V CSK 124/15

Sygn. akt V CSK 124/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Izabella Janke

w sprawie z powództwa P. S.A. w W.

przeciwko W. Związkowi Wodociągów i Kanalizacji w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 5 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd I instancji uwzględnił powództwo podwykonawcy, który na mocy

porozumienia wstąpił w miejsce dotychczasowego podwykonawcy E. S.A.,

wytoczone przeciwko pozwanemu inwestorowi o zapłatę części wynagrodzenia

zatrzymanego przez nieuczestniczącego w tym sporze wykonawcę H. tytułem

kaucji gwarancyjnej udzielonej przez Raiffeisen Bank Polska SA. w postaci

gwarancji bankowej na zlecenie poprzedniego podwykonawcy.

W ocenie tego Sądu, zatrzymana przez wykonawcę kwota stanowiła część

wynagrodzenia należnego powodowi, ponieważ brak było podstaw do przyjęcia, że

kaucja gwarancyjna pozostawała innym niż wynagrodzenie zobowiązaniem

wynikającym z umowy.

Pozwany inwestor w apelacji od wyroku Sądu Okręgowego zarzucił

naruszenie art. 6471

§ 5 k.c. przez jego zastosowanie w sprawie, twierdząc,

że zabezpieczenie jest odrębnym od wynagrodzenia elementem umowy. Apelujący

akcentował, że wskazany przepis odnosi się wyłącznie do wynagrodzenia

należnego podwykonawcy od wykonawcy, a tym samym wyłączona jest

odpowiedzialność na podstawie tego przepisu pozwanego inwestora za inne niż

wynagrodzenie zobowiązania wynikające z umowy.

Sąd Apelacyjny uwzględnił apelację wyrokiem reformatoryjnym w ten sposób,

że powództwo oddalił i orzekł o kosztach postępowania należnych za obie instancje

stosownie do wyniku sporu. Sąd drugiej instancji zaaprobował jako niewadliwe

ustalenia faktyczne, przyjął je za własne i oparł na nich swe rozstrzygnięcie.

W ocenie tego Sądu dla oceny zaistnienia odpowiedzialności inwestora na

podstawie art. 6471

§ 5 k.c. przesądzające znaczenie ma ustalenie charakteru

kaucji gwarancyjnej. Uznał Sąd odwoławczy, że z § 8 umowy zawartej

z podwykonawcą wynika, że kaucja gwarancyjna została utworzona przez

„zatrzymanie” przez wykonawcę części wynagrodzenia należnego powodowi,

na które to „zatrzymanie” powód wyraził zgodę.

3

Sąd Apelacyjny zarazem stwierdził, że powód uzyskał całe należne mu

od wykonawcy wynagrodzenie, także w zakresie dochodzonej w tym postępowaniu

kwoty, która została „uiszczona”, choć faktycznie nastąpiło to przez „zaliczenie”

tej części wynagrodzenia na poczet kaucji gwarancyjnej.

W konsekwencji takiej oceny Sąd odwoławczy uznał brak podstaw dla

przyjęcia odpowiedzialności strony pozwanej na podstawie art. 6471

§ 5 k.c.,

ponieważ roszczenie powoda o zapłatę wynagrodzenia zostało w całości spełnione,

część w drodze zapłaty, a część poprzez umowne potrącenie. Jednocześnie Sąd

drugiej instancji stwierdził także, że kwota dochodzona w tej sprawie została

zatrzymana jako kaucja gwarancyjna w oparciu o odrębną umowę i tym samym

nie może być poczytywana jako część wynagrodzenia, a za zapłatę tylko

wynagrodzenia pozwany inwestor odpowiada na podstawie art. 6471

§ 5 k.c.

Powołując się na dotychczasowe swe stanowisko Sąd Apelacyjny stwierdził,

że nie zaaprobował stanowiska Sądu I instancji, iż dochodzona przez powoda

należność stanowi niewypłaconą mu część wynagrodzenia, ponieważ powód

domagał się zwrotu od inwestora kwoty kaucji gwarancyjnej, a odpowiedzialność

inwestora na podstawie art. 6471

§ 5 k.c. została ograniczona wyłącznie do wypłaty

wynagrodzenia, co przesądza o braku przesłanek do uwzględnienia powództwa.

