I CSK 886/14

Sygn. akt I CSK 886/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Karol Weitz

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie z powództwa B. J. i L. J.

przeciwko M. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 16 października 2015 r.,

skarg kasacyjnych powodów i pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 października 2013 r.,

oddala skargi kasacyjne i znosi wzajemnie między stronami

koszty postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo o zasądzenie kwoty 200.000 zł

tytułem zwrotu w podwójnej wysokości kwoty wpłaconego pozwanej zadatku w dniu

zawarcia przez strony w formie aktu notarialnego przedwstępnej umowy sprzedaży.

Sąd ten ustalił m.in., że powodowie odmówili zapłaty kolejnej raty

wynagrodzenia w kwocie 520.000 zł, kwestionując zakończenie budowy stanu

surowego segmentu w dniu 20 maja 2009 r. Odmowa zapłaty przez powodów, po

kolejnym skierowanym do nich wezwaniu pozwanej z dnia 1 lipca 2009 r.,

spowodowała, że pozwana pismem z dnia 14 lipca 2009 r. złożyła przed

notariuszem oświadczenie o odstąpieniu od umowy i wypis protokołu

przesłała powodom.

W ocenie tego Sądu umowa przedwstępna sprzedaży była umową

deweloperską, a nie umową o dzieło, a pozwana wybudowała segment

z odstępstwami od projektu i z jednomiesięcznym opóźnieniem. Nadto Sąd ten

ustalił, że powodowie nie złożyli pozwanej oświadczenia o odstąpieniu od umowy

(art. 395 § 1 k.c.) w określonym w § 8 umowy terminie do dnia 1 marca 2009 r.

Wobec nieodstąpienia od umowy przez powodów nie powstało ich roszczenie

o zwrot zadatku, stwierdził Sąd Okręgowy. Natomiast oświadczenie pozwanej

o odstąpieniu od umowy uznał Sąd I instancji za skuteczne ale na dzień 17 lipca

2009 r.

Apelację powodów uwzględnił w części Sąd Apelacyjny, który wyrokiem

reformatoryjnym zasądził na rzecz powodów wraz z ustawowymi odsetkami kwotę

100.000 zł, oddalając powództwo w pozostałej części.

Sąd odwoławczy ocenił jako prawidłowy ustalony stan faktyczny i przyjął go

za własny. Uznał, że w § 8 umowy strony ograniczyły terminem uprawnienia

powodów do odstąpienia od umowy i odzyskania zadatku w podwójnej wysokości,

a skoro jest niespornym, że powodowie nie odstąpili od umowy przedwstępnej

w terminie i z przyczyn w niej określonych, to nie mogą domagać się zapłaty

zadatku w podwójnej wysokości, co w tym zakresie uzasadniało oddalenie

powództwa. Natomiast żądanie zapłaty odszkodowania na zasadach ogólnych

3

(art. 471 k.c.) nie zostało przez powodów zgłoszone w toku postępowania, przeto

Sąd nie mógł orzec w przedmiocie nie objętym żądaniem.

Natomiast uwzględnienia żądania zwrotu zadatku ale w pojedynczej

wysokości dokonał Sąd odwoławczy na podstawie art. 394 § 3 k.c. uznając, że za

niewykonanie umowy przedwstępnej ponoszą odpowiedzialność obie strony, a więc

pozwana powinna zwrócić powodom zadatek ale tylko w otrzymanej wysokości.

Odpowiedzialność powodów uzasadnił Sąd nieuprawnionym domaganiem się przez

nich kontroli budowy oraz odmową zapłaty drugiej zaliczki, natomiast

odpowiedzialność pozwanej za niewykonanie umowy przyrzeczonej uzasadnił Sąd

miesięcznym opóźnieniem oraz powstaniem istotnych odstępstw od projektu

budowlanego.

Zarazem Sąd Apelacyjny na marginesie uznał niewątpliwie za bezskuteczne

odstąpienie pozwanej od umowy wobec niezachowania przez nią terminów do

odstąpienia od umowy określonych w § 5 ust. 7 umowy przedwstępnej, a następnie

stwierdził, że z tych względów istnieje podstawa faktyczna i prawna do zwrotu

powodom pojedynczego zadatku, wobec objęcia pozwem takiego żądania.

