IV CSK 79/15

Sygn. akt IV CSK 79/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 25 listopada 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z powództwa Giełdy […] Spółki Akcyjnej w W.

przeciwko J. D.-K. i K. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 listopada 2015 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 lipca 2014 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok:

a) w punkcie II (drugim) w części oddalającej apelację

pozwanych skierowaną do wyroku sądu pierwszej instancji

uwzględniającego powództwo o zapłatę kwoty 347.459,85 (trzysta

czterdzieści siedem tysięcy czterysta pięćdziesiąt dziewięć

złotych 85/100) złotych,

b) w punkcie III (trzecim)

2

- i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego,

2) oddala skargę kasacyjną w pozostałej części.

UZASADNIENIE

3

Wyrokiem z dnia 26 listopada 2013 r. Sąd Okręgowy w G. w sprawie

z powództwa Giełdy […] z siedzibą w W. przeciwko J. D.-K. i K. K. o zapłatę

zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powoda kwotę 647 459,85 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia 11 czerwca 2012 r. do dnia zapłaty, zastrzegając

pozwanym prawo do powołania się w toku postępowania egzekucyjnego na

ograniczenie odpowiedzialności do udziału każdego z nich w prawie własności

nieruchomości położonej w miejscowości L., powiat M., dla której to nieruchomości

Sąd Rejonowy w M. prowadzi księgę wieczystą […]; w pozostałej części

powództwo oddalił.

Wyrokiem z dnia 22 lipca 2014 r. Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji

pozwanych J. D.-K. i K. K., zmienił wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 26

listopada 2013 r. w ten sposób, że oddalił powództwo w zakresie odsetek

ustawowych od zasądzonej kwoty 647 459,85 zł od dnia 11 czerwca 2012 r. do

dnia zapłaty; w pozostałej części apelację oddalił.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwany K.K., w ramach prowadzonej

działalności gospodarczej, w dniu 1 czerwca 1992 r. zawarł z Bankiem […]S.A.

umowę kredytową obejmującą kredyt w kwocie 300 000 zł zabezpieczony hipoteką

zwykłą w kwocie 647 459,85 zł na nieruchomości stanowiącej przedmiot

współwłasności pozwanych, położonej w L., powiat M. W treści wpisu wskazano, że

jest to „hipoteka z 60% odsetkami”. Pozwany nie spłacił kredytu, a egzekucja

wszczęta przeciwko niemu na podstawie wyciągu z ksiąg banku została umorzona

postanowieniem komornika z dnia 11 lutego 1999 r. na podstawie art. 823 k.p.c.

Bank S.A. umową przelewu wierzytelności z dnia 13 lutego 2002 r. przeniósł

powyższą wierzytelność - kapitał w kwocie 300 000 zł oraz odsetki umowne

naliczone do dnia 24 kwietnia 1994 r. w kwocie 425 352,33 zł. wraz z dalszymi

odsetkami ustawowymi od dnia wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego do

dnia zapłaty - na rzecz Fundacji […] w W. W umowie przelewu wskazano, że

cedowana wierzytelność kredytowa jest zabezpieczona wekslem in blanco oraz

hipoteką na nieruchomości pozwanych położonej w L. Fundacja […] w dniu 20

lutego 2002 r. zawarła z Giełdą […] z siedzibą w W. umowę przelewu opisanych

wierzytelności. Giełda złożyła do Sądu Rejonowego w B. wniosek o wykreślenie

dotychczasowego wierzyciela hipotecznego i wpisanie jej jako nowego wierzyciela,

4

tj. w miejsce Banku […] S.A. Sąd oddalił wniosek, wskazując, że umowa przelewu

obejmowała samą wierzytelność, z tego względu przeniosła jedynie uprawnienia ze

stosunku zobowiązaniowego, natomiast nie przeniosła hipoteki z uwagi na

odmienny charakter tych praw. Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 18

marca 2004 r. oddalił apelację wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego

z uwagi na brak wpisu do księgi wieczystej Fundacji […] jako cesjonariusza

wierzytelności hipotecznej. W dniu 22 kwietnia 2004 r. Bank […] S.A. w likwidacji

zawarł z Fundacją aneks do umowy przelewu z dnia 13 lutego 2002 r., przenosząc

na nabywcę wierzytelności również zabezpieczającą tę wierzytelność hipotekę. W

dniu 5 sierpnia 2010 r. Sąd Rejonowy w M. wydał postanowienie o wpisie do księgi

wieczystej prowadzonej dla nieruchomości pozwanych Fundację […] w likwidacji w

miejsce poprzedniego wierzyciela. Fundacja umową przelewu z dnia 25 sierpnia

2011 r. przeniosła przedmiotową wierzytelności wraz z zabezpieczeniami, w tym

hipoteką zwykłą, na powódkę Giełdę […]. Na podstawie tej umowy powódka

w dniu 10 stycznia 2012 r. została wpisana do właściwej księgi wieczystej jako

wierzyciel hipoteczny w miejsce Fundacji.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie był zasadny podniesiony przez

pozwanych zarzut nieważności umowy przelewu wierzytelności z dnia 25 sierpnia

2011 r. zawartej pomiędzy Fundacją a powódką Giełdą […]. Sąd pierwszej instancji

uznał, że w świetle art. 79 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i

hipotece w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 lutego 2011 r. – dalej jako u.k.w.)

oraz art. 509 § 1 k.c. ważna była umowa cesji wierzytelności zawarta w dniu 13

lutego 2002 r. pomiędzy Bankiem a Fundacją, mocą której wierzytelność wraz z

zabezpieczającą ją hipoteką została przeniesiona na Fundację, przy czym

skuteczne przejście wierzytelności na nabywcę nastąpiło w chwili dokonania

odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Wedle oceny Sądu pierwszej instancji,

wobec nieważności umowy przelewu wierzytelności z dnia 20 lutego 2002 r., nie

było przeszkód do zawarcia nowej umowy cesji w dniu 25 sierpnia 2011 r., czyli w

dacie, w której Fundacja była podmiotem ujawnionym w księdze wieczystej jako

wierzyciel hipoteczny. Z tego względu bezzasadny był zarzut braku legitymacji

procesowej czynnej strony powodowej.

5

Sąd pierwszej instancji wskazał, że w świetle art. 69 u.k.w. zabezpieczenie

hipoteczne obejmuje tylko odsetki od zwłoki i nie dotyczy odsetek kapitałowych,

które jako wierzytelność będąca dochodem wierzyciela, muszą być wyraźnie

wymienione we wpisie, gdyż zwiększają sumę wyznaczającą granice

odpowiedzialności dłużnika hipotecznego. Sąd uznał, że treść wpisu hