I CSK 999/14

Sygn. akt I CSK 999/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 października 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Karol Weitz

w sprawie z powództwa E. S.A. w W.

przeciwko Województwu […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 października 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 maja 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

2

UZASADNIENIE

Powód dochodzi zapłaty kwoty 426.144,63 zł, obejmującej kwotę 227.627,60

tytułem zwrotu potrąconych przez pozwanego kar umownych za nienależyte

świadczenie usług w ramach trzech umów oraz kar umownych za odstąpienie od

tych umów, a także obejmującej kwotę 198.517,03 zł tytułem niezapłaconej przez

pozwanego części wynagrodzenia.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił roszczenie do wysokości kwoty 8,985 zł,

a w pozostałym zakresie powództwo oddalił, uznając zasadność dokonanego

przez pozwanego potrącenia kar umownych z należnego powodowi wynagrodzenia,

za wyjątkiem jedynie kar umownych z tytułu nieprowadzenia dzienników budowy,

których zwrot zasądził od pozwanego na rzecz powoda.

Powód zaskarżył ten wyrok apelacją w części oddalającej powództwo, ale

tylko co do kwoty 134.421,86 zł, obejmującej kary umowne za nienależyte

wykonanie umowy oraz niewypłacone wynagrodzenie za okres od dnia

26.07.2009 r. do dnia 10.08.2009, tj. do dnia od którego powód wstrzymał się ze

świadczeniem usług, po powiadomieniu o tym pozwanego. Zakresem zaskarżenia

apelacją nie zostało więc objęte oddalenie powództwa o zwrot pobranych przez

pozwanego wskutek potrącenia kar umownych z tytułu odstąpienia od umowy.

W następstwie rozpoznania apelacji powoda o określonym wyżej zakresie

zaskarżenia Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 maja 2014 r. oddalił apelację

powoda, obciążając go kosztami postępowania apelacyjnego.

Sąd odwoławczy zaaprobował ocenę Sądu I instancji o braku podstaw do

zasądzenia powodowi żądanej części wynagrodzenia, wobec braku wykazania

przez powoda wykonywania obowiązków umownych w okresie do 11.08.2009 r.

oraz wstrzymania się przez powoda ze świadczeniem usług po tym dniu, o czym

poinformował on pozwanego. Nienależytego wykonywania przez powoda

obowiązków umownych w okresie od dnia 26.07.2009 do dnia 11.08.2009 r. nie

uznał Sąd za wykonywanie zobowiązania skutkujące obowiązkiem zapłaty mu

wynagrodzenia.

3

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu I instancji o niemożliwości

jednoczesnego dochodzenia kar umownych (kumulatywnego ich naliczania) z tytułu

nienależytego wykonywania umowy i kar umownych z tytułu odstąpienia od umów

przez pozwanego. Uznał jednak, że stanowisko apelującego, iż doszło do takiej

kumulacji kar umownych „…pozbawione jest oparcia w przepisach prawa

materialnego…”.

W ocenie Sądu odwoławczego nie doszło do niedopuszczalnej kumulacji kar

umownych, gdyż kara umowna naliczona w związku z odstąpieniem od umowy nie

może być uwzględniana w związku z niezgodnym z prawem jej zastrzeżeniem, ale

kwestia ta nie może być przedmiotem rozpoznania apelacyjnego wobec zakresu

zaskarżenia apelacją, kwestionującego naliczenie jedynie kar umownych z tytułu

nienależytego wykonania zobowiązania, bez podważania w apelacji skuteczności

potrącenia kar umownych z tytułu odstąpienia przez pozwanego od umów.

Zdaniem Sądu odwoławczego, o nieważności umownego zastrzeżenia

prawa odstąpienia od umowy przesądza niedopełnienie wymogu oznaczenia

terminu skorzystania z prawa odstąpienia.

W konsekwencji Sąd odwoławczy przyjął, że - pozostające poza zakresem

zaskarżenia apelacji - naliczenie i potrącenie kar umownych z tytułu odstąpienia od

umów nie miało podstaw prawnych, skoro zastrzeżenie umownego prawa

odstąpienia było bezwzględnie nieważne wobec braku określenia terminu do

dokonania tej czynności.

W rezultacie, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie doszło w istocie do kumulacji

kar umownych, gdyż nie można uwzględniać potrącenia, z dochodzonego przez

powoda świadczenia, wierzytelności nie mającej oparcia w ważnej czynności

prawnej, co przesądziło o bezzasadności apelacji.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powód zaskarżył w całości, opierając skargę

kasacyjną na zarzutach mieszczących się w ramach obu podstaw kasacyjnych.

W ramach podstawy pierwszej skarżący zarzucił niezastosowanie art. 3531

k.c. i błędne zastosowanie art. 483 § 1 k.c. oraz uznanie bezskuteczności

odstąpienia od umów powodującego brak podstaw do uzyskania kar umownych

z tytułu tego odstąpienia, co w konsekwencji prowadziło do stwierdzenia o braku

4

niedozwolonej kumulacji naliczania kar umownych z obu tytułów i błędne przyjęcie,

że pozwany mógł naliczyć tylko kary z tytułu naruszenia postanowień umownych,

a nie był uprawniony do naliczania kar umownych za odstąpienie od umowy.

Zarzut niezastosowania art. 491 § 1 k.c. i błędnego zastosowania art. 483

§ 1 k.c. uzasadniono uznaniem, że pozwanemu nie należą się kary z tytułu

bezskutecznego odstąpienia od umów, co skutkowało przyjęciem przez Sąd braku

dokonania kumulatywnego naliczenia kar umownych z obu tytułów i przyjęcia

dopuszczalności naliczenia kar umownych z tytułu naruszenia postanowień

umownych.

Naruszenie art. 494 k.c. i art. 483 k.c. w zw. z art. 65 § 2 k.c. uzasadniono

niezastosowaniem wskutek uznania, że w konsekwencji nienależytego

wykonywania umów przez powoda nie należy się jemu wynagrodzenie w pełnej

wysokości za świadczone usługi, podczas gdy jedyną formą represji finansowej

z tego tytułu mogły być zastrzeżone w umowie kary umowne.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej powód zarzucił naruszenie art. 378

§ 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. przez wykroczenie poza materialne zarzuty

wskazane w apelacji i ustalenie odmiennego stanu faktycznego, który nie był przez

niego kwestionowany, podobnie jak ocena prawna dotycząca odstąpienia od umów.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie wnioskując

o uchylenie i zmianę zaskarżonego wyroku przez zasądzenie na rzecz powoda

kwoty 134.421,86 zł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nietrafnym okazał się zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 378 § 1

k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. poprzez błędne zastosowanie, uzasadnione

wykroczeniem poza materialne zarzuty wskazane w apelacji. Tymczasem sąd

drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany

przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego,

wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego,

a w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność

5

postępowania (uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP

49/07, której nadano moc zasady prawnej, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).

Wobec nietrafności zarzutu zgłoszonego w ramach drugiej podstawy

kasacyjnej, oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego należało dokonać

z uwzględnieniem stanu faktycznego przyjętego za podstawę wydania

zaskarżonego orzeczenia.

Chybiony okazał się zarzut niezastosowania art. 3531

k.c. oraz błędnego

zastosowania art. 483 § 1 k.c. Sąd Apelacyjny nie sprzeciwił się uprawnieniom

stron zawierających umowę do ułożenia stosunku prawnego według swego uznania,

z ograniczeniami jedynie ustawowymi elementami wymienionymi w art. 3531

k.c.

Nie stanowiło więc naruszenia ustawowego zakresu swobody kontraktowej stron

zastrzeżenie kar umownych na wypadek nienależytego spełnienia świadczenia

niepieniężnego przez powoda oraz kar umownych na wypadek odstąpienia od

umowy przez którąkolwiek ze stron. Kary umowne należne za nienależyte

spełnienie świadczenia niepieniężnego związane były ze zdarzeniami

(zachowaniami powoda) w okresie, gdy strony związane były umowami, natomiast

kary umowne za odstąpienie od umowy odnosiły się do zdarzenia, które skutkowało

ustaniem bytu wiążącego je stosunku zobowiązaniowego. Z całą mocą należy

jednak podkreślić, że strona powodowa w apelacji nie zaskarżyła orzeczenia

w zakresie rozstrzygnięcia o dokonanym przez stronę pozwaną potrąceniu kar

umownych za odstąpienie od umowy, a zatem przedmiotem kontroli apelacyjnej

w zaskarżonym wyroku było orzeczenie rozstrzygające o potrąceniu przez

pozwanego kar umownych jedynie z tytułu nienależytego wykonania umów oraz

kwot - zdaniem powódki - należnego jej wynagrodzenia, za okres związania

kontraktami.

