IV CSK 750/14

Sygn. akt IV CSK 750/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa V. Spółki Akcyjnej w G.

przeciwko P.G. i P. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością Spółce Jawnej w C.

(poprzednio P. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością Spółce Komandytowo-

Akcyjnej w C.)

o ustalenie nieważności umowy sprzedaży ewentualnie o uznanie umowy

za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 9 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego P. G.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 21 maja 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od pozwanego P. G. kwotę

5400 (pięć tysięcy czterysta) zł na rzecz powódki tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Zaskarżonym przez pozwanego P. G. wyrokiem z dnia 21 maja 2014 r. Sąd

Apelacyjny oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia

22 maja 2013 r.

W sprawie tej ustalono co następuje:

W dniu 16 listopada 1993 r. pozwany, prowadzący działalność gospodarczą

pod firmą Zakład „P.” P. G., zawarł ze Spółdzielnią Mieszkaniową „J." w O. umowę

o „operatorstwo” należącej do Spółdzielni sieci telewizji kablowej. Pozwany

zobowiązał się w umowie do stopniowej wymiany antenowej instalacji

wewnątrzbudynkowej oraz do modernizacji linii magistralowych z własnych środków

finansowych.

W dniu 5 maja 1997 r. Spółdzielnia „J." zawarła z V. S.A. (której następcą

prawnym jest powódka) umowę o wykonanie i eksploatację systemu telewizji

kablowej.

W dniu 31 lipca 1998 r. pozwany zawarł ze spółką „V." S.A. umowę

dzierżawy nr 1/98. Pozwany oświadczył w niej, że jest operatorem sieci telewizji

kablowej obejmującej zasoby Spółdzielni Mieszkaniowej „J." i właścicielem

zmodernizowanej instalacji wewnątrzbudynkowej, którą włada na warunkach

określonych w umowie z dnia 16 listopada 1993 r. (§ 1 umowy). Na mocy tej

umowy pozwany P. G. wydzierżawił poprzedniczce prawnej powódki sieć telewizji

kablowej z prawem czerpania pożytków w okresie dzierżawy tej sieci (§ 5 umowy).

Dzierżawca przejął od wydzierżawiającego wszelkie prawa i obowiązki związane z

utrzymaniem, eksploatacją, modernizacją i rozbudową sieci (§ 7 umowy).

W dniu 6 sierpnia 1998 r. strony zawarły aneks do umowy nr 1/98, mocą

którego § 20 umowy uzyskał następującą treść:

„1. Po zakończeniu niniejszej umowy dzierżawca ma prawo pierwokupu sieci

telewizji kablowych, objętych niniejszą umową oraz nakładów poczynionych

w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej „J." a także praw wydzierżawiającego,

wynikających z umowy nr 12/93 z 16 listopada 1993 r., zawartej ze Spółdzielnią

Mieszkaniową „J." Strony zgodnie ustalają cenę transakcji na kwotę 2 400 000 zł +

podatek VAT. Cena powyższa nie będzie podlegać waloryzacji.

3

2. Realizacja prawa pierwokupu sieci nastąpi po zapłacie pełnej kwoty

czynszu dzierżawnego lub po zakończeniu okresu dzierżawy. Termin zawarcia

umowy uzależniony będzie od złożenia przez strony oświadczeń woli, z tym, że po

zakończeniu umowy żadna ze stron nie ma prawa odmówić zawarcia umowy kupna

- sprzedaży na żądanie drugiej strony. (...)

5. Strony zgodnie ustalają, że w dniu następnym po dniu zapłaty czynszu

dzierżawnego w pełnej wysokości następuje automatycznie cesja praw

i obowiązków wynikających z umowy nr 12/93 z SM „J.", pod warunkiem uzyskania

przez dzierżawcę akceptacji tej spółdzielni na cesję."

Po zakończeniu okresu dzierżawy, pismem z dnia 31 lipca 2008 r., powódka

powołując się na § 20 umowy dzierżawy z dnia 31 lipca 1998 r. wskazując, że jest

następcą prawnym „V." S.A. złożyła pozwanemu P. G. oświadczenie, iż zamierza

kupić od niego prawa i rzeczy określone w § 20 ust. 1 umowy dzierżawy oraz

wezwała P. G. do zawarcia umowy sprzedaży za cenę 2.400.000 zł + podatek VAT

podlegającą potrąceniu z kaucją złożoną na mocy umowy dzierżawy, w terminie do

14 sierpnia 2008 r.

