III PK 158/14

Sygn. akt III PK 158/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Halina Kiryło (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dawid Miąsik

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z powództwa J. M.

przeciwko Urzędowi Kontroli Skarbowej w S.

z udziałem Federacji Związków Zawodowych Pracowników Skarbowych z siedzibą

w Ł.

o przywrócenie do pracy i wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 października 2015 r.,

skarg kasacyjnych powoda, pozwanego i Federacji Związków Zawodowych

Pracowników Skarbowych z siedzibą w Ł. od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S.

z dnia 16 kwietnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punktach II - V i przekazuje

sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód J. M. wniósł o przywrócenie go do pracy w pozwanym Urzędzie

Kontroli Skarbowej w S. na poprzednich warunkach oraz o zasądzenie od

pozwanego na jego rzecz wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy w

kwocie 17.521,56 zł. Do procesu po stronie powoda przystąpiła Federacji

Związków Zawodowych Pracowników Skarbowych.

Sąd Rejonowy wyrokiem z 24 września 2013 roku oddalił powództwo oraz

zasądził od powoda ma rzecz pozwanego kwotę 60 złotych tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego. Natomiast Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 16 kwietnia

2014 r., prostując oczywistą omyłkę pisarską w komparycji wyroku Sądu

Rejonowego, zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 17.521,56 zł z ustawowymi odsetkami od 2

maja 2012 r. tytułem odszkodowania za dokonane z naruszeniem przepisów

rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia, a w pozostałym zakresie oddalił

apelacje i zasądził od pozwanego na rzecz powoda oraz Federacji Związków

Zawodowych Pracowników Skarbowych po 120 zł tytułem zwrotu kosztów

zastępstwa procesowego.

Powyższe rozstrzygnięcie oparte zostało o następujące ustalenia faktyczne:

powód J. M. został zatrudniony w pozwanym Urzędzie Kontroli Skarbowej z dniem

1 sierpnia 1994 r. na stanowisku referendarza, przy czym od dnia 1 sierpnia 1996 r.

podstawą jego stosunku pracy była umowa o pracę na czas nieokreślony. W dniu 1

lutego 1998 r. Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej powołał powoda na

inspektora kontroli skarbowej czwartego stopnia w Urzędzie Kontroli Skarbowej w

S. W ramach powierzonych obowiązków powód samodzielnie prowadził

postępowania kontrolne. Czynności związane z postępowaniami mogły być

podejmowane przez niego także poza budynkiem pozwanego, w siedzibach

kontrolowanych podmiotów, jednak zgodnie zapisami Regulaminu Pracy Urzędu

Kontroli Skarbowej oraz zakresem obowiązków powoda, musiał on przestrzegać

ustalonego czasu pracy. W zakresie obowiązków i zarazem uprawnień powoda

mieściło się również stałe podnoszenie kwalifikacji zawodowych przez

samokształcenie oraz aktywne uczestnictwo w różnego rodzaju formach

kształcenia i doskonalenia zawodowego. W pierwszych miesiącach 2012 roku

3

powód kończył czynności kontrolne w ramach prowadzonego postępowania

mającego na celu sprawdzenie rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania

oraz prawidłowości obliczania podatku dochodowego od osób prawnych przez M.

spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością. Termin jego zakończenia przypadał na

16 marca 2012 r. Czynności kontrole wiązały się dla powoda z prawie codziennymi

wyjściami z budynku urzędu. W dniu 7 marca 2012 r. powód zakomunikował

przełożonemu M. W., że musi opuścić siedzibę pracodawcy w związku z

koniecznością dokończenia czynności kontrolnych w firmie M., nie wspominając

jednak o zamiarze udziału tego dnia w konferencji. M. W. wyraził zgodę na

powyższe i zaakceptował w obowiązującym u pozwanego systemie elektronicznego

ewidencjonowania czasu pracy wyjście służbowe powoda, na którym jako cel

wyjścia powód wcześniej wpisał „kontrola, szkolenie w ramach p. I. 4 i p. II 5

zakresu obowiązków, kontrola, zebranie dokumentacji”. Powód po wyjściu z urzędu

około godziny 10.00, nie udał się do siedziby kontrolowanej firmy, ale na

zorganizowaną przez Marszałka Województwa […] konferencję pt. „[…]". Była to

konferencja na temat pożyczkowych zwrotnych funduszy europejskich, adresowana

do przedsiębiorców. Powód nie został skierowany na wyżej wymienioną

konferencję przez pracodawcę, lecz zgłosił się na nią sam, wskazując w zgłoszeniu

siebie jako „przyszłego przedsiębiorcę” oraz oświadczając, że jest zainteresowany

udziałem w panelu „J.”, który dotyczyć miał zwrotnych funduszy pożyczkowych ze

środków Unii Europejskiej dla przedsiębiorców. Wydział, w którym powód świadczył

pracę, nie zajmował się kontrolą wykorzystania takich środków. Przed

rozpoczęciem konferencji powód został zauważony przez wicedyrektora

pozwanego B. K., która stwierdziła, że powód nosi identyfikator uczestnika i jest na

liście uczestników panelu „J”. O swoich spostrzeżeniach niezwłocznie zawiadomiła

I. Z., która poleciła M. W. i kierownikowi referatu kadr – A. G. ustalenie, czy powód

przebywa w siedzibie kontrolowanego podmiotu. Ci stwierdzili, że powoda tego dnia

tam nie było. Powód przybył do Urzędu między godziną 15.30 i 16.30, ale tylko

przekazał w portierni prezent dla koleżanki z okazji zbliżającego się dnia kobiet. W

celu ustalenia przebiegu zajęć powoda w dniu 7 marca 2012 r. przeprowadzono u

pozwanego kontrolę wewnętrzną. W jej trakcie, 22 marca 2012 r., poproszono

powoda o udzielenie stosownych informacji w terminie do dnia 28 marca 2012 r. Po

4

otrzymaniu wyżej wymienionego pisma, powód w dniu 23 marca 2012 r. zamieścił

na nim prośbę o przedstawienie mu zakresu prowadzonej kontroli wraz ze

stosownym upoważnieniem. Zadeklarował, że po otrzymaniu upoważnienia

ustosunkuje się do treści pisma. Prośba powoda nie została spełniona. Powód

natomiast nie udzielił żądanych wyjaśnień. W tej sytuacji Rzecznik Dyscypliny

Urzędu Kontroli Skarbowej wszczął wobec powoda postępowanie wyjaśniające

celem ustalenia, czy naruszył on obowiązki członka korpusu służby cywilnej przez

samowolne opuszczenie miejsca pracy w dniu 7 marca 2012 r. oraz nieudzielenie

pisemnych wyjaśnień w sprawach dotyczących przedmiotu kontroli wewnętrznej w

wyznaczonym przez kontrolującego terminie. W dniach 8-13 marca 2012 r. powód

korzystał z urlopu wypoczynkowego. Po powrocie do pracy w dniu 14 marca 2012 r.

I. Z. wydała mu polecenie wykonywania wszystkich czynności związanych z

prowadzonym postępowaniem kontrolnym w siedzibie pozwanego. Spotkało się to

ze sprzeciwem powoda, który upatrywał w tym naruszenia przepisów regulujących

kontrolę skarbową oraz praw kontrolowanego, i zwrócił się do dyrektora pozwanego

o potwierdzenie tego polecenia. Następnie polecono powodowi, by złożył teczki

zawierające dokumentację postępowania […]. Powód uczynił to 15 marca 2012 r.