Wyrok Sądu odwoławczego zaskarżyły obie strony sporu.

Powodowie zaskarżyli wyrok w części oddalającej częściowo ich powództwo

i oddalającej w pozostałej części ich apelację oraz orzeczenia w przedmiocie

kosztów postępowania.

Zarzuty, mieszczące się w ramach obu podstaw kasacyjnych, obejmują m.in.

błędną wykładnię art. 394 § 1 k.c. przez uznanie, że nieodstąpienie przez nich od

umowy pozbawia ich prawa do zwrotu zadatku w podwójnej wysokości. Zarzut

naruszenia art. 65 k.c. uzasadniono błędną wykładnią oświadczeń woli stron

umowy, natomiast zarzut naruszenia art. 5 k.c. uzasadniono pominięciem,

że pozwana nadużyła prawa poprzez odstąpienie od umowy.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucili naruszenie

art. 233 § 1 k.p.c. przez zastosowanie błędnych kryteriów oceny materiału

dowodowego.

4

Powodowie wnieśli o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Skarga kasacyjna pozwanej zaskarża wyrok, wskazując na zarzuty

mieszczące się w ramach obu podstaw kasacyjnych. Zarzuty naruszenia prawa

materialnego obejmują:

- niewłaściwe zastosowanie art. 65 § 1 k.c. przez błędne uznanie, że pozwana

skorzystała z umownego prawa odstąpienia, podczas gdy w oświadczeniu

o odstąpieniu wskazano przepis ustawy jako podstawę odstąpienia;

- niezastosowanie art. 491 § 2 k.c. wobec skorzystania przez pozwaną

z ustawowego odstąpienia od umowy;

- nieprawidłowe zastosowanie art. 395 k.c. wskutek uznania za nieważne

oświadczenia pozwanej o odstąpieniu od umowy.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej pozwana zarzuciła naruszenie art.

233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 231, 328 § 2, 378 § 1 zd. 1 i art. 391 § 1 k.p.c. przez jego

nieprawidłowe zastosowanie polegające na nieprawidłowej ocenie dowodów

przejawiającej się w pominięciu ich oceny.

Pozwana wniosła o zmianę w całości zaskarżonego wyroku przez oddalenie

powództwa w całości ewentualnie o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy

Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W odniesieniu do skargi kasacyjnej powodów, to nietrafnym okazał się zarzut

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. uzasadniony zastosowaniem błędnych kryteriów do

oceny bliżej nieokreślonego materiału dowodowego, uzasadnienie którego to

zarzutu zostało pominięte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Z mocy art. 3983

§ 3

k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące m.in. oceny

dowodów. Pomijając już nawet to ustawowe wyłączenie, skarżący nie wskazują na

kryteria oceny materiału dowodowego, które w ich ocenie zostały błędnie

zastosowane, co uniemożliwiałoby ewentualną kontrolę kasacyjną, czy

zastosowane przez Sąd kryteria oceny dowodów wykraczają poza oba ustawowe

kryteria oceny wynikające z art. 233 § 1 k.p.c.

5

W tym stanie rzeczy oceny pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej powodów

należało dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego sprawy przyjętego za

podstawę orzekania przez Sąd drugiej instancji.

Merytoryczna kontrola zarzutów naruszenia prawa materialnego również nie

pozwala na uznanie zasadności zgłoszonych zarzutów i w konsekwencji na

uwzględnienie skargi kasacyjnej powodów.

Nie jest trafny zarzut błędnej wykładni art. 394 § 1 k.c. wskutek uznania

Sądu, że bezsporne nieodstąpienie powodów od umowy zgodnie z postanowieniem

jej § 8 pozbawia ich prawa do żądania zwrotu zadatku w podwójnej wysokości.

Przepis art. 394 § 1 k.c. ma charakter przepisu interpretacyjnego i zawiera normę

dyspozytywną, a więc znajdującą zastosowanie jedynie w braku odmiennego

zastrzeżenia umownego albo zwyczaju (wyrok SN z dnia 22 kwietnia 2004 r., II CK

172/03, niepubl.).