Nie doszło więc w istocie do niedozwolonego kumulatywnego równoległego

naliczenia kar umownych z tytułu nienależytego wykonania umów i z tytułu

odstąpienia od umów (wyrok SN z dnia 24 maja 2012 r., V CSK 260/11, niepubl.),

ponieważ wykonanie uprawnienia do odstąpienia od umowy nie pozbawia

odstępującego roszczenia o zapłatę kary umownej zastrzeżonej na wypadek

nienależytego spełnienia świadczenia niepieniężnego (wyrok SN z dnia

6

15 listopada 2012 r., V CSK 512/11, nie publ.). Kara taka przysługuje bowiem

z tytułu określonych umową uchybień w wykonywaniu zobowiązania w okresie,

w którym strony związane były stosunkiem obligacyjnym. Niedopuszczalne jest

natomiast kumulowanie kary umownej przewidzianej za nienależyte wykonanie

zobowiązania z karą umowną za niewykonanie tego samego zobowiązania

(wyrok SN z dnia 28 stycznia 2011 r., I CSK 315/10, niepubl.), ale sytuacja taka

w niniejszej sprawie nie wystąpiła.

Zarzuty niezastosowania art. 491 § 1 k.c. i błędnego zastosowania art. 483

§ 1 k.c. również nie okazały się trafne. Okoliczność, że Sąd Apelacyjny, stosując art.

395 k.c., uznał nieważność postanowienia umownego zastrzegającego uprawnienie

do odstąpienia od umowy, nie jest równoznaczna z automatycznym uznaniem,

że doszło do skutecznego odstąpienia od umowy w wykonaniu ustawowego

uprawnienia wynikającego z art. 491 § 1 k.c. Strona skarżąca nie zarzuciła

naruszenia art. 395 k.c., a zarzut niezastosowania art. 491 § 1 k.c. nie zasługuje na

uwzględnienie, ponieważ jedną z niezbędnych przesłanek ustawowych zastosowania

ostatnio wymienionego przepisu jest dopuszczenie się przez jedną ze stron zwłoki

w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, a w ustalonym i będącym

podstawą orzekania stanie faktycznym sprawy brak jest takiego ustalenia, co czyni

bezzasadnym zarzut niezastosowania art. 491 § 1 k.c. Ponadto, ocena źródła

i charakteru prawnego uprawnienia do odstąpienia przez pozwanego od umowy o

tyle stała się bezprzedmiotowa także już w postępowaniu apelacyjnym, że dokonanie

potrącenia przez pozwanego m.in. kar umownych z tytułu tego odstąpienia zostało

wyraźnie wyłączone z zakresu zaskarżenia objętego apelacją powoda. Potrącenie

kar umownych z tytułu odstąpienia od umowy, niezakwestionowane w ramach

zakresu zaskarżenia w postępowaniu apelacyjnym, nie może więc służyć

w postępowaniu kasacyjnym jako skuteczny argument przeciwko zasadności

dokonanego potrącenia kar umownych, skutecznie zastrzeżonych i należnych

z tytułu nienależytego wykonania umów w okresie związania nimi stron.

Z kolei nietrafnym okazał się zarzut niezastosowania art. 494 k.c. i art. 483 k.c.

uzasadniony bezzasadną odmową wypłaty wynagrodzenia w pełnej wysokości

w związku z nienależytym wykonywaniem świadczonych usług w okresie od dnia

26 lipca do dnia 10 sierpnia 2009 r., gdy strony formalnie związane były jeszcze

7

umową. Zarzut ten skarżący opiera na błędnym założeniu, że bez względu na

wykonywanie przezeń obowiązków umownych przysługuje mu wynagrodzenie,

a pozwany nie miał podstaw do jego potrącenia.

Tymczasem rację ma Sąd Apelacyjny, aprobując ocenę Sądu I instancji,

że nie było podstaw do zasądzenia na rzecz powoda zwrotu potrąconego wcześniej

przez pozwanego wynagrodzenia, skoro powód w rzeczywistości nie podejmował

w tym okresie czynności nadzorczych. Sąd Apelacyjny zaaprobował ocenę

Sądu I instancji, że powód nie wykazał świadczenia usług Inżyniera Kontraktu

w okresie od dnia 26 lipca do dnia 11 sierpnia 2009 r., trafnie stwierdzając, że tylko

prawidłowe wykonywanie obowiązków umownych przez powoda skutkowałoby

obowiązkiem pozwanego zapłaty powodowi wynagrodzenia. Podzielić należy

też ocenę Sądu odwoławczego, że przesłana przez powoda do pozwanego

w piśmie z dnia 10 sierpnia 2009 r. informacja o wstrzymaniu się z dniem

następnym ze świadczeniem usług nie przesądza bynajmniej o wykonywaniu przez

powoda czynności nadzorczych do tej daty, a powód nie wykazał rzeczywistego

świadczenia usług Inżyniera Kontraktu w okresie formalnego związania umową,

za które domaga się zapłaty wynagrodzenia.

W tym stanie rzeczy sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c.

eb