I UK 507/14

Sygn. akt I UK 507/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania L. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 4 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 lipca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 16

lipca 2014 r. oddalił apelację L. C. wniesioną od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w T. z dnia 5 lutego 2014 r., którym oddalono

jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 maja 2013

r., ustalającej wysokość podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne z

2

tytułu prowadzonej przez odwołującego się pozarolniczej działalność gospodarczej

za okres od stycznia 1999 r. do października 2011 r.

Sąd Okręgowy ustalił, że odwołujący się L. C. od dnia 3 grudnia 1992 r.

prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą - usługi stolarskie, której

wykonywanie od dnia 1 listopada 2012 r zawiesił. Od 1 marca 1994 r. odwołujący

się podjął również zatrudnienie na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze

czasu pracy w spółce działającej pod firmą „K.” Sp.j. Dyrektor […] Oddziału

Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia ostateczną decyzją z dnia 16

listopada 2011 r. stwierdził wobec odwołującego się obowiązek ubezpieczenia

zdrowotnego z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej od 1

stycznia 1999 r. do dnia wydania decyzji. Decyzja ta została utrzymana w mocy

decyzją Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 18 stycznia 2012 r., a

następnie prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia

30 maja 2012 r. oddalono wniesioną przez odwołującego się skargę na decyzję

Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 18 stycznia 2012 r.

Odwołujący się z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej

dokonał zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego dopiero w okresie od dnia 1

listopada 2011 r. i do dnia 31 października 2012 r. Organ rentowy przedmiotową

decyzją z dnia 29 maja 2013 r. ustalił wysokość podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie zdrowotne za okres od stycznia 1999 r. do października 2011 r. z

tytułu prowadzonej przez wnioskodawcę pozarolniczej działalności gospodarczej.

Sąd Apelacyjny zaaprobował ustalenia Sądu Okręgowego i przyjął je za

własne, podzielając również ocenę prawną dokonaną przez ten Sąd.

Sąd drugiej instancji wskazał, że rozpoznawanie indywidualnych spraw w

zakresie podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu, do których zalicza się sprawy

dotyczące objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym i ustalenia prawa do świadczeń,

należy zgodnie z art. 109 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach

opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2015 r., poz. 581 ze zm., dalej jako „ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej”) do

dyrektora oddziału wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia. Stosownie zaś

do art. 109 ust. 2 tej ustawy, sprawy z zakresu wymierzania i pobierania składek na

ubezpieczenie zdrowotne należą do właściwości organów ubezpieczeń

3

społecznych. Stwierdzenie przez Dyrektora […] Oddziału Wojewódzkiego

Narodowego Funduszu Zdrowia ostateczną decyzją z dnia 16 listopada 2011 r.

istnienia obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego odwołującego się z tytułu

prowadzonej przez niego pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia 1

stycznia 1999 r. obligowało zatem organ rentowy do wydania decyzji ustalającej

podstawę wymiaru składek na to ubezpieczenie. Zgodnie z art. 46 ust. 1 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze zm., dalej jako „ustawa o systemie ubezpieczeń”, bądź

„ustawa systemowa”) na odwołującym się, jako płatniku składek spoczywał

obowiązek obliczenia oraz opłacenia należnej składki za każdy miesiąc

kalendarzowy oraz przesyłania deklaracji rozliczeniowej do właściwego organu

rentowego.

Sąd odwoławczy podniósł, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie

zdrowotne dla osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą nie

zależy od rozmiaru tej działalności ani od tego, czy w tym samym okresie pozostaje

się w stosunku pracy. Składki na ubezpieczenie zdrowotne płaci się z każdego

tytułu podlegania temu ubezpieczeniu. Zgodnie z obowiązującym do 31 marca

2003 r. art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 6 lutego 1997 r. o powszechnym ubezpieczeniu

zdrowotnym (Dz.U. Nr 28, poz. 153 ze zm.), do ustalania podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie zdrowotne osób prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą stosuje się przepisy określające podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe tych osób. W myśl obowiązującego do grudnia

2008 r. art. 18 ust.8 ustawy systemowej, podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą stanowiła zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60%

przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w poprzednim kwartale. Według art. 23

ust. 2 ustawy z dnia 23 stycznia 2003 r. o powszechnym ubezpieczeniu w

Narodowym Funduszu Zdrowia (Dz.U. Nr 45, poz. 391 ze zm.), w okresie od 1

kwietnia 2003 r. do 30 września 2004 r., a następnie od 1 października 2004 r. do

28 lutego 2009 r., stosownie do brzmienia art. 81 ust. 2 ustawy o świadczeniach

opieki zdrowotnej, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne osób

prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą stanowiła zadeklarowana

4

kwota, nie niższa niż 75% przeciętnego wynagrodzenia. Od dnia 1 marca 2009 r.

podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne tych osób stanowi

zadeklarowana kwota, nie niższa niż 75% przeciętnego wynagrodzenia w sektorze

przedsiębiorstw w czwartym kwartale roku poprzedniego, łącznie z wypłatami z

zysku.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że przedmiotem niniejszego postępowania była

wyłącznie legalność zaskarżonej decyzji organu rentowego z 29 maja 2013 r.

dotyczącej ustalenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne za

okres od stycznia 1999 r. do października 2011 r. Decyzja ta nie jest decyzją

wymierzającą składki zdrowotne lub ustalającą zaległości składkowe, nie dotyczy

więc bezpośrednio składek na ubezpieczenie zdrowotne i ich wysokości, a więc

także kwestii ich przedawnienia, czy umorzenia należności składkowych. Tym

samym ani zarzut przedawnienia części składek, ani kwestia ich umorzenia na

podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z

tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność

(Dz.U. z 2012 r., poz. 1551) nie mogły być przedmiotem niniejszego postępowania.

Reasumując Sąd drugiej instancji uznał, że zaskarżona decyzja organu

rentowego z dnia 29 maja 2013 r. ustalająca podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenie zdrowotne za okres od 1 stycznia 1999 r. do 30 października 2011 r.

była prawidłowa, a podnoszone przez odwołującego się w apelacji zarzuty

przedawnienia należności z tytułu części składek na ubezpieczenie zdrowotne, jak

również dotyczące kwestii umorzeniu z mocy ustawy należności składkowych nie

były objęte przedmiotem sporu w niniejszym postępowaniu i nie mogły wpłynąć na

zmianę zaskarżonego wyroku.

Powyższy wyrok w całości został przez odwołującego się zaskarżony skargą

kasacyjną, w której powołał się na podstawę naruszenia prawa materialnego:

- art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w

związku z art. 82 ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej - polegające na ich

błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu przez uznanie zasadności wymiaru

składki na ubezpieczenie zdrowotne w przypadku braku osiągania przychodu z

tytułu działalności gospodarczej oraz uznanie, iż fakt stwierdzenia podlegania

ubezpieczeniu odrębną decyzją przesądza o obowiązku uiszczania składek na

5

ubezpieczenie zdrowotne, z pominięciem okoliczności braku osiągnięcia przychodu

z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w okresie zatrudnienia

wnioskodawcy,

- art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych -

polegający na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu przez przyjęcie, że

umorzenie należności z tytułu składek nie mogło być przedmiotem niniejszego

postępowania;

- art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – przez jego

niezastosowanie;

- niezastosowanie wobec odwołującego się przepisów ustawy z dnia 9

listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych

składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

W uzasadnieniu skargi podniósł, że Sąd bezpodstawnie uznał, że

niedopuszczalne jest orzekanie w zakresie umorzenia niezapłaconych przez

odwołującego się składek z tytułu prowadzonej przez niego pozarolniczej

działalności gospodarczej. Według skarżącego, od momentu wniesienia odwołania

pełniącego rolę pozwu do sądu powszechnego rozpoznawana sprawa staje się

sprawą cywilną podlegającą rozstrzygnięciu wedle reguł właściwych dla tej kategorii

spraw. Skoro zatem organem właściwym w przedmiocie umorzenia należności jest

organ rentowy, to wniosek o umorzenie tychże należności powinien również zostać

rozstrzygnięty w postępowaniu, które toczy się na skutek odwołania od zaskarżonej

decyzji.