Tymczasem strony w § 8 umowy samodzielnie określiły przesłanki

uprawniające powodów do odstąpienia od umowy, skutkującego - w razie

dokonania odstąpienia - obowiązkiem pozwanej zwrotu powodom zadatku

w podwójnej wysokości. Postanowienie § 8 umowy przedwstępnej zawiera jednak

odmienne zastrzeżenie, ponieważ strony ograniczyły temporalnie do dnia 1 marca

2009 r. odstąpienie przez powodów od umowy i ustaliły, że wykonanie tego

uprawnienia może odbyć się na zasadach określonych w art. 395 k.c.

Skoro więc strony dokonały odmiennego, bo czasowo ograniczonego

zastrzeżenia umownego w § 8 umowy, to brzmienie tego postanowienia jest

podstawą oceny uprawnienia powodów do żądania zwrotu zadatku w podwójnej

wysokości, a nie jest nią przepis art. 394 § 1 k.c. Ponieważ przepis ten nie znajduje

zastosowania w stanie faktycznym sprawy, to w tej sytuacji bezprzedmiotowy jest

zarzut dokonania błędnej jego wykładni, a którego to zarzutu skarżący zresztą

nawet nie rozwijają w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

Nietrafnym okazał się również zarzut naruszenia art. 65 k.c. (bez wskazania,

której konkretnie jednostki redakcyjnej tego artykułu on dotyczy) poprzez błędną

wykładnię oświadczeń woli stron tego postępowania. Powodowie domagają się

od pozwanej zapłaty przez zwrot im zadatku w podwójnej wysokości, które

6

to uprawnienie powodów strony uwarunkowały odstąpieniem przez powodów od

umowy w określonym w § 8 umowy terminie. Wykładnia, zawartego w tym

postanowieniu § 8 umowy, oświadczenia woli stron ma zatem znaczenie dla oceny

zasadności roszczenia powodów. Tymczasem określone w skardze kasacyjnej

powodów przejawy błędnej wykładni oświadczeń woli stron umowy, a wskazujące

na charakter prawny umowy, istnienie uprawnienia powodów do kontroli budowy,

przyczynienie się do niewykonania umowy poprzez niezapłacenie kolejnej raty,

nie są tymi elementami treści umowy, które miałyby rozstrzygać o istnieniu

uprawnienia powodów do uwzględnienia żądania zwrotu zadatku w podwójnej

wysokości, a ono jest przedmiotem sporu. Przesłanki rozstrzygające o istnieniu

tego uprawnienia określa postanowienie § 8 umowy, a skarżący nie zarzucają

dokonania błędnej wykładni zawartych w nim oświadczeń woli stron.

Oczywiście bezzasadnym jest zarzut niezastosowania art. 5 k.c., który nota

bene nie został nawet rozwinięty w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Okoliczność,

że pozwana odstąpiła od umowy nie może być automatycznie utożsamiana

z nadużyciem przez nią prawa podmiotowego, a skarżący nie wskazują na

okoliczności mające świadczyć o skorzystaniu przez pozwaną ze swojego

uprawnienia w sposób sprzeczny z klauzulą generalną określoną w art. 5 k.c.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną powodów wobec braku w niej uzasadnionych podstaw.

Również skarga kasacyjna pozwanej nie została oparta na

usprawiedliwionych podstawach, a której merytorycznej kontroli kasacyjnej Sąd

Najwyższy dokonał w części dopuszczalnej, a więc odnoszącej się do części

wyroku uwzględniającej powództwo.

Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie okazał się usprawiedliwiony,

ponieważ zarzut nieprawidłowej oceny dowodów (s. 22 skargi) nie może być

podstawą skargi kasacyjnej (art. 3983

§ 3 k.p.c.). Ponadto uzasadnienie zarzutu

naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. zawiera wewnętrzną sprzeczność, ponieważ

nieprawidłowa ocena dowodu nie może przejawiać się w pominięciu jego oceny.

Innymi słowy, zarzut wadliwej oceny dowodu może odnosić się tylko do dowodu

niepominiętego, a więc objętego oceną, a dowód pominięty nie może być

7

kwalifikowany jako oceniony wadliwie z powołaniem się na naruszenie art. 233 § 1

k.p.c. (s. 15 -22 skargi kasacyjnej).

