec kolejnej osoby (pozwanego), ale bez zaskarżenia

czynności prawnej (darowizny), w której pozwany nie uczestniczył, oznacza

konieczność oddalenia powództwa. Przesłanki skargi pauliańskiej, skierowanej

przeciwko kolejnej osobie, wykazuje wierzyciel (art. 6 k.c.). Chodzi tu

o dodatkowe przesłanki wynikające z art. 531 § 2 k.c. (wiedza następcy

szczególnego o okolicznościach uzasadniających uznania czynności prawnej

dłużnika za bezskuteczną). Zbędne jest to natomiast, gdy rozporządzenie było

nieodpłatne. Powód nie podjął się w sprawie próby wykazania przez pozwanego

wspomnianej wiedzy. Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej

instancji, że przewłaszczenie nieruchomości w celu zabezpieczenia wierzytelności

pożyczkowej miało charakter nieodpłatny. W przypadku przewłaszczenia

4

nieruchomości dochodzi bowiem, zdaniem Sądu, do „przysporzenia na rzecz

wierzyciela w tym celu, aby to przysporzenie skutkowało zabezpieczeniem

wierzytelności (…)”.

W skardze kasacyjnej powoda podnoszono zarzuty naruszenia art. 531 § 2

k.c. i art. 65 k.c. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia

apelacji strony pozwanej, ewentualnie - uchylenia tego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W literaturze i orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawiły się rozbieżności

dotyczące prawnego ukształtowania (w sensie podmiotowym i przedmiotowym)

roszczenia pauliańskiego w razie zbycia korzyści przez osobę trzecią w rozumieniu

art. 527 § 1 k.c. i następnie serii rozporządzeń tą korzyścią na rzecz kolejnych

następców prawnych szczególnych (art. 531 § 2 k.c.). Utrwaliło się stanowisko,

zgodnie z którym legitymację bierną w procesie pauliańskim ma wówczas ostatni

nabywca korzyści (następca szczególny), ponieważ na taką legitymację wyraźnie

wskazuje art. 531 § 2 k.c. Wierzyciel ma bowiem możliwość „bezpośredniego

wystąpienia” przeciwko takiej osobie. W związku z tym, że w przepisie tym nie

podano jednocześnie pełnej treści możliwego żądania wierzyciela, jak w przypadku

skierowania roszczenia wobec osoby trzeciej, dokonującej czynności z dłużnikiem

(art. 531 § 1 k.c.), pojawiły się kontrowersje dotyczące tego, która z następujących

po sobie czynności prawnych powinna być uznana za bezskuteczną wobec

wierzyciela w celu prawnego umożliwienia egzekucji z przedmiotu rozporządzenia.

Czy chodzi o czynność prawną z udziałem dłużnika (czynność „pierwszą”, art. 531

§ 1 k.c.), czy o czynność prawną z udziałem ostatniego nabywcy korzyści

(czynność „ostatnią”). Rozwiązanie pierwsze przyjęto m.in. w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia z dnia 12 kwietnia 2012 r., II CSK 448/11 (OSNC - ZD 2013, nr

4, poz. 69), w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 2015 r., V CSK 246/14,

nie publ.). Za rozwiązaniem drugim wypowiedziano się natomiast wyraźnie

w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2013 r., IV CSK 222/13 (nie publ.),

w wyroku z dnia 19 grudnia 2006 r., V CSK 330/06, (nie publ.); por. też wyrok Sądu

5

Najwyższego z dnia 14 maja 2010 r., II CSK 545/09, nie publ.). W rozpoznawanej

sprawie Sądy meriti reprezentowały odmienne stanowiska

W ocenie Sądu Najwyższego, należy przyjąć interpretację drugą.