Strona powodowa zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w całości, opierając

skargę kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych.

Zarzuty naruszenia prawa materialnego obejmują błędną wykładnię art. 6471

§ 5 i art. 6471

§ 6 k.c. przez uznanie, że kwota zatrzymana z wynagrodzenia na

poczet zabezpieczenia nie stanowi części wynagrodzenia, co powoduje uniknięcie

przez inwestora ponoszenia odpowiedzialności solidarnej na podstawie art. 6471

§ 5 k.c. Zarzut niewłaściwego zastosowania art. 498 k.c. uzasadniono brakiem

dokonania przez strony potrącenia, natomiast zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c.

uzasadniono niewłaściwą wykładnią oświadczenia woli dokonaną niezgodnie z jego

przesłankami i w konsekwencji nieprawidłowe przyjęcie celu stron wynikającego

z ich umowy.

4

Zarzuty błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 6471

uzasadniono uznaniem tego przepisu za podstawę zawarcia osobnej umowy kaucji

gwarancyjnej, gdy istotą tego przepisu jest ochrona podwykonawców.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej strona skarżąca zarzuciła naruszenie

art. 299 k.p.c. przez nieprzesłuchanie strony powodowej i intepretowanie

postanowień umownych bez poznania woli stron w tym zakresie.

Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku przez wydanie

orzeczenia reformatoryjnego uwzględniającego powództwo w całości,

a ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu.

Z kolei strona pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej

oddalenie i o zasądzenie od powoda kosztów postępowania kasacyjnego,

akcentując w uzasadnieniu tej odpowiedzi literalną wykładnię art. 6471

§ 5 k.c.,

jako sprowadzającą się do ograniczenia solidarnej odpowiedzialności inwestora

jedynie do zapłaty wynagrodzenia za wykonane roboty.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nietrafnym okazał się zarzut naruszenia art. 299 k.p.c. uzasadniony

nieprzesłuchaniem strony powodowej i interpretowaniem postanowień umownych

bez poznania woli stron.

Skarżący nie wskazuje bowiem w skardze kasacyjnej żadnych faktów

istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, które zostały niewyjaśnione po wyczerpaniu

środków dowodowych lub w ich braku, a są to ustawowe przesłanki zarządzenia

przez sąd przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron na podstawie art. 299

k.p.c. Poznanie rzeczywistej woli stron w wyniku dokonania prawidłowej

interpretacji postanowień umownych nie stanowi wyjaśniania faktów, czego

wymaga art. 299 k.p.c. dla jego zastosowania. Ponadto dokonanie wykładni

oświadczeń woli stron umowy jest także możliwe z zastosowaniem adekwatnych do

tego celu instrumentów przewidzianych w art. 65 § 1 i 2 k.c., bez potrzeby

każdorazowego dopuszczania na podstawie art. 299 k.p.c. dowodu z przesłuchania

stron, a tym bardziej z przesłuchania tylko jednej ze stron.

5

Wobec braku uzasadnionych podstaw do uwzględnienia zarzutu

mieszczącego się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, oceny zarzutów

naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego należało

dokonać z uwzględnieniem stanu faktycznego przyjętego przez Sąd odwoławczy

za podstawę rozstrzygnięcia.

Rację ma strona skarżąca, że umowa zawarta przez wykonawcę

z podwykonawcą robót budowlanych nie może zawierać takich postanowień,

które ograniczałyby możliwość zastosowania wynikającej z art. 6471

§ 5 k.c.

solidarnej odpowiedzialności inwestora i wykonawcy za zapłatę podwykonawcy

wynagrodzenia za wykonane przez niego roboty budowlane. Ustawodawca

jednoznacznie wprowadził w art. 6471

§ 6 k.c. sankcję nieważności takich

postanowień umownych, które byłyby odmienne od przewidzianych w całym

art. 6471

k.c. norm bezwzględnie obowiązujących, a więc naruszałyby także

i wynikającą z art. 6471

§ 5 k.c. szczególną ochronę prawną wynagrodzenia

należnego podwykonawcy za wykonane roboty budowlane (wyrok SN z dnia

5 września 2012 r., IV CSK 91/12, niepubl.; uchwała SN z dnia 28 czerwca 2006 r.,

III CZP 36/06, OSNC 2007/4/52).

Stanowisko Sądu Apelacyjnego, że zatrzymana przez pozwanego inwestora

kwota tytułem kaucji gwarancyjnej nie stanowi części należnego powodowi

wynagrodzenia, a w konsekwencji, że nie zaistniały przesłanki do uwzględnienia

powództwa na podstawie art. 6471

§ 5 k.c., uznać należy za stanowisko co najmniej

przedwczesne, ponieważ ocena prawna w tym przedmiocie jest wysoce

niejednoznaczna (s. 8 i 9 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Rację ma strona skarżąca, że strony umowy nie użyły w § 8 umowy

sformułowania „kaucja gwarancyjna”, a tymczasem Sąd Apelacyjny przyjmuje,

że w § 8 umowy zastrzeżono utworzenie kaucji gwarancyjnej, przewidując najpierw,

że część wynagrodzenia została uiszczona powodowi przez jej zaliczenie na

poczet kaucji gwarancyjnej, by następnie zaraz stwierdzić, że zatrzymana kaucja

gwarancyjna nie może być poczytywana jako część wynagrodzenia, za zapłatę

którego pozwany ponosi solidarną odpowiedzialność na podstawie art. 6471

§ 5 k.c.

Z kolei w końcowej części uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny

6

wręcz zanegował już stanowisko Sądu I instancji, że dochodzona przez powoda

należność stanowi niewypłaconą mu część wynagrodzenia.

Tymczasem z postanowień § 8 ust. 1 i 2 umowy wynika expressis verbis,

że strony zastrzegły wniesienie przez podwykonawcę zabezpieczenia w formie

gwarancji bankowej w wysokości - określonej w umowie na poziomie 10% - części

należnego mu wynagrodzenia brutto, którą w określonych w umowie sytuacjach,

zamawiający uprawniony będzie zatrzymać z wystawionych przez podwykonawcę

faktur VAT w kwocie stanowiącej równowartość 100% zabezpieczenia.

Co prawda, postanowienia umowne określające sposób zabezpieczenia

roszczeń zamawiającego nie należą do elementów przedmiotowo istotnych umowy

o roboty budowlane, jednakże w judykaturze wyrażono trafne stanowisko, które

skład orzekający w niniejszej sprawie podziela, że udzielenie zabezpieczenia

należytego wykonania robót może nastąpić poprzez przyzwolenie zamawiającemu

na niewypłacenie części wynagrodzenia (wyrok SN z dnia 19 stycznia 2011 r.,

V CSK 204/10, niepubl.). Ustalenie więc ad casu charakteru prawnego i kwalifikacji

kwoty udzielonego w taki sposób zabezpieczenia uzależnione jest zatem od

wykładni treści postanowień umowy i ustalenia rzeczywistej woli stron, a więc

wymaga oceny zwłaszcza postanowień § 8 umowy zawartej z podwykonawcą,

z uwzględnieniem przesłanek i kryteriów dokonania takiej oceny określonych w art.

65 § 2 k.c. co do charakteru (statusu) kwot podlegających zatrzymaniu w razie

wystąpienia przesłanek korzystania przez uprawnionego z ustanowionego

zabezpieczenia.

Zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przepisu art. 65 § 2 k.c. przez jego

niezastosowanie okazał się więc uzasadniony, zważywszy zwłaszcza na wewnętrzną

sprzeczność ocen prawnych wyrażonych na s. 8 i 9 uzasadnienia zaskarżonego wyroku,

skutkującą brakiem dokonania jednoznacznej kwalifikacji charakteru kwoty zatrzymanej

tytułem zabezpieczenia, a mianowicie raz kwalifikowanej jako stanowiącą część

wynagrodzenia, a innym razem jako niemającej takiego charakteru.

Rację ma także strona skarżąca, że uprawnienie stron umowy do

zastrzegania określonych, w ramach swobody kontraktowej, sposobów

zabezpieczeń nie może prowadzić do wyłączenia albo ograniczenia prawnej

7

ochrony wynagrodzenia należnego podwykonawcom za wykonane przez nich

roboty budowlane, a przewidzianej przepisami art. 6471

§ 5 i § 6 k.c.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art.

39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c.

kc