Skarżąca ponadto przyznaje, że „… nie atakuje ustaleń faktycznych Sądu

Apelacyjnego…” (s. 15 skargi kasacyjnej), a zatem wyrażona w ten sposób

aprobata dla ustalonego stanu faktycznego, będącego podstawą orzekania, nie

uzasadnia zarzutu pominięcia istotnych dla rozstrzygnięcia dowodów, a ponadto

zarzut pominięcia dowodów nie uzasadnia naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

W tym stanie rzeczy oceny zarzutów skargi kasacyjnej pozwanej,

mieszczących się w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, należało dokonać

z uwzględnieniem stanu faktycznego sprawy przyjętego za podstawę orzekania

przez Sąd odwoławczy.

Nie okazał się zasadny zarzut niewłaściwego zastosowania art. 65 § 1 k.c.

uzasadniony przez skarżącą błędnym uznaniem przez Sąd, że pozwana

skorzystała z umownego prawa odstąpienia od umowy. Tymczasem Sąd

Apelacyjny nie wyraził takiej oceny, a wręcz wyraźnie stwierdził na s. 13

uzasadnienia zaskarżonego wyroku, że strony nie uregulowały losów zadatku

w razie, gdy żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności za niewykonanie umowy,

albo gdy ponoszą za to odpowiedzialność obie strony i w tej sytuacji uznał,

że znajdzie zastosowanie regulacja ustawowa.

W konsekwencji Sąd ten przyjął art. 394 § 3 jako podstawę prawną zasądzenia od

pozwanej na rzecz powodów zwrotu zadatku w pojedyńczej wysokości, a zarzutu

naruszenia ostatnio wymienionego przepisu skarga kasacyjna pozwanej nie

zawiera.

Zarzut niezastosowania art. 491 § 2 k.c. nie okazał się zasadny, ponieważ

zarzut braku dokonania subsumpcji przepisu wówczas jest trafny, jeżeli ustalenia

stanu faktycznego sprawy uzasadniały potrzebę jego zastosowania, a to nie

nastąpiło. Przepis ten wymaga więc uprzedniego ustalenia, że przejawem

niewykonania zobowiązania z umowy wzajemnej jest zwłoka co do części

świadczenia, której wystąpienie skutkuje powstaniem uprawnienia drugiej strony

umowy do odstąpienia od umowy.

8

Tymczasem ustalony stan faktyczny sprawy nie zawiera wiążącego

ustalenia, że powodowie dopuścili się zwłoki w rozumieniu art. 476 k.c. w spełnieniu

części swego świadczenia. Wobec powyższego brak w ustalonym stanie

faktycznym ustalenia co do wystąpienia po stronie powodów zwłoki, w jurydycznym

znaczeniu tego terminu, ze spełnieniem części świadczenia, nie dawał podstaw do

zastosowania art. 491 § 2 k.c., a odmienne stanowisko skarżącej zasadza się na

próbie kreacji własnego pożądanego ustalenia co do wystąpienia po stronie

powodów zwłoki. Zabieg taki nie może jednak wywołać zamierzonego przez

skarżącą skutku w odniesieniu do zarzutu niezastosowania przepisu prawa

materialnego.

Zarzut naruszenia art. 395 k.c. przez jego nieprawidłowe zastosowanie nie

okazał się trafny, ponieważ Sąd Apelacyjny nie stosował tego przepisu, a jako

podstawę prawną zasądzenia od pozwanej na rzecz powodów zwrotu kwoty

w pojedyńczej wysokości wpłaconego pozwanej zadatku Sąd wyraźnie wskazał art.

394 § 3 k.c. (s. 13 uzasadnienia). Zastosowania tego ostatnio wymienionego

przepisu, będącego podstawą uwzględnienia w części powództwa, pozwana nie

objęła jednak zarzutem skargi kasacyjnej, a Sąd Najwyższy z mocy art. 39813

§ 1

k.p.c. rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach

podstaw, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania.

W tym stanie rzeczy skarga kasacyjna pozwanej również podlegała

oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

Sąd Najwyższy zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania

kasacyjnego na podstawie art. 100 k.p.c.