U podstaw obu wspomnianych interpretacji art. 531 § 2 k.c. leży istotne

założenie, że wszystkie czynności rozporządzające, dokonane z udziałem

kolejnych szczególnych następców prawnych, mają tożsamy przedmiot (np. rzecz

ruchoma, nieruchoma, ta sama wierzytelność), przy czym uwaga ta nie odnosi się,

oczywiście, do serii rozporządzeń obejmujących świadczenia pieniężne. Na regułę

„tożsamości korzyści” przy interpretacji art. 531 § 2 k.c. trafnie zwrócono uwagę

w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 2009 r., IV CSK 411/08,

(nie publ.). Reguła ta pozwala przyjąć, że wprawdzie korzyść znajdowała się

kolejno w majątku kolejnych nabywców, ale nadal stanowi ten element, o który

został jednak uszczuplony (lub niepowiększony) majątek dłużnika i taki element

może służyć do przeprowadzenia egzekucji na rzecz wierzyciela (art. 532 k.c.).

Z punktu widzenia potrzeby ochrony wierzyciela nie ma zatem znaczenia

wspomniany, kilkakrotny i wielopodmiotowy transfer korzyści majątkowej, jeżeli

korzyść ta wyszła z majątku dłużnika (lub do niego nie weszła) w okolicznościach

usprawiedliwiających roszczenie paulińskie wierzyciela (art. 527 k.c.). Dlatego w art.

531 § 2 k.c. przewidziano wprost możliwość wystąpienia wierzyciela bezpośrednio

przeciwko ostatniemu nabywcy korzyści i jednoczenie domagania się uznania za

bezskuteczną wobec wierzyciela ostatniej czynności prawnej z udziałem ostatniego

nabywcy korzyści. Wierzyciel będzie jednak musiał wykazać, że osoba pozwana

„wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za

bezskuteczną”. Chodzi oczywiście o pozytywną wiedzę (scit) o obiektywnych

i subiektywnych przesłankach skargi pauliańskiej, przewidzianych w art. 527 k.c.,

tj. o przesłankach, które uzasadniałyby orzeczenie uznania czynności prawnej

dłużnika z osobą trzecią za bezskuteczną wobec wierzyciela. Wiedza taka

świadczy o udziale także ostatniego beneficjenta rozporządzenia w działaniu

in fraudem creditoris. Wierzyciel może korzystać z tzw. domniemań pauliańskich

mających ułatwić wykazania przesłanek subiektywnych skargi także w procesie

skierowanym przeciwko ostatniemu nabywcy korzyści (art. 527 § 3 i § 4 k.c., art.

6

529 k.c.; por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2010 r., II CSK 545/09,

nie publ.).

Nie trzeba wykazywać wspomnianej wiedzy pozwanego nabywcy korzyści,

gdy nabył on tę korzyść nieodpłatnie (art.531 § 2 k.c.). W takiej sytuacji wystarczy

wykazanie przesłanek uzasadniających uznanie czynności prawnej dłużnika

z osobą trzecią za bezskuteczną (art. 527 k.c.). Wykazanie nieodpłatnego nabycia

tożsamej prawnie korzyści przez pozwanego określonego w art. 531 § 2 k.c. ułatwia

zatem ochronę pauliańska wierzytelności powoda.

Nietrafne są wyrażone niekiedy obiekcje, że z racji konstytutywnego

charakteru powództwa z art. 527 k.c., niezaskarżona czynność prawna dłużnika

z osobą trzecią pozostawać musiałaby w mocy także wobec wierzyciela i nie byłoby

wówczas podstaw do podważania wyłącznie czynności prawnej następnej

(ostatniej). Skoro w art. 531 § 2 k.c. wspomniano wyraźnie o możliwości

wystąpienia wierzyciela właśnie bezpośrednio wobec ostatniego nabywcy tej samej

(tożsamej prawnie) korzyści majątkowej i jednoczenie określono przesłanki

skuteczności roszczenia pauliańskiego przeciwko tej osobie, to dla egzekucji

wierzyciela z uzyskanej korzyści wystarcza podważenie jedynie ostatniej czynności

prawnej, jeżeli korzyść majątkowa wyszła z majątku dłużnika (lub do niego nie

weszła) w sytuacji pokrzywdzenia wierzyciela. Nie ma wówczas znaczenia już

sama skuteczność wobec wierzyciela kolejnych rozporządzeń korzyścią, przez

dłużnika i jego następców szczególnych. Nie ma też znaczenia to, że termin

prekluzyjny dla wniesienia skargi liczyć należy do daty dokonania czynności

prawnej przez dłużnika, tj. daty pierwszego rozporządzenia korzyścią (art. 534 k.c.),

ponieważ w przepisie tym przyjęto po prostu określony przedział czasowy ochrony

pauliańskiej dla wszystkich przypadków jej uruchomienia.

2. Nie można podzielić stanowiska Sądu Apelacyjnego, że umowa

przewłaszczenia nieruchomości z dnia 12 lipca 2010 r. w celu zabezpieczenia

wierzytelności pożyczkowej nabywcy nieruchomości stanowiła czynność odpłatną.

Istotnie na jej podstawie doszło do przysporzenia w majątku nabywcy

(pożyczkodawcy), ale zabezpieczający cel tego przysporzenia (causa cavendi) nie

świadczy - wbrew sugestii Sądu Apelacyjnego - o odpłatności (nawet szczególnej)

7

przeniesienia własności, skoro nie wystąpiła tu na pewno causa donandi.

Można stwierdzić ogólnie, że większość czynności fiducjarnych, dokonywanych

w celu zabezpieczenia określonej wierzytelności (np. przewłaszczenie fiducjarne

ruchomości, cesja fiducjarna) stanowią właśnie czynności nieodpłatne, które tworzą

dla beneficjenta rozporządzenia (wierzyciela) stan zabezpieczenia spowodowany

czasowym nabyciem prawa. Podstawowe znaczenie ma tu treść odpowiedniego

pactum fiduciae (art. 65 k.c.). Dopiero potrzeba uruchomienia zabezpieczenia

w postaci tymczasowego przewłaszczenia (np. w postaci definitywnego nabycia

własności nieruchomości przez wierzyciela i spowodowanie tym samym umorzenia

zabezpieczonej wierzytelności ) może prowadzić do oceny, że nastąpił definitywny,

odpłatny (i z reguły - ekwiwalentny) transfer nieruchomości na rzecz wierzyciela.

Ryzyko definitywnej utraty przewłaszczonej nieodpłatnie nieruchomości przez

przewłaszczającego (dłużnika) w razie niewywiązania się z zadłużenia stanowi

zasadniczy element stworzonego stanu zabezpieczenia. Z ustaleń faktycznych

wynika, że do spłaty pożyczki nie doszło i pozwany nadal pozostaje właścicielem

przewłaszczonej nieruchomości. Należy jeszcze zaznaczyć, że dla oceny

odpłatnego lub nieodpłatnego charakteru kwestionowanej czynności prawnej,

obejmującej rozporządzenie nieruchomością, istotne znaczenie miał czas jej

dokonania, tj. data ustanowienia zabezpieczenia.

Sąd Apelacyjny wprawdzie przyjął trafną interpretację art. 531 § 2 k.c.

(legitymacja ostatniego nabywcy i zaskarżenie czynności prawnej, w której on

uczestniczy), ale nie można podzielić kategorycznego stanowiska tego Sądu,

że powód „nie wykazał (…) dodatkowych przesłanek odpowiedzialności

pozwanego”. Pomijając samą nieprawidłową stylistykę tego stwierdzenia,

należy wyjaśnić, że od powoda można by wymagać sprostania odpowiedniemu

ciężarowi dowodu (art. 6 k.c.), gdyby w toku postępowania rozpoznawczego

pojawiło się właściwe podmiotowo i przedmiotowo ukształtowanie roszczenia

pauliańskiego powoda, przewidzianego w art. 531 § 2 k.c. Wspomniany wcześniej

nieodpłatny charakter przewłaszczenia nieruchomości na rzecz powoda nie zwalnia

powoda od wykazania jednak zasadniczych (podstawowych) przesłanek skargi

przewidzianych w art. 527 k.c., natomiast zwalnia go od wykazania wiedzy

pozwanego o takich przesłankach.

8

W związku z tym, że okazały się uzasadnione zarzuty naruszenia art. 531

§ 2 k.c. i art. 65 k.c., Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę

Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania art. 39815

k.p.c.