Przez kilka miesięcy powódka prowadziła z pozwanym P. G. negocjacje

dotyczące sprzedaży sieci kablowej, jednak do zawarcia umowy nie doszło, z uwagi

na rozbieżne stanowiska stron.

W dniu 8 kwietnia 2009 r. pozwany P. G. zawarł z pozwaną „P. sp. z o.o.”

spółką komandytowo-akcyjną warunkową umowę sprzedaży wewnątrzbudynkowej

sieci telewizji kablowej wraz z niezbędnymi elementami dodatkowej infrastruktury

technicznej, położonej w budynkach stanowiących własność Spółdzielni

Mieszkaniowej „J." Umowa dotyczyła także wszelkich roszczeń o zwrot nakładów

bądź ich wartości lub wydanie rzeczy.

Pismem z dnia 8 kwietnia 2009 r. pozwany P. G. zawiadomił powódkę o

zawarciu powyższej umowy i wezwał ją do złożenia oświadczenia woli o wykonaniu

prawa pierwokupu. Powódka w piśmie z dnia 15 kwietnia 2009 r. oświadczyła

pozwanemu, iż w jej ocenie wezwanie do wykonania prawa pierwokupu jest

bezprzedmiotowe i bezskuteczne, gdyż umowa dzierżawy z dnia 31 lipca 1998 r.

nie przewiduje prawa pierwokupu. Powódka podtrzymywała żądanie zawarcia

4

przyrzeczonej umowy sprzedaży, określonej w § 20 umowy dzierżawy, za cenę

2 400 000 zł.

W dniu 28 kwietnia 2010 r. pozwani, jako strony umowy sprzedaży z dnia

8 kwietnia 2009 r., zawarli umowę o potrąceniu wzajemnych wierzytelności, w tym

wierzytelności nabywcy sieci telewizji kablowej, a także zawarły notarialną umowę

zmieniającą umowę warunkową, w której wykreśliły zapis o możliwości wzajemnych

potrąceń wierzytelności.

Strona powodowa – V.S.A. w pozwie skierowanym przeciwko pozwanym –

P.G. i „P.” sp. z o.o. spółce komandytowo - akcyjnej domagała się ustalenia

nieważności warunkowej umowy sprzedaży wewnątrzbudynkowej sieci telewizji

kablowej, zawartej przez pozwanych w formie aktu notarialnego w dniu 8 kwietnia

2009 r., a na wypadek nieuwzględnienia powyższego żądania, ustalenia

bezskuteczności umowy pozwanych, która czyni niemożliwym zadośćuczynienie

roszczeniu strony powodowej o zawarcie z pozwanym P. G. przyrzeczonej umowy

sprzedaży wewnątrzbudynkowej sieci telewizji kablowej oraz nakładów

poczynionych w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej „J.”

Jednocześnie ze złożeniem pozwu w tej sprawie powódka wniosła do Sądu

Okręgowego pozew przeciwko poznanemu P. G. o zobowiązanie pozwanego w

wykonaniu umowy przedwstępnej - do złożenia opisanego w pozwie oświadczenia

woli, stwierdzającego, że sprzedaje on powódce określoną w umowie

przedwstępnej i w pozwie sieć telewizji kablowej, jak również nakłady i prawo do

nakładów, poniesionych na wskazaną w umowie przedwstępnej i w pozwie sieć

telewizji kablowej oraz prawa przysługujące pozwanemu na podstawie umowy

z dnia 16 listopada 1993 r., zawartej ze Spółdzielnią Mieszkaniową „J.”

Wyrokiem z dnia 22 maja 2013 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo o

ustalenie nieważności warunkowej umowy sprzedaży wewnątrzbudynkowej siei

telewizji kablowej, zawartej 8 kwietnia 2009 r. pomiędzy pozwanym P. G. a

pozwaną „P. sp. z o.o.” spółką komandytowo-akcyjną, uznając zasadność

roszczenia o ustalenie bezskuteczności tej umowy, które to roszczenie uwzględnił.

Rozpoznając apelację pozwanego P. G., Sąd Apelacyjny stwierdził, że

wbrew stanowisku skarżącego, Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 16

5

stycznia 2014 r., IV CSK 197/13, dokonał kwalifikacji postanowień § 20 umowy

dzierżawy z dnia 31 lipca 1998 r. jako umowy przedwstępnej.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, należy zgodzić się ze stanowiskiem,

że powódka i pozwany P. G. zawarli w § 20 umowy dzierżawy z dnia 31 lipca 1998

r. umowę przedwstępną, mimo użytego tam określenia „prawo pierwokupu.” W § 20

ust. 2 umowy strony, mimo użycia zwrotu „prawo pierwokupu" zobowiązały się do

zawarcia określonej umowy w przyszłości, wskazując ponadto, że „żadna ze stron

nie ma prawa odmówić zawarcia umowy kupna - sprzedaży na żądanie drugiej

strony".

Takiego stanu pewności, co do zawarcia umowy w przyszłości, nie wymaga

zastrzeżenie li tylko prawa pierwokupu. Nadto w § 20 umowy dzierżawy, stanowiącej

w istocie umowę przedwstępną, strony określiły przedmiot umowy przyrzeczonej

(„sieć telewizji kablowych objętych niniejszą umową, nakłady poczynione w zasobach

Spółdzielni Mieszkaniowej „J.", a także prawa wydzierżawiającego, wynikające z

umowy nr 12/93 z 16 listopada 1993 r., zawartej ze Spółdzielnią Mieszkaniową „J."),

cenę kupna (2 400 000 zł + podatek VAT), która nie będzie podlegać waloryzacji, jak

również termin zawarcia umowy przyrzeczonej („po zapłacie pełnej kwoty czynszu

dzierżawnego lub po zakończeniu okresu dzierżawy").

Nadto za przyjęciem, że powódka z pozwanym P. G. zawarła umowę

przedwstępną przemawiała również treść § 20 pkt 5 umowy dzierżawy, stanowiąca o

automatycznej cesji praw i obowiązków wynikających z umowy nr 12/93, łączącej

wydzierżawiającego ze spółdzielnią, na powódkę jako dzierżawcę. W sytuacji

zastrzeżenia wyłącznie prawa pierwokupu, automatyczna cesja praw i obowiązków z

tej umowy byłaby nieuzasadniona. Nie doszło w związku z powyższym, do

zarzuconych w apelacji naruszeń prawa materialnego art. 389 § 1 k.c. i art. 65 § 1 i 2

k.c., ani sprzecznej z art. 233 § k.p.c. oceny materiału dowodowego.

Sąd Apelacyjny nie zgodził się z pozwanym, że na przeszkodzie

uwzględnieniu powództwa o ustalenie względnej bezskuteczności umowy

warunkowej z dnia 8 kwietnia 2009 r. stał brak precyzji w określeniu przedmiotu

umowy przyrzeczonej. Sąd Najwyższy w cytowanym wyżej wyroku z dnia 16 stycznia

2014 r. podkreślał, że umowa przedwstępna powinna określać przynajmniej

6

minimum treści umowy przyrzeczonej, natomiast w postępowaniu sądowym, którego

przedmiotem jest realizacja roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej, sąd ustala

treść tej umowy na podstawie odpowiednich postanowień zawartych w umowie

przedwstępnej, a w razie potrzeby uzupełnia ich treść postanowieniami wynikającymi

z przepisów dyspozytywnych, zasad współżycia społecznego lub ustalonych

zwyczajów, dokonuje wykładni umowy przedwstępnej zgodnie z zasadami

przewidzianymi w art. 65 k.c.

Sąd II instancji jest zdania, że w § 20 umowy dzierżawy z dnia 31 lipca 1998 r.

strony zawarły umowę przedwstępną, zobowiązującą pozwanego P. G. do zawarcia

z powódką umowy sprzedaży „sieci telewizji kablowych objętych niniejszą umową

oraz nakładów poczynionych w zasobach Spółdzielni Mieszkaniowej „J.", a także

praw wydzierżawiającego, wynikających z umowy nr 12/93 z 16 listopada 1993 r.

zawartej ze Spółdzielnią Mieszkaniowej „J."

Bez wątpienia w zakres przedmiotu umowy przyrzeczonej wchodziła

wewnątrzbudynkowa sieć telewizji kablowej, znajdująca się w budynkach Spółdzielni

Mieszkaniowej „J.", będąca równocześnie przedmiotem umowy warunkowej

sprzedaży z dnia 8 kwietnia 2009 r., zawartej przez pozwanego P. G. z „P. spółką z

o.o." spółką komandytowo - akcyjną (§ 3 umowy warunkowej). W tej sytuacji zasadne

było ustalenie przez Sąd Okręgowy na podstawie art. 59 k.c., że zachodziła

względna bezskuteczność zawartej przez pozwanych warunkowej umowy sprzedaży

sieci kablowej z dnia 8 kwietnia 2009 r. w stosunku do powódki. Wykonanie tak

zawartej umowy czyni całkowicie niemożliwym zadośćuczynienie roszczeniu powódki,

wynikającemu z umowy przedwstępnej, przynajmniej w odniesieniu do sieci telewizji

kablowej w budynkach Spółdzielni Mieszkaniowej „J.”, zaś strony umowy wiedziały o

roszczeniu powódki.

W skardze kasacyjnej pozwany P. G. zarzucił naruszenie prawa materialnego,

tj.: 1) art. 389 k.c. w zw. z art. 390 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem

25 września 2003 r., przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

polegające na przyjęciu, że powódkę łączyła z pozwanym umowa przedwstępna,

podczas gdy postanowienia § 20 umowy dzierżawy nr 1/98 z dnia 31 lipca 1998 r. w

brzmieniu nadanym mu aneksem do powyższej umowy z dnia 5 sierpnia 1998 r.

7

(dalej: „Umowa dzierżawy") nie zawierały koniecznych postanowień umowy

przedwstępnej; 2) art. 59 k.c. w zw. z art. 390 § 2 w zw. z 751 § 1 k.c. przez błędne

zastosowania art. 59 k.c. będące konsekwencją niezastosowania art. 390 § 2 w zw. z

art. 751 § 1 k.c., przejawiające się w uznaniu, że warunkowa umowa sprzedaży z

2009 r. uniemożliwiła zadośćuczynienie roszczeniu powódki wynikającemu z umowy

przedwstępnej (o ile umowa zawarta w § 20 Umowy dzierżawy nią była), podczas

gdy umowa przedwstępna nie czyniła zadość wymaganiom co do formy, od których

zależała ważność umowy przyrzeczonej, a zatem nie upoważniała powódki do

żądania zawarcia umowy przyrzeczonej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 389 k.c. w zw.

z art. 390 § 2 k.c. Skarżący kwestionuje wykładnię tych przepisów, której dokonał

Sąd Apelacyjny, polegającą, jego zdaniem, na niewłaściwej ocenie § 20 umowy

dzierżawy nr 1/98 z dnia 31 lipca 1998 r. w brzmieniu nadanym mu

aneksem do powyższej umowy z dnia 5 sierpnia 1998 r. W istocie skarżący zarzuca

Sądowi Apelacyjnemu niewłaściwą wykładnię wskazanej umowy.

Zarzut naruszenia powołanych przepisów mógłby być skutecznie podniesiony

dopiero po wykazaniu, że Sąd Apelacyjny dokonał wykładni powołanej umowy

niezgodnie z art. 65 k.c. Skarżący zaś w ogóle nie zarzuca naruszenia tego przepisu.

Już z tego względu zarzut ten nie zasługuje na uwzględnienie. Ponadto należy

zwrócić uwagę, że to jak rozumieć § 20 umowy dzierżawy nr 1/98 było rozważane

przez oba orzekające w sprawie Sądy o zobowiązanie P. G. do złożenia

oświadczenia woli, przez Sąd I i II instancji oraz przez Sąd Najwyższy w sprawie

pomiędzy tymi samymi stronami, która w Sądzie Najwyższym nosiła sygnaturę IV

CSK 197/13. Wszystkie orzekające w sprawie Sądy podkreśliły, że skoro zgodnie z

art. 65 § 2 k.c. w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel

umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu, to nie ulega wątpliwości, że

wspomniany § 20 umowy dzierżawy nr 1/98, wbrew temu, że mowa w nim o umowie

pierwokupu, zawierał wszystkie niezbędne elementy umowy przedwstępnej.

Sąd Apelacyjny, w zaskarżonym wyroku ustalił, nie tylko biorąc pod uwagę

samą treść postanowienia spornego umownego, ale także zgromadzony w sprawie

8

materiał dowodowy, że strony ustaliły: przedmiot umowy przyrzeczonej, cenę za

którą ma on być sprzedany oraz termin zawarcia umowy przyrzeczonej. Ustalenia te

nie budzą wątpliwości, zważywszy, że przedmiot umowy przyrzeczonej w swej

zasadniczej postaci, tj. sieci telewizji kablowej w budynkach należących do

spółdzielni mieszkaniowej J., został tak samo sprecyzowany w umowie sprzedaży,

którą zawarli pozwani. Termin zawarcia umowy przyrzeczonej także został w umowie

przedwstępnej wyraźnie określony, skoro po ustaniu umowy dzierżawy, każda ze

stron była zobowiązana do jej zawarcia, gdyż nie mogła odmówić zawarcia umowy

przyrzeczonej.

Mając na uwadze takie ustalenia Sądu Apelacyjnego zarzut naruszenia

art. 389 k.c. w zw. z art. 390 § 2 k.c. sprowadza się w istocie do kwestionowania

ustaleń dokonanych przez Sąd Apelacyjny, co w skardze kasacyjnej, zgodnie z art.

3983

§ 3 k.p.c., jest niedopuszczalne. Również drugi podniesiony w skardze

kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego nie zasługuje na uwzględnienie.

Zarzut ten sprowadza się do twierdzenia, że przedmiot umowy przedwstępnej

zawartej w § 20 umowy dzierżawy nr 1/98 to przedsiębiorstwo. Skoro zaś zbycie

przedsiębiorstwa wymaga umowy w formie pisemnej z podpisami notarialnie

poświadczonymi, to nawet przyjmując,

że wspomniany § 20 zawierał umowę przedwstępną, umowa ta była nieważna

ze względu na niedochowanie przewidzianej prawem formy. Zawarte w skardze

kasacyjnej twierdzenia nie są jednak poparte dowodem, który wskazywałby na to,

że przedmiotem umowy przedwstępnej było przedsiębiorstwo. Przede wszystkim

brak dowodu na to, że w chwili gdy zakończyła się umowa dzierżawy pozwany

prowadził w O. jakiekolwiek przedsiębiorstwo. Nie ulega wątpliwości, że pozwany

jako osoba fizyczna prowadził przedsiębiorstwo z siedzibą w C. Pełnomocnik

pozwanego na rozprawie w Sądzie Najwyższym nie zaprzeczył, że informacja

zawarta w odpowiedzi na skargę kasacyjna, iż pozwany został wykreślony z

ewidencji działalności gospodarczej jako przedsiębiorca z dniem 31 lipca 2002 r. jest

prawdziwa. Pozwany nie przedstawił żadnego dowodu na to, że w dniu 31 lipca 2008

r. prowadził on przedsiębiorstwo, w skład którego wchodziły przedmioty i prawa

wymienione w umowie dzierżawy. Co więcej, zawierając w dniu 8 kwietnia 2009 r.

ze spółką P. warunkową umowę sprzedaży, pozwany nie występuje w tej umowie

9

jako przedsiębiorca, lecz jako osoba fizyczna, która sprzedaje określone rzeczy i

prawa. W tej sytuacji brak podstaw do uznania, jak to twierdzi skarżący,

że przedmiotem umowy przedwstępnej było przedsiębiorstwo. Tym samym jego

zarzut, iż umowa ta była nieważna ze względu na niezachowanie prawem

przewidzianej formy jest bezpodstawny. Co więcej zarzut ten stanowi w istocie

polemikę z ustaleniami dokonanymi przez orzekające w sprawie Sądy, zaś zgodnie

z art. 3983

§ 3 k.p.c., tego rodzaju zarzut jest w skardze kasacyjnej

niedopuszczalny.

Mając na względzie, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej

okazały się bezzasadne Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814

k.p.c., orzekł jak

w sentencji.

kc