Tego dnia dyrektor pozwanego, w związku z nieobecnością w pracy M. W., polecił

powodowi sporządzenie projektu protokołu kontroli i wskazanie na piśmie czynności

niezbędnych do zakończenia kontroli podatkowej. M. W. po swoim powrocie do

pracy otrzymał polecenie weryfikacji przekazanych przez powoda akt postępowania

[…]. Ten przekazał je ponownie powodowi w celu uporządkowania. Jednocześnie

zwrócił się do dyrektora pozwanego, aby w związku z zawansowaniem kontroli, nie

odsuwać powoda od niej. Dyrektor pozwanego początkowo na to przystał. Powód

przygotował projekt protokołu kontroli, a po jego przekazaniu M. W., I. Z. w dniu

27 marca 2012 r. dokonała zmiany inspektora prowadzącego postępowanie o nr

[…], odsuwając od niego powoda i wyznaczając w jego miejsce R. D. W dniu 28

marca 2012 r. M. W. okazał powodowi postanowienie o zmianie inspektora i

poprosił go o zwrot akt kontroli. Powód wykonał polecenie tego samego dnia, na

okoliczność czego sporządzony został protokół zdawczo-odbiorczy. Następnego

dnia R. D. odebrał akta od M. W. Ustalono wówczas, że powód nie załączył do nich

płyty CD zawierającej dane pobrane od podmiotu kontrolowanego, choć została

5

ona wymieniona w protokole zdawczo-odbiorczym jako załącznik do protokołu

kontroli. Po zwróceniu powodowi uwagi na to, ten sporządził pismo, w którym

wskazał, że nieświadomie nie dołączył płyty do akt, co było wywołane „sytuacją

dnia oraz porą przekazywania akt”. Jednak nie przekazał płyty tego dnia, ani w

kolejnych dniach roboczych. M. W. w dniu 3 kwietnia 2012 r. polecił powodowi na

piśmie przekazanie wspomnianej płyty CD. Powód nie zastosował się do polecenia

przełożonego. Kolejnego dnia przekazał M. W. pismo, w którym podniósł, że M. W.

nie jest wskazany w postanowieniu o wszczęciu postępowania kontrolnego, ani w

postanowieniu o zmianie inspektora. Nadto dane zawarte na płycie są chronione

prawnie, w tym przed ich niewłaściwym gromadzeniem, przechowywaniem i

wykorzystaniem. Poprosił przełożonego, by ten wskazał mu podstawę prawną

polecenia przekazania płyty. Podniósł też, że brak wskazania właściwego trybu

przekazania wrażliwych danych elektronicznych może skutkować działaniami

prawnymi podmiotu kontrolowanego przeciwko jego osobie. Tego samego dnia

analogiczne polecenie wydał powodowi dyrektor pozwanego, nakazując

niezwłoczne przekazanie płyty CD R. D. Nadmienił też, że powód nie jest już osobą

upoważnioną do posiadania jakichkolwiek dowodów z akt sprawy […]. W dniu 6

kwietnia 2012 r. powód złożył w kancelarii pozwanego przesyłkę zawierającą jego

pismo do Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej. W piśmie tym prosił o

podjęcie działań wyjaśniających przyczynę zmiany inspektora kontroli skarbowej w

postępowaniu […]. Wskazał, że wydano mu polecenie wykonywania czynności w

siedzibie pozwanego i odsunięto od postępowania w końcowym jej etapie. Wyraził

pogląd, że zmiana inspektora nie była merytorycznie uzasadniona i świadczy o

personalnych animozjach i niezrozumieniu problematyki związanej z kontrolą oraz

wskazuje na niebezpiecznie i niezrozumiałe działania. Do pisma powód załączył

zawarte na płycie CD dane elektroniczne pobrane od spółki M. na potrzeby

postępowania kontrolnego. Wytłumaczył, że robi to z ostrożności organizacyjno-

procesowej, gdyż w związku z odsunięciem od kontroli, nie przedstawiono mu

takiego trybu przekazania tych danych, który zabezpieczałby prawidłowość ich

przechowywania i dalszego wykorzystywania. Rzeczone pismo, ale już bez nośnika

z danymi, otrzymał do wiadomości dyrektor pozwanego. Nie doszło jednak do

wysłania wspomnianej korespondencji do adresata, gdyż pracodawca uznał ją za

6

prywatną i wezwał powoda do jej odbioru z kancelarii. Powód nie uczynił tego.

Wysłał natomiast swoje pismo do Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej

drogą elektroniczną informując, że korespondencja z płytą CD znajduje się w

dyspozycji dyrektora pozwanego. Pismem z dnia 6 kwietnia 2012 r. Dyrektor

Urzędu Kontroli Skarbowej zwrócił się z wnioskiem do Generalnego Inspektora

Kontroli Skarbowej o odwołanie powoda ze stanowiska inspektora kontroli

skarbowej czwartego stopnia. Wniosek uzasadnił tym, że powód dwukrotnie nie

wykonał poleceń bezpośredniego przełożonego dotyczących przekazania osobom

upoważnionym płyty CD stanowiącej załącznik do protokołu kontroli […]. Nie

wykonał też analogicznego polecenia wydanego przez dyrektora pozwanego. Miał

również zamiar przekazać informację z akt postępowania […]Generalnemu

Inspektorowi Kontroli Skarbowej z rażącym naruszeniem art. 34b ust. 1, 2 i 4

ustawy z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej. Nadto samowolnie opuścił

miejsce pracy w dniu 7 marca 2012 r. w celu uczestniczenia w konferencji w

charakterze „właściciela pomysłodawcy, przyszłego przedsiębiorcy Miasta S”. Tego

samego dnia dyrektor pozwanego zawiadomił Związek Zawodowy Pracowników

Skarbowych przy Urzędzie Kontroli Skarbowej o zamiarze rozwiązania stosunku

pracy z powodem w trybie art. 42 a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej. Zarząd

Związku, po wysłuchaniu wyjaśnień powoda, wyraził opinię o braku podstaw do

zastosowania wobec J. M. proponowanego trybu rozwiązania stosunku pracy. W

dniu 11 kwietnia 2012 r. powód wykorzystał urlop wypoczynkowy na żądanie, a od

następnego dnia był niezdolny do pracy i nie świadczył jej na rzecz pozwanego aż

do ustania jego zatrudnienia. Na mocy decyzji dyrektora pozwanego, w dniu 23

kwietnia 2012 r. specjalna komisja dokonała otwarcia korespondencji

pozostawionej przez powoda w urzędzie, a skierowanej do Generalnego Inspektora

Kontroli Skarbowej. Koperta zawierała pismo powoda datowane na 5 kwietnia

2012 r. i kopertę opatrzoną pieczęciami powoda z płytą CD. Komisji nie udało się

odtworzyć danych zamieszczonych na płycie z uwagi na nieznajomość hasła

zabezpieczającego. Hasło zapisane na wiadomości powoda okazało się

nieprawidłowe. W związku z tymi trudnościami do składu komisji dokooptowano

informatyka zatrudnionego u pozwanego. Mimo podejmowanych prób, danych nie

udało się odtworzyć i musiały one zostać ponownie pobrane od kontrolowanego.

7

Zdaniem Sądu drugiej instancji, wynik niniejszej sprawy zależy od oceny, czy

zachowania powoda określone jako samowolne opuszczenie miejsca pracy w dniu

7 marca 2012 r. i niewykonanie poleceń służbowych uzasadniały dokonanie spornej

czynności prawnej, to jest odwołania ze stanowiska na podstawie art. 42a ust. 1 pkt

3 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o kontroli skarbowej. Zgodnie z tym przepisem,

Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej może odwołać inspektora z zajmowanego

stanowiska w przypadku ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków członka

korpusu służby cywilnej, jeżeli wina inspektora jest oczywista. Oczywistość winy

należy oceniać według stanu rzeczy istniejącego na datę złożenia oświadczenia

woli o odwołaniu inspektora ze stanowiska. Jeżeli pierwszą z podanych przyczyn

odwołania powoda rozumieć jako opuszczenie miejsca pracy w celu udziału w

konferencji, mimo braku zgody przełożonego, to zdaniem Sądu Okręgowego, wina

powoda w tym zakresie nie jest oczywista. Organ odwołujący dysponował bowiem

wiedzą na temat tego zdarzenia wynikającą ze sprzecznych oświadczeń powoda i

jego bezpośredniego przełożonego M. W., oraz literalnie sprzecznym z

wyjaśnieniami przełożonego zapisem w elektronicznej ewidencji czasu pracy.

Sporny był także charakter (cel) uczestniczenia przez powoda w szkoleniu

(konferencji) w znaczeniu jego przydatności (lub jej braku) dla wykonywanych

czynności kontrolnych. Z zeznań świadka M. W. można wyprowadzić wniosek o

przydatności przedmiotowego szkolenia dla wykonywania wskazanych czynności.

Świadek poinformował też o zamiarze wyjaśnienia z powodem różnicy między

treścią przeprowadzonej rozmowy a treścią wpisu w elektronicznej ewidencji czasu

pracy. Występujące poważne rozbieżności w zakresie opisu przedmiotowego

zdarzenia wymagały więc wyjaśnienia (w postępowaniu dyscyplinarnym), a ich

istnienie sprawiało, że ani okoliczności samego zdarzenia ani wina powoda (w

znaczeniu winy uzasadniającej odwołanie ze stanowiska w sposób w sposób

równoznaczny z rozwiązaniem stosunku pracy bez wypowiedzenia) nie były

oczywiste. Oceniając kolejną przyczynę odwołania powoda, opisaną jako

niewykonanie poleceń służbowych (w zakresie wydania pozyskanych w toku

kontroli danych, zapisanych w formie elektronicznej), Sąd stwierdził, że zachowanie

J. M. trudno uznać za typowe, wewnętrznie spójne i jednoznaczne co do intencji

powoda. Analiza ciągu zdarzeń nie pozwala na postawienie tezy, że w sposób

8

oczywisty zamiarem powoda było niewykonanie poleceń służbowych swoich

przełożonych. Niezależnie od faktu, że postępowanie powoda w tym zakresie

należy uznać za wadliwe (powód powinien w pierwszej kolejności wydać

przedmiotową płytę, a potem - ewentualnie zgłosić posiadane wątpliwości), nie

można tracić z pola widzenia faktu, że powód zadeklarował pierwotnie wydanie

płyty z danymi i ostatecznie (przed datą odwołania) ją wydał (ściślej - przekazał

informację, że pismo z płytą CD znajduje się w dyspozycji dyrektora pozwanego).

Korespondencja kierowana w przedmiotowej sprawie przez powoda do pracodawcy

także nie zawiera odmowy wykonania polecenia. Wyjaśnienia wymagało zaś to zaś,

czy okoliczności podnoszone przez powoda są wyrazem istnienia realnych

problemów z procedurą przekazywania danych pozyskanych w formie

elektronicznej, czy też są jedynie nieuzasadnionym wyrazem braku akceptacji dla

decyzji podjętych przez pracodawcę, bądź też wyrazem postawy powoda

wyrażającej się kwestionowaniem zasady podporządkowania pracownia. Przebieg

zdarzeń objętych omawianym zarzutem nie tworzy spójnego i podlegającego

jednoznacznej ocenie obrazu. W konsekwencji nie można też uznać winy powoda

w tym zakresie za oczywistą. Z tych względów odwołanie powoda ze stanowiska w

sposób równoznaczny z rozwiązaniem stosunku pracy bez wypowiedzenia na

podstawie art. 42a ust.1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej, trzeba uznać za

dokonane z naruszeniem powołanej normy prawnej. Odwołanie powoda ze

stanowiska nastąpiło też z naruszeniem formy pisemnej. Zakres korespondencji

przesłany powodowi drogą elektroniczną, obejmujący w szczególności kopię pisma

o odwołaniu ze stanowiska, nie pozwala na podzielenie tezy pozwanego o

informacyjnym jej charakterze. Ponadto oświadczenie woli należy uznać za złożone

wtedy, gdy dociera ono do adresata w taki sposób, że może się on zapoznać z jego

treścią. Treść pisma o odwołaniu ze stanowiska dotarła zaś do powoda drogą

elektroniczną - jako skan dokumentu. W tej formie dokument nie zawierał

prawidłowo złożonego podpisu, co przesądza o naruszeniu formy pisemnej

oświadczenia woli o rozwiązaniu stosunku pracy.

Powyższe rozważania doprowadziły Sąd drugiej instancji do wniosku, że

zaskarżony wyrok oddalający powództwo wniesione przez J. M. jest nietrafny i

wymaga zmiany. Orzekając zaś na podstawie art. 45 § 2 k.p. o odszkodowaniu w

9

miejsce dochodzonego pozwem przywrócenia do pracy Sąd Okręgowy miał na

względzie niecelowość restytucji łączącego strony stosunku pracy z uwagi na utratę

wzajemnego zaufania tak między powodem i jego bezpośrednim przełożonym, jak

również między powodem a kierownictwem pozwanego urzędu, uniemożliwiającą

dalszą współpracę tych osób. Nadto zachowania, dla których odwołano powoda ze

stanowiska, niezależnie od wadliwego zastosowania omawianego wcześniej trybu

rozwiązania stosunku pracy, faktyczne zaistniały, choć ich uniknięcie było

ewidentnie możliwe. Zdarzenia te charakteryzują przy tym ujemnie podejście

powoda do pracy na zajmowanym stanowisku.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargami kasacyjnymi powoda,

pozwanego i Federacji Związków Zawodowych Pracowników Skarbowych.

Powód zaskarżył powyższy wyrok w całości i oparł skargę kasacyjną na

podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: 1/ art. 45 § 2 k.p., przez jego

niewłaściwe i bezzasadne zastosowanie oraz przez brak wezwania powoda do

wypowiedzenie się co do tej treści wniosku pozwanego; 2/ art. 153 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie

cywilnej, przez ich niezastosowanie. Ponadto skargę kasacyjną oparto na

podstawie naruszenia przepisów postępowania - art. 233 § 1 k.p.c. Skarżący wniósł

o uchylenie zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie sprawy co do istoty,

ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Okręgowego w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi w innym

składzie; a w przypadku stwierdzenia ku temu podstaw - wniósł o uchylenie w

całości również wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Pozwany zaskarżył wyrok w części, w której Sąd Okręgowy zmienił

orzeczenie Sądu Rejonowego oraz w części orzekającej o kosztach procesu.

Skargę kasacyjną oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego:

1/ art. 42a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej, przez niewłaściwe

zastosowanie, albowiem Sąd drugiej instancji błędnie przyjął, że w ustalonym

stanie faktycznym (nawet opisanym tak jak w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku)

nie zachodziły przesłanki do zastosowania wymienionego przepisu uznając, iż wina

powoda przy ciężkim naruszeniu podstawowych obowiązków członka korpusu

10

służby cywilnej nie była oczywista, zarówno w odniesieniu do zarzutu samowolnego

opuszczenia miejsca pracy jak i niewykonania polecenia przez powoda (błędna

subsumcja), i w konsekwencji przyjął, że naruszone zostały przepisy, na podstawie

których odwołano powoda z funkcji inspektora kontroli skarbowej, co przy

jednoczesnym ustaleniu braku celowości przywrócenia powoda do pracy pozwoliło

zastosować przepisy art. 45 § 2 k.p.; 2/ art. 60, art. 61 § 1 k.c. w związku z art. 65 §

1 k.c. oraz w związku z art. 9 ust. 1 ustawy o służbie cywilnej i art. 300 k.p. oraz art.

30 § 3 k.p., przez niewłaściwe ich zastosowanie, albowiem Sąd drugiej instancji

błędnie przyjął, że ustalone w procesie fakty odpowiadają abstrakcyjnemu stanowi

faktycznemu określonemu w przywoływanych przepisach uznając, że wiadomość

przesłana powodowi pocztą elektroniczną 24 kwietnia 2012 r. przez pozwanego

pracodawcę stanowiła oświadczenie woli o odwołaniu powoda ze stanowiska

inspektora kontroli skarbowej (błędna subsumcja) oraz, że nie zachowano wymogu

formy pisemnej wyrażenia woli odwołania powoda ze stanowiska inspektora kontroli

skarbowej, i w konsekwencji przyjął, iż naruszone zostały przepisy o odwoływaniu

pracowników z funkcji inspektorów kontroli skarbowej. Ponadto skargę oparto na

podstawie naruszenia przepisów postępowania: 1/ art. 382 k.p.c. w związku art.

328 § 2 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. oraz art. 391 § 1 k.p.c., przez brak rozważenia

całości materiału zebranego w toku postępowania i pominięcie części materiału

oraz wyników postępowania przed Sądem pierwszej instancji; 2/ art. 328 § 2 k.p.c.

w związku z 391 § 1 k.p.c., przez takie sporządzenie uzasadnienia wyroku, iż brak

w nim wszystkich wymaganych elementów, to jest dokładnego określenia faktów,

które Sąd drugiej instancji uznał za udowodnione oraz oceny części materiału

dowodowego, w tym wskazania, którym dowodom Sąd ten dał wiarę i przyczyn, dla

których określonym dowodom odmówił wiarygodności, co w konsekwencji

powoduje, że z uzasadnienia wyroku nie wynika jednoznacznie, jakie były

przesłanki rozstrzygnięcia, a więc uniemożliwia ocenę, czy wyrok jest słuszny oraz

sprawia, że zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej. Skarżący

wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonych częściach i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania; ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie

11

co do istoty sprawy przez oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od powoda

na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania.

Federacja Związków Zawodowych Pracowników Skarbowych zaskarżyła

wyrok w całości, opierając skargę kasacyjną na podstawie naruszenia przepisów

prawa materialnego: art. 45 § 2 k.p. w związku art. 43 ustawy o kontroli skarbowej

w związku z art. 9 ust 1 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej, przez:

jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przyczynami uzasadniającymi

odmowę przywrócenia do pracy inspektora kontroli skarbowej na poprzednich

warunkach pracy i płacy mogą być przyczyny inne niż uzasadniające odwołanie go

ze stanowiska pracy; w ocenie organizacji społecznej norma wyrażona w

powołanych przepisach uprawnia sąd do odmowy przywrócenia do pracy

pracownika służby cywilnej, zatrudnionego na stanowisku inspektora kontroli

skarbowej tylko w sytuacji, w której przywrócenie jest niemożliwe lub niecelowe z

uwagi na zaistnienie przyczyn uzasadniających odwołania inspektora kontroli

skarbowej ze stanowiska przez Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej,

wskazanych w art. 42 ust 1 oraz 42a ustawy o kontroli skarbowej, a co za tym idzie,

nie może być przesłanką uzasadniającą odmowę przywrócenia do pracy utrata

zaufania przez pracodawcę, jak to uznał Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku;

błędna wykładnia powołanej regulacji doprowadziła do zastosowania tego przepisu,

pomimo, że w zaistniałym w sprawie stanie faktycznym nie została wykazana

żadna z przesłanek obligująca Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej do

odwołania powoda z zajmowanego przez niego stanowiska. W przypadku

niepodzielania przez Sąd Najwyższy powyższego zarzutu, zarzucono błędne

zastosowanie powołanej regulacji, polegające na jej zastosowaniu w sytuacji, w

której regulacja ta nie znajdowała zastosowania, gdyż żadna ze wskazanych przez

Sąd drugiej instancji przesłanek nie świadczyła o niemożliwości lub niecelowości

przywrócenia do pracy. Ponadto skargę kasacyjną oparto na podstawie naruszenia

przepisów postępowania - art. 232 zd. 2 k.p.c. w związku z art. 6 k.p.c., przez

błędną wykładnię powołanej regulacji polegającą na uznaniu, że sąd uprawniony

jest z urzędu do ustalania okoliczności przemawiających za odmową przywrócenia

pracownika do pracy w oparciu o art. 45 § 2 k.p. Skarżący wniósł o uchylenie i

12

zmianę zaskarżonego orzeczenia przez przywrócenie powoda do pracy na

poprzednich warunkach pracy i płacy.

Strony w odpowiedziach na skargi kasacyjne swoich przeciwników

wniosły o ich oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżony skargami kasacyjnymi stron i organizacji związkowej wyrok nie

może się ostać. Słuszne są bowiem najdalej idące zarzuty podnoszone w skardze

kasacyjnej pozwanego, dotyczące dokonanej przez Sąd drugiej instancji oceny

zgodności z prawem zastosowanego przez pracodawcę trybu rozwiązania

łączącego strony stosunku pracy, a w konsekwencji - zasadności wywodzonych z

tego tytułu roszczeń pracownika.

Analizę trafności zaskarżonego orzeczenia wypada rozpocząć od

podkreślenia, że rozwiązanie stosunku pracy powoda J. M., zatrudnionego w

pozwanym Urzędzie Kontroli Skarbowej na podstawie umowy o pracę na czas

nieokreślony i powołanego w dniu 1 lutego 1998 r. na stanowisko inspektora

kontroli skarbowej czwartego stopnia w tym Urzędzie, nastąpiło na podstawie art.

42a ust. 1 pkt 3 oraz ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 września 1991 r. o kontroli

skarbowej (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 553; dalej jako ustawa o kontroli

skarbowej) w wyniku odwołania przez Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej z

zajmowanego stanowiska w związku z oczywiście zawinionym ciężkim

naruszeniem podstawowych obowiązków członka korpusu służby cywilnej.

Warto zauważyć, że ustawa o kontroli skarbowej zawiera odrębne od ustawy

z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze zm.) i

Kodeksu pracy pragmatyki normujące stosunek pracy inspektora kontroli

skarbowej. Celem tej regulacji jest zapewnienie inspektorom kontroli skarbowej

pełniej niezależności w prowadzonych postępowaniach kontrolnych. Jedną z

gwarancji owej niezależności jest stabilność zatrudnienia tej kategorii pracowników

korpusu służby cywilnej. Konsekwencją tego jest zaś zawarcie w przepisach

rozdziału 5 ustawy o kontroli skarbowej zamkniętego i generalnie korzystnego dla

inspektorów kontroli skarbowej katalogu przyczyn i sposobów ustania stosunku

13

pracy. W art. 42c zdanie pierwsze ustawy o kontroli skarbowej zastrzeżono

bowiem, że rozwiązanie stosunku pracy z inspektorem kontroli skarbowej może

nastąpić tylko w przypadkach określonych w art. 42-42b tej ustawy, co oznacza

prawną niedopuszczalność rozwiązania stosunku pracy z inspektorem kontroli

skarbowej w jakichkolwiek innych przypadkach, także przewidzianych w Kodeksie

pracy. W myśl art. 42c zdanie drugie ustawy o kontroli skarbowej, w zakresie

dotyczącym przyczyn i trybów rozwiązania stosunku pracy z inspektorem kontroli

skarbowej nie stosuje się również ustawy o służbie cywilnej.

Przechodząc do szczegółowych unormowań rozdziału 5 ustawy o kontroli

skarbowej godzi się przypomnieć, że zgodnie z art. 39a ust. 1 tego aktu,

inspektorów kontroli skarbowej powołuje i odwołuje Generalny Inspektor Kontroli

Skarbowej. W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2014 r.,

III PK 65/13 (OSNP 2015 nr 5, poz. 63) wyjaśniono, że powołanie na stanowisko

inspektora kontroli skarbowej nie oznacza nawiązania (przekształcenia) stosunku

pracy na podstawie powołania. Powołanie na stanowisko inspektora kontroli

skarbowej określonego stopnia jest tylko przejawem powierzenia konkretnej osobie

pełnienia funkcji organu kontroli skarbowej w ramach stosunku pracy, którego

podstawą jest dla inspektora kontroli skarbowej - jeśli nie uzyskał mianowania w

służbie cywilnej - umowa o pracę. Odwołanie inspektora kontroli skarbowej z

zajmowanego stanowiska następuje wyłącznie w razie zaistnienia któregokolwiek z

sześciu przypadków enumeratywnie wymienionych w art. 42 ust. 1 ustawy o

kontroli skarbowej, przy czym odwołanie ze stanowiska inspektora kontroli

skarbowej z powodu otrzymania negatywnej oceny kwalifikacyjnej potwierdzonej

ponowną negatywną oceną albo utraty nieposzlakowanej opinii jest równoznaczne

z rozwiązaniem stosunku pracy z zachowaniem trzymiesięcznego okresu

wypowiedzenia (art. 42 ust. 2). Natomiast odwołanie ze stanowiska inspektora

kontroli skarbowej z pozostałych przyczyn wymienionych w art. 42 ust. 1 ustawy o

kontroli skarbowej (pkt 3-6) nie jest równoznaczne z rozwiązaniem stosunku pracy,

lecz powoduje modyfikację treści stosunku pracy inspektora kontroli skarbowej (art.

42 ust. 3). Z kolei w oparciu o art. 42a ustawy o kontroli skarbowej, Generalny

Inspektor Kontroli Skarbowej może (a więc nie musi) odwołać inspektora kontroli

skarbowej z zajmowanego stanowiska w trzech przypadkach: 1) w razie

14

nieobecności inspektora w pracy z powodu choroby trwającej dłużej niż rok; 2) w

razie ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków członka korpusu służby

cywilnej, jeżeli wina inspektora jest oczywista; 3) w razie popełnienia przez

inspektora w czasie trwania stosunku pracy przestępstwa, które uniemożliwia jego

dalsze zatrudnienie, jeżeli przestępstwo jest oczywiste. Odwołanie inspektora

kontroli skarbowej z tych przyczyn jest równoznaczne z rozwiązaniem stosunku

pracy bez wypowiedzenia. Ponadto zgodnie z art. 42b ustawy o kontroli skarbowej,

rozwiązanie stosunku pracy z inspektorem kontroli skarbowej może nastąpić w

drodze porozumienia stron lub za trzymiesięcznym wypowiedzeniem na skutek

rezygnacji inspektora z dalszego wykonywania pracy. Dokonując łącznej analizy

powołanych przepisów ustawy o kontroli skarbowej w uzasadnieniu wspomnianego

wyroku z dnia 18 lutego 2014 r., III PK 65/13 Sąd Najwyższy doszedł do wniosku,

że trwałość stosunku pracy inspektora kontroli skarbowej (niezależnie od podstawy

jego zatrudnienia, a więc także w przypadku umowy o pracę na czas nieokreślony)

podlega bardzo silnej ochronie (jest nawet większa niż w przypadku stosunku pracy

mianowanego urzędnika służby cywilnej).

Przewidziany w art. 42a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej tryb

odwołania inspektora kontroli skarbowej jest zatem jednym z kilku unormowanych

przepisami tego aktu sposobów zakończenia stosunku pracy tej kategorii

pracowników, odmiennym od wygaśnięcia tego stosunku z mocy prawa wskutek

wydalenia ze służby. Odwołanie inspektora kontroli skarbowej ze skutkiem

rozwiązującym stosunek pracy nie wymaga więc uprzedniego wdrożenia procedury

postępowania dyscyplinarnego. Nieprawidłowa jest przy tym konkluzja Sądu

Okręgowego, zgodnie z którą przepis art. 42a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli

skarbowej należy traktować jako regulację szczególną, ustanawiającą odstępstwo

od zasady, że rozwiązanie stosunku pracy z członkiem korpusu służby cywilnej

wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania dyscyplinarnego.

Wspomniana zasada sformułowana została pod rządami ustawy z dnia 18 grudnia

1998 r. o służbie cywilnej (Dz.U. z 1999 r. Nr 49, poz. 483 ze zm.), która nie

zawierała regulacji przewidującej rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia w

razie ciężkiego naruszenia przez pracownika obowiązków członka korpusu służby

cywilnej (wyroki Sadu Najwyższego z dnia 4 marca 2008 r., II PK 177/07, OSNP

15

2009 nr 11-12, poz. 139; z dnia 11 marca 2008 r., II PK 193/07, LEX nr 442815).

Wprawdzie w wyroku z dnia 7 kwietnia 2010 r., I PK 206/09, Sąd Najwyższy

potwierdził tę tezę w odniesieniu do unormowań kolejnej ustawy z dnia 24 sierpnia

2006 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 170, poz. 1218 ze zm.), jednak pogląd ten

został zakwestionowany w dalszych orzeczeniach Sądu Najwyższego z dnia 2 lipca

2009 r., II PK 316/08 (LEX nr 533093), z dnia 24 sierpnia 2010 r., I PK 36/10

(OSNP 2012 nr 19-20, poz. 239), z dnia 15 marca 2011 r., I PK 192/10 (OSNP

2012 nr 9-10, poz. 116), z dnia 26 stycznia 2012 r., III PK 47/11, niepublikowanym)

oraz z dnia 19 kwietnia 2012 r., II PK 203/11 (OSNP 2013 nr 7-8, poz. 75).

Dokonując językowej i systemowej wykładni art. 41 ust. 7 pkt 1 ustawy z dnia 24

sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej oraz podobnie brzmiącego art. 71 ust. 7 pkt

ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. Nr 227, poz. 1505 ze

zm.), zgodnie z którymi rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem służby cywilnej

bez wypowiedzenia z winy urzędnika może nastąpić w razie ciężkiego naruszenia

przez urzędnika podstawowych obowiązków członka korpusu służby cywilnej, jeżeli

wina urzędnika jest oczywista, Sąd Najwyższy stwierdził, że Dyrektor generalny

może zwolnić pracownika służby cywilnej bez konieczności wszczynania procedury

dyscyplinarnej. Nie jest ona konieczna, nawet jeśli pracownik naruszył swoje

obowiązki wynikające z przynależności do korpusu służby cywilnej. Jeśli bowiem

racjonalny ustawodawca przewidział (odmiennie niż w ustawie z dnia 18 grudnia

1998 r., która w ogóle nie zawierała regulacji umożliwiającej rozwiązanie stosunku

pracy bez wypowiedzenia z winy członka korpusu służby cywilnej) możliwość

odstąpienia od przeprowadzania postępowania dyscyplinarnego i rozwiązanie z

urzędnikiem służby cywilnej stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy tego

urzędnika nawet w przypadku, który bez wątpienia mógłby stanowić samodzielną

podstawę do wszczęcia postępowania dyscyplinarnego (por. art. 113 ust. 1 ustawy

o służbie cywilnej), to uznać należy, że zdecydował się tym samym na przełamanie

wcześniej stworzonej zasady, zgodnie z którą urzędnik służby cywilnej (zatrudniony

na podstawie mianowania) za zawinione naruszenie obowiązków służbowych mógł

zostać zwolniony ze służby tylko w drodze orzeczenia komisji dyscyplinarnej (w

drodze zastosowania kary dyscyplinarnej). Powtórzenie w art. 71 ust. 7 pkt 1

ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. odstępstwa od owej zasady dokonanego

16

wcześniej w ustawie z dnia 24 sierpnia 2006 r. o służbie cywilnej (por. powołany

wyżej art. 41 ust. 1 pkt 7 tej ustawy), wskazuje przy tym na konsekwencję

ustawodawcy. Dlatego możliwość rozwiązania umowy o pracę w omawianym

przypadku również z pracownikiem służby cywilnej bez potrzeby uprzedniego

przeprowadzenia w stosunku do niego postępowania dyscyplinarnego winna jawić

się jako oczywista.