Skarżący zarzucił, że Sąd w ogóle nie badał podnoszonych przez niego

kwestii, dotyczących tego, czy istnieją przesłanki do umorzenia składek na

podstawie art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, choć

skarżący wielokrotnie podnosił, że jego sytuacja materialna jest bardzo zła i spełnia

przesłanki do umorzenia składek z tego przepisu. Sąd powinien zatem zbadać, czy

nie zachodzą przesłanki umorzenia składek na ubezpieczenie zdrowotne na rzecz

wnioskodawcy na podstawie wskazanego przepisu i orzec w tym zakresie.

6

Zdaniem skarżącego, Sąd zupełnie pominął też podnoszoną przez niego

okoliczność, że przez większość okresu, za jaki orzeczono obowiązek

odprowadzania składek na ubezpieczenie zdrowotne, był zatrudniony w spółce „K.”

Sp.j. i nie osiągał z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej żadnych

dochodów. Zdaniem skarżącego Sąd naruszył również obowiązek uwzględnienia

przesłanek umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek wynikających z

ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu

nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność

gospodarczą.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

W sprawie, w której strona odwołuje się od decyzji organu rentowego

dotyczącej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne, sąd jest

związany wydaną uprzednio ostateczną decyzją administracyjną regulującą samo

podleganie strony temu ubezpieczeniu. Podleganie danej osoby ubezpieczeniu

zdrowotnemu z określonego tytułu stanowi zagadnienie prejudycjalne w stosunku

do rozstrzygnięcia w przedmiocie podstawy wymiaru składek z tego samego tytułu.

Należy przypomnieć, że jak wskazuje się w judykaturze - sąd w postępowaniu

cywilnym obowiązany jest uwzględniać stan prawny wynikający z osnowy

ostatecznej decyzji administracyjnej, chyba że decyzja została wydana przez organ

niepowołany lub w zakresie przedmiotu orzeczenia bez jakiejkolwiek podstawy w

obowiązującym prawie materialnym, względnie z oczywistym naruszeniem reguł

postępowania administracyjnego. W tych przypadkach sąd nie jest związany

decyzją administracyjną, ponieważ jest ona bezwzględnie nieważna i - pomimo jej

formalnego nieuchylenia - nie wywołuje skutków prawnych. W tym stanie rzeczy w

sprawie o podstawę wymiaru składek sąd jest związany ostateczną decyzją

administracyjną rozstrzygającą kwestię podlegania ubezpieczeniu zdrowotnemu,

która nie może być już przedmiotem ponownego badania w sprawie o podstawę

wymiaru składek na to ubezpieczenie (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29

stycznia 2008 r., I UK 173/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 78 i z dnia 10 czerwca

7

2008 r., I UK 376/07, OSNP 2009 nr 21-22, poz. 295). Tym bardziej sąd w sprawie

o podstawę wymiaru składek nie może badać podlegania danej osoby

ubezpieczeniu zdrowotnemu z określonego tytułu, gdy kwestia ta została uprzednio

rozstrzygnięta prawomocnym wyrokiem sądowym wydanym w innej sprawie.

W sprawie skarżącego, poza stanowiącą przedmiot zaskarżenia decyzją z

dnia 29 maja 2013 r., ustalającą podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie

zdrowotne z tytułu prowadzenia przez ubezpieczonego pozarolniczej działalności

gospodarczej, wydane zostało uprzednio prawomocne rozstrzygnięcie w

przedmiocie podlegania przez niego ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu tej

działalności w postaci wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 30

maja 2012 r., oddalającego skargę L. C. na decyzję Prezesa Narodowego

Funduszu Zdrowia z dnia 18 stycznia 2012 r., utrzymującą w mocy decyzję

Dyrektora […] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 16

listopada 2011 r., stwierdzającą istnienie obowiązku ubezpieczenia zdrowotnego

skarżącego z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej od dnia 1

stycznia 1999 r. do chwili wydania tej decyzji. W konsekwencji Sąd Apelacyjny był

niniejszej sprawie zobowiązany uznać, że w okresie wymienionym w decyzji

Dyrektora […] Oddziału Wojewódzkiego Narodowego Funduszu Zdrowia skarżący

podlegał ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu wykonywania pozarolniczej

działalności gospodarczej.

Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją organ rentowy ustalił podstawę

wymiaru składek na to ubezpieczenie i jak trafnie stwierdził Sąd Apelacyjny, brak

jest przesłanek do kwestionowania prawidłowości tej decyzji w zakresie określonej

decyzją wysokości tej podstawy. W szczególności żadnego znaczenia dla ustalenia

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne skarżącego nie ma to, czy

i w jakiej wysokości osiągał on w spornym okresie przychody z prowadzonej

działalności. Z przepisów przytoczonych prawidłowo przez Sąd Apelacyjny wynika

bowiem, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu

prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej nie jest uzależniona od

wysokości przychodu osiąganego przez ubezpieczonego. Podstawę tę zawsze

stanowi zadeklarowana kwota, które jednak nie może być niższa niż określony

8

przepisami procent przeciętnego wynagrodzenia, także wtedy, gdy ubezpieczony

nie osiąga żadnych przychodów z tej działalności.

Trafnie Sąd drugiej instancji przyjął także, iż przedmiot sporu w sprawie

mogło stanowić tylko to, o czym orzekł organ rentowy w sentencji zaskarżonej

decyzji. W sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania

jest bowiem określony treścią decyzji organu rentowego, od której odwołanie

wszczyna postępowanie przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych (por. np.

postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 22 lutego 2012 r., II UK 275/11, LEX nr

1215286; z dnia 2 marca 2011 r., II UZ 1/11, LEX nr 844747; z dnia 18 lutego

2010 r., III UK 75/09, OSNP 2011 nr 15-16, poz. 215; z dnia 3 lutego 2010 r., II UK

314/09, LEX nr 604214). Zaskarżona decyzja dotyczyła zaś wyłącznie ustalenia

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne w okresie w niej

wskazanym i tylko w takim zakresie mogła być kwestionowana przed Sądem.

Inaczej rzecz ujmując, Sąd mógł skontrolować legalność tej decyzji tylko pod kątem

prawidłowego ustalenia wysokości podstawy wymiaru składek. Poza zakresem

przedmiotowym tej sprawy pozostawało więc zarówno przedawnienie części

składek na ubezpieczenie zdrowotne, jak i kwestia ich ewentualnego umorzenia na

podstawie art. 28 ust. 3a ustawy systemowej, czy też na podstawie przepisów

ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu

nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność.

Przedawnieniu ulegają bowiem należności z tytułu składek (art. 24 ust. 4 ustawy

systemowej), a nie podstawa ich wymiaru. Zarzut przedawnienia może być zatem

podnoszony przy kwestionowaniu decyzji organu rentowego wymierzającej składki,

a takiego przedmiotu nie dotyczy decyzja zaskarżona w niniejszej sprawie.

Natomiast kwestia umorzenia należności składkowych jest zupełnie odrębna tak od

decyzji ustalającej podstawę wymiaru składek, jak i od decyzji wymierzającej te

składki. Jej rozstrzygnięcie wymaga bowiem uprzedniego złożenia wniosku do

organu rentowego z dowodami wymaganymi przez stosowne przepisy, rozpoznania

tego wniosku i wydania decyzji o umorzeniu tych należności, bądź odmowie

uwzględnienia tego wniosku. Prawidłowość takiej decyzji może kontrolować sąd

tylko na skutek wniesienia od niej odwołania. Nie ma natomiast żadnych

kompetencji, aby niejako przy okazji rozpoznawania odwołania od decyzji o

9

zupełnie innym przedmiocie (ustalenie podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie zdrowotne) rozważać, czy nie zachodzą podstawy do umorzenia

składek. Dodać do tego należy, że zgodnie z art. 83 ust. 4 ustawy systemowej, od

decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia

społeczne, wydanych na podstawie art. 28 tej ustawy, nie przysługuje odwołanie do

sądu ubezpieczeń społecznych. Stronie przysługuje prawo do wniesienia wniosku

do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, na

zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do

wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone

w Kodeksie postępowania administracyjnego. Natomiast kwestia umorzenia

należności składkowych na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. została

rozstrzygnięta wydaną na wniosek skarżącego decyzją organu rentowego z dnia 22

października 2013 r., umarzającą postepowanie jako bezprzedmiotowe. Właściwym

trybem do podnoszenia zarzutów dotyczących objęcia skarżącego przepisami tej

ustawy jest postępowanie toczące się na skutek odwołania od decyzji z dnia 22

października 2013 r., a nie postępowanie dotyczące zupełnie innego przedmiotu.

Zarzuty skarżącego okazały się zatem całkowicie nieuzasadnione, wobec

czego skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c.

kc