Podobny pogląd prezentowany jest w doktrynie. Zauważa się, że w świetle

obecnej ustawy o służbie cywilnej mianowani i umowni pracownicy tej służby

podlegają wspólnej odpowiedzialności dyscyplinarnej i wspólnemu reżimowi

zwolnienia z pracy w trybie natychmiastowym z przyczyn zawinionych. Rozwiązanie

stosunku pracy w tym trybie umożliwia szybkie zwolnienie z pracy popełniających

ciężkie przewinienia członków korpusu służby cywilnej, bez konieczności

wszczynania skomplikowanego i czasochłonnego postępowania dyscyplinarnego,

ale z drugiej strony osłabia znaczenie samego postępowania dyscyplinarnego

(H. Szewczyk, glosa do wyroku Sądu Najwyższego dnia 19 kwietnia 2012 r., II PK

203/11, OSP 2013 nr 12, poz. 116). Samo postępowanie dyscyplinarne nie jest

jednak, jak zdaje się sugerować Sąd Okręgowy, żadnym dobrodziejstwem dla

pracownika korpusu służby cywilnej, gdyż zastosowanie w wyniku tego

postępowania sankcji wydalenia ze służby równoznacznego z wygaśnięciem

stosunku pracy i związana z tym niedopuszczalność ubiegania się o ponowne

zatrudnienie w służbie cywilnej przez okres pięciu lat (art. 114 ust. 4 ustawy o

służbie cywilnej), jest dla pracownika bardziej dotkliwe w skutkach od odwołania

równoznacznego z rozwiązaniem stosunku pracy bez wypowiedzenia.

Przyjęcie przez Sąd drugiej instancji błędnego założenia, że regulacja art.

42a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej stanowi odstępstwo od zasady, iż

rozwiązanie stosunku pracy z członkiem korpusu służby cywilnej wymaga

uprzedniego przeprowadzenia postępowania dyscyplinarnego i z racji tej

wyjątkowości , odwołanie w trybie tego przepisu może nastąpić tylko w sytuacji, gdy

- z uwagi na okoliczności danego zdarzenia - dalsze trwanie stosunku pracy (nawet

tylko na czas prowadzenia postępowania dyscyplinarnego) byłoby sprzeczne z

celami i zasadami funkcjonowania organów kontroli skarbowej, zaważyło na

sposobie rozstrzygnięcia przez ten Sąd o prawidłowości dokonanego przez

17

Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej odwołania powoda z zajmowanego

stanowiska. Uwaga Sądu skupiła się bowiem na kwestii zasadności rezygnacji

przez pracodawcę z prowadzenia wobec powoda postępowania dyscyplinarnego

na rzecz zastosowania trybu rozwiązania stosunku pracy unormowanego w tym

przepisie, mimo niedysponowania przez organ podejmujący decyzję w tej materii

takimi informacjami i dowodami dotyczącymi zarzucanych powodowi naruszeń

obowiązków członka korpusu służby cywilnej, jakie można byłoby pozyskać i

zgromadzić w toku procedury dyscyplinarnej. Konsekwencją takiego podejścia do

problemu było zaś zaakcentowanie przez Sąd Okręgowy tylko jednej spośród

wymienionych w tym przepisie przesłanek odwołania ze stanowiska, a mianowicie

oczywistości winy pracownika w naruszeniu podstawowych obowiązków członka

korpusu służby cywilnej (z pominięciem głównej przesłanki rozwiązania stosunku

pracy w omawianym trybie, tj. samego ciężkiego naruszenia wspomnianych

obowiązków) i sformułowanie ostatecznej konkluzji, iż niewdrożenie procedury

dyscyplinarnej implikowało niewyjaśnienie wszystkich wątpliwości dotyczących

przebiegu zdarzeń, jakie legły u podstaw odwołania podwoda i wykluczało przyjęcie

tezy o oczywistości winy pracownika w dopuszczeniu się tych naruszeń.

Tymczasem rozstrzygnięcie o roszczeniach pozwu wymagało ustalenia w pierwszej

kolejności samego faktu popełnienia przez powoda zarzucanych mu zachowań i

oceny, czy zachowania te można zakwalifikować jako ciężkie naruszenie

podstawowych obowiązków członka korpusu służby cywilnej, tak z punktu widzenia

ich bezprawności jak i winy pracownika, a dopiero później - czy wina ta jest

oczywista. Podejmując - w oparciu o posiadane informacje i dowody dołączone do

wniosku kierownika jednostki organizacyjnej zatrudniającej pracownika - decyzję o

odwołania inspektora kontroli skarbowej w trybie komentowanego przepisu,

Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej kieruje się przeświadczeniem o

prawdziwości stawianych tej osobie zarzutów i oczywistości jej winy. To

subiektywne przeświadczenie podmiotu uprawnionego do odwołania podlega zaś

kontroli w toku procesu sądowego pod kątem jego zgodności z rzeczywistym

stanem rzeczy wynikającym ze zgromadzonego materiału dowodowego.

Tymczasem Sąd Okręgowy zamiast dokonać stanowczych ustaleń i ocen w kwestii

bezprawności i winy powoda w zarzucanych mu działaniach (zaniechaniach), zajął

18

się piętrzeniem wątpliwości, jakie - w jego ocenie - występowały i nie zostały

należycie wyjaśnione przed złożeniem powodowi oświadczenia woli o odwołaniu ze

stanowiska. Wspomniane wątpliwości wynikają zaś głównie z rozbieżności w

przedstawionym przez powoda opisie zdarzeń będących przyczyną rozwiązania

stosunku pracy a pozostałymi dowodami. Sąd zdaje się utożsamiać oczywistość

winy pracownika w rozumieniu przepisu art. 42a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli

skarbowej z przyznaniem się do tej winy przez zainteresowanego. Brak przyznania

nie wyklucza jednak oczywistości winy, natomiast sprawia, że konieczne staje się

przeprowadzenie przez pracodawcę, a następnie sąd pracy, analizy podjętej przez

pracownika obrony przed stawianymi mu zarzutami w kontekście całego

zgromadzonego materiału sprawy i oceny, czy obrona ta jest na tyle skuteczna, że

pozwala na zanegowanie tezy o oczywistej winie inspektora. Taka ocena została

dokonana przed podjęciem przez Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej

decyzji o odwołaniu powoda. Odwołanie to nie nastąpiło bowiem nazajutrz po

ujawnieniu pierwszego z zarzucanych powodowi naruszeń obowiązków, ale było

konsekwencją całej serii szczegółowo opisanych w uzasadnieniu wyroku

pierwszoinstancyjnego zdarzeń mających miejsce na przestrzeni kilku tygodni. W

tym czasie prowadzono postępowanie wyjaśniające zmierzające do wyjaśnienia

rozbieżności między relacją powoda z przebiegu zdarzeń a innymi dowodami.

Rzeczą Sądów orzekających w sprawie był zaś dokonanie oceny całego materiału

dowodowego i rozstrzygnięcie kwestii spełnienia wszystkich przesłanek

rozwiązania łączącego strony stosunku pracy, w tym kryterium oczywistości winy

powoda. Takich ustaleń Sąd drugiej instancji jednak nie poczynił, co uniemożliwia

prawidłową subsumcję przepisu art. 42a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej.

Przechodząc do samego oświadczenia woli Generalnego Inspektora Kontroli

Skarbowej o odwołaniu powoda z zajmowanego stanowiska godzi się przypomnieć,

że w odniesieniu do inspektorów kontroli skarbowej odwoływanych w trybie art. 42a

ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej, z mocy odesłania zawartego w art. 43 tej

ustawy do przepisów ustawy o służbie cywilnej oraz zamieszczonego w art. 9 tej

ostatniej ustawy odesłania do przepisów Kodeksu pracy, zastosowanie ma

regulacja art. 30 § 1 i § 2 k.p., ustanawiająca obowiązek zachowania pisemnej

formy oświadczenia woli pracodawcy i podania przyczyny rozwiązania stosunku

19

pracy. Nie można zgodzić się ze stwierdzeniem Sądu drugiej instancji, że w

niniejszej sprawie nie zachowano pisemnej formy odwołania powoda ze stanowiska

inspektora kontroli skarbowej. Z niezakwestionowanych ustaleń Sądów obydwu

instancji wynika jednoznacznie, że oświadczenie Generalnego Dyrektora Kontroli

Skarbowej o odwołaniu powoda z podaniem przyczyny tegoż odwołania miało

pisemną formę i zostało doręczone pracownikowi w dniu 2 maja 2012 r. Sąd

Okręgowy niesłusznie upatruje pisemnego oświadczenia woli uprawnionego do

odwołania organu w przesłanym pocztą elektroniczną na adres powoda skanu tego

dokumentu. Ta ostatnia czynność miała informacyjny charakter. Odmiennie

należałoby ocenić sytuację, w której pracodawca zaniechałby złożenia na piśmie

oświadczenia o rozwiązaniu stosunku pracy, poprzestając na przesłanej

pracownikowi korespondencji elektronicznej niepodpisanej przez uprawnioną

osobę. Sytuacja taka nie miała jednak miejsca w przedmiotowym przypadku.

Nie można też mieć zastrzeżeń do sposobu określenia w pisemnym

oświadczeniu o rozwiązaniu stosunku pracy przyczyny odwołania powoda w trybie

art. 42a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej. W judykaturze zauważa się, że

wymóg wskazania przez pracodawcę konkretnej przyczyny wypowiedzenia umowy

o pracę nie jest równoznaczny z koniecznością sformułowania jej w sposób

szczegółowy, drobiazgowy, w powołaniem opisów wszystkich faktów i zdarzeń,

dokumentów, ich dat oraz wskazaniem poszczególnych działań, czy zaniechań,

składających się w ocenie pracodawcy na przyczynę uzasadniającą rozwiązanie

umowy o pracę. Wymóg konkretności przyczyny może być spełniony również przez

wskazanie kategorii zdarzeń, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że szczegółowe

motywy decyzji pracodawcy są pracownikowi znane, na przykład z racji

zajmowanego stanowiska, dostępu do informacji zakładu, czy też stopnia

wykształcenia i poziomu kwalifikacji zawodowych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia

4 listopada 2008 r., II PK 82/08, LEX nr 480912). Sposób podania w pisemnym

oświadczeniu woli Generalnego Dyrektora Kontroli Skarbowej przyczyn odwołania

w postaci: 1/ nieusprawiedliwionego opuszczenia miejsca pracy w dniu 7 marca

2012 r., 2/ niewykonania poleceń służbowych oraz 3/ przekazania informacji z

postępowania kontrolnego bez stosownego upoważnienia, spełnia powyższe

20

wymagania, a adresat oświadczenia woli nie kwestionował, że przyczyny te były dla

niego zrozumiałe.

Co zaś się tyczy głównej przesłanki rozwiązania stosunku pracy z mocy art.

42a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej, to jest nią ciężkie naruszenia przez

inspektora kontroli skarbowej podstawowego obowiązku członka korpusu służby

cywilnej. Wobec braku stosownych regulacji w ustawie o kontroli skarbowej,

konieczne jest sięgnięcie z mocy art. 43 tego aktu do przepisów rozdziału 6 ustawy

o służbie cywilnej normujących problematykę obowiązków i uprawnień członka

korpusu służby cywilnej. Obowiązki te określają zasadniczo art. 76 ust. 1 pkt 1-7,

art. 77, art. 78 i art. 80 ustawy o służbie cywilnej. Zdaniem doktryny, wszystkie

wymienione w tych przepisach obowiązki mają charakter podstawowy i naruszenie

któregokolwiek z nich ma taki sam skutek. Piśmiennictwo odsyła też do

zarządzenia nr 70 Prezesa Rady Ministrów z dnia 6 października 2011 r. w sprawie

wytycznych w zakresie przestrzegania zasad służby cywilnej oraz w sprawie zasad

etyki korpusu służby cywilnej (M.P. Nr 93, poz. 953), stanowiących wzór

postępowania członka korpusu służby cywilnej (I. Wołczak (w:) Ustawa o kontroli

skarbowej,. Komentarz pod redakcją K. Kanduta i A. Sędkowskiej, Warszawa 2011

– teza 24 i teza 25 do art. 42 i 42a). Zwraca się również uwagę na odwzorowanie

w art. 42a ust. 1 pkt 3 ustawy o kontroli skarbowej unormowania art. 52 par. 1 pkt

k.p., widząc w wykładni tego ostatniego przepisu pewną wskazówkę dla

interpretacji pojęcia ciężkiego naruszenia podstawowego obowiązku członka

korpusu służby cywilnej (por. D. Zalewski, A. Melezini, Ustawa o kontroli skarbowej.

Komentarz, Warszawa 2015, komentarz do art. 42a). Chodzi zatem o zachowanie

bezprawne, sprzeczne z podstawowymi powinnościami ciążącymi na pracowniku

jako stronie stosunku pracy. Punktem wyjścia dla oceny podstawowych

obowiązków pracowniczych jest przy tym otwarty katalog tych obowiązków

zamieszczony w art. 100 k.p. Zgodnie zaś z § 1 tego artykułu, podstawowym

obowiązkiem pracownika pozostaje sumienne i staranne wykonywanie pracy oraz

stosowanie się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy. Tak sprecyzowany

podstawowy obowiązek pracowniczy ma z kolei oparcie w definicji stosunku pracy z

art. 22 § 1 k.p., określającej treść tego stosunku jako, z jednej strony, obowiązek

pracodawcy zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem, z drugiej zaś strony –

21

obowiązek pracownika wykonywania umówionego rodzaju pracy na rzecz

pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie przezeń

wyznaczonym. Naruszenie owych obowiązków, jako przyczyna rozwiązania

stosunku pracy bez wypowiedzenia, musi zaś być ciężkie w sensie obiektywnym

(tj. stanowić zagrożenie dla istotnych interesów pracodawcy), jak i subiektywnym

(nastąpić z winy umyślnej lub rażącego niedbalstwa pracownika).

Wracając na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że podane przez

Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej przyczyny odwołania powoda

nawiązują do podstawowych obowiązków pracowniczych, jakimi są wynikające z

art. 22 § 1 k.p. i art. 100 § 1 k.p. powinności wykonywania pracy w miejscu i czasie

do tego wyznaczonym oraz realizowania związanych z procesem pracy poleceń

przełożonych. W tym kontekście zarówno samowolne opuszczenie miejsca pracy i

wykonywanie w godzinach przeznaczonych na pracę innych czynności, jak i

odmowa podporządkowania się poleceniom przełożonych dotyczącym organizacji i

sposobu wykonywania umówionego rodzaju pracy, mieszczą się w katalogu

ciężkich naruszeń podstawowych obowiązków pracowniczych (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 5 czerwca 2007 r., I PK 5/07, OSNP 2008 nr 15-16, poz. 212

oraz wyroki z dnia 1 pażdziernika 1997 r., I PKN 317/97, OSNAPiUS 1998 nr 14,

poz. 28 i z dnia 10 maja 2000 r., I PKN 630/99, OSNAPiUS 2001 nr 20, poz. 617).

Co do pierwszej ze wskazanych przyczyn odwołania J. M. ze stanowiska, tj.

samowolnego opuszczenia miejsca pracy w dniu 7 marca 2012 r., nie ma racji Sąd

Okręgowy stwierdzając, że sposób podania tej przyczyny jest skrótowy, a samo tak

opisane zdarzenie nie miało miejsca, skoro w elektronicznej ewidencji czasu pracy

powoda znajduje się adnotacja o jego wyjściu za zgodą przełożonego. Warto

zauważyć, że z niekwestionowanych ustaleń Sądów wynika, iż zgodnie z

obowiązującym u pozwanego Regulaminem pracy powód był zobowiązany do

przestrzegania ustalonego przez pracodawcę czasu pracy. Realizacja obowiązków

związanych z prowadzeniem czynności kontrolnych u podatników wymagała

wprawdzie częstego opuszczania budynku urzędu, ale wyjścia te odbywały się za

wiedzą i akceptacją przełożonego i były odnotowywane w elektronicznej ewidencji

czasu pracy. Skoro zatem powód podał przełożonemu – jako przyczynę

opuszczenia urzędu – prowadzenie czynności kontrolnych u podatnika i na tak

22

uzasadnione wyjście uzyskał zgodę, lecz w rzeczywistości jego zamiarem było

wzięcie udziału w konferencji, na którą nie został skierowany przez pracodawcę, to

znaczy, że samowolnie opuścił miejsce pracy, gdyż nie otrzymał akceptacji

zwierzchnika na taki sposób spędzanie czasu pracy. Jeśli istniały jakieś wątpliwości

związane z przebiegiem rozmowy z przełożonym na temat zaplanowanych przez

powoda czynności służbowych w tym dniu i sprzeczności w twierdzeniach

przełożonego odnośnie podanego mu celu wyjścia powoda a zapisem

zamieszczonym w elektronicznej ewidencji czasu pracy, to zadaniem Sądu było

rozwianie tych wątpliwości i poczynienie stanowczych ustaleń w kwestii przebiegu

przedmiotowego zdarzenia i towarzyszących mu okoliczności. Sąd drugiej instancji

przywiązuje też dużą wagę do tematyki wspomnianej konferencji i jej znaczenia dla

procesu samokształcenia się powoda. Tymczasem bezspornym jest, że powód nie

został skierowany na tę konferencję przez pracodawcę, a według ustaleń Sądu

pierwszej instancji, poruszana na konferencji problematy nie była objęta

przedmiotem działania wydziału, w którym powód był zatrudniony. Jednakże nawet

w przypadku stwierdzenia przydatności wiedzy zdobytej w trakcie tej konferencji dla

sposobu wykonywania przez powoda czynności służbowych, udział w niej w

godzinach pracy powinien być uzgodniony z pracodawcą. Okoliczności te należy

wziąć pod uwagę przy ocenie bezprawności zachowania powoda. Co zaś się tyczy

rodzaju winy w popełnieniu zarzucanego mu naruszenia obowiązku pracowniczego

trzeba mieć na względzie fakt, że udział powoda we wspomnianej konferencji był

przez niego zaplanowany znacznie wcześniej i bez uzgodnienia z pracodawcą.

Podając przełożonemu - jako przyczynę opuszczenia urzędu - zamiar prowadzenia

czynności kontrolnych u podatnika, powód wiedział, że cel jego wyjścia jest inny i

swój rzeczywisty zamiar związany z udziałem w konferencji faktycznie zrealizował.

Nie mamy zatem do czynienia z nadzwyczajnymi, nieprzewidzianymi wcześniej

okolicznościami, zaistniałymi po opuszczeniu przez podwoda urzędu, które

sprawiły, że zmienił on swoje pierwotne plany i udał się w inne miejsce niż

uzgodnione z przełożonym.

Odnośnie do pozostałych dwóch zarzucanych powodowi ciężkich naruszeń

podstawowych obowiązków pracowniczych, tj. niewykonania poleceń służbowych

oraz próby przekazania Generalnemu Inspektorowi Kontroli Skarbowej materiałów

23

z postępowania kontrolnego bez stosownego upoważnienia, wypada zauważyć, że

tak opisane zachowania powoda stanowią pewien ciąg zdarzeń. Należy podkreślić,

że chociaż Generalny Inspektor Kontroli Skarbowej jest zwierzchnikiem całego

korpusu pracowników kontroli skarbowej, to sposób ewentualnego przekazywania

mu materiału zgromadzonego w trakcie kontroli podatników powinien odbywać się z

zachowaniem obowiązujących w tej mierze procedur. Polecenie przełożonych

dotyczące przekazania pracodawcy całego zgromadzonego w czasie kontroli

materiału dowodowego wydawane zaś było powodowi wielokrotnie, zarówno w

formie ustnej, jak i pisemnej, tak przez bezpośredniego przełożonego, jak i

dyrektora urzędu. Bezsporne jest, że powód nie wykonał tych poleceń. Wprawdzie

płyta CD z utrwalonym materiałem kontrolnym ostatecznie znalazła się w

posiadaniu pracodawcy, ale stało się to na skutek wyjęcia jej z korespondencji

skierowanej przez powoda do Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej, a wobec

braku kodu dostępu, nie udało się dotrzeć do zwartych na płycie danych i

konieczne było powtórzenie czynności kontrolnych u podatnika. Sąd drugiej

instancji nie miał wątpliwości co do bezprawności opisanego zachowania powoda.

Wątpliwości Sądu budziła natomiast oczywistość jego winy w tym zakresie. I

znowu, rzeczą Sądu było wyjaśnić, czy - jak sugeruje powód - obowiązujące w

pozwanym urzędzie procedury przekazywania pracodawcy danych pozyskanych od

podatników w drodze elektronicznej były na tyle niejasne, że wykluczały możliwość

przypisania inspektorowi kwalifikowanej winy w niewykonaniu wydawanych w tym

zakresie poleceń służbowych.

Resumując, Sąd drugiej instancji nie poczynił ustaleń niezbędnych dla

subsumcji przepisu art. 42a ust. 1 pkt ustawy o kontroli skarbowej, gdyż nawet nie

podjął próby wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy potrzebnych do dokonania

oceny zasadności zarzucanych powodowi zachowań stanowiących ciężkie

naruszenie podstawowych obowiązków członka korpusu służby cywilnej,

poprzestając na samym zasygnalizowaniu swoich wątpliwości jako uzasadnienia

dla tezy o braku oczywistości winy powoda w dopuszczeniu się tych naruszeń.

Tymczasem ustalenie lub wykluczenie przez Sąd ciężkiego naruszenia przez

powoda podstawowych obowiązków członka korpusu służby cywilnej w rozumieniu

powołanego przepisu jest podstawą oceny zasadności roszczeń pozwu. W razie

24

potwierdzenia prawidłowości zastosowanego wobec powoda trybu rozwiązania

stosunku pracy wszelkie roszczenia wywodzone z tego tytułu byłyby

bezpodstawne. Dopiero stwierdzenie niezgodności oświadczenia Generalnego

Inspektora Kontroli Skarbowej o odwołaniu powoda ze stanowiska z przepisami

prawa otwiera drogę do rozważenia możliwości nieuwzględnienia zgłoszonego w

pozwie żądania przywrócenia do pracy i orzeczenia w to miejsce o odszkodowaniu.

Na tym etapie postępowania dywagacje na temat dopuszczalności i sposobu

zastosowania w sprawie art. 45 § 2 k.p. są przedwczesne. Można jedynie

zauważyć, że wobec nieuregulowania w ustawie o kontroli skarbowej kwestii

roszczeń przysługujących pracownikowi w razie niezgodnego z prawem

rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia, z mocy odesłań zawartych w art.

43 tej ustawy oraz art. 9 ustawy o służbie cywilnej zastosowanie mają przepisy

oddziału 6 rozdziału II działu drugiego Kodeksu pracy, a zatem – z uwagi na brak

wyraźnego wyłączenia – także art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 56 § 2 k.p.

Wynikające z tego przepisu odstępstwo od zasady związania sądu dochodzonym

przez pracownika roszczeniem ma zastosowanie z reguły w razie naruszenia przez

pracodawcę formalnych warunków oświadczenia woli o rozwiązaniu stosunku

pracy, a nie w przypadku niespełnienia ustawowych przesłanek zwolnienia

pracownika w tym trybie. Kwestia kryteriów dopuszczalności orzekania o

odszkodowaniu w zamian za dochodzone przez pracownika przywrócenie do pracy

została szeroko omówiona w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok z dnia 5

sierpnia 2014 r., I PK 41/14, LEX nr 1537265). Wyrażane w judykaturze poglądy na

ten temat powinny zaś stanowić wskazówkę interpretacyjną w rozważaniach kwestii

sposobu zastosowania art. 45 § 2 k.p. w związku z art. 56 § 2 k.p. przy

rozstrzyganiu sporu na tle roszczeń inspektora kontroli skarbowej odwołanego w

trybie art. 42a ust. 1 pkt ustawy o kontroli skarbowej.

Mając na uwadze powyższe, Sąd Najwyższy z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. i

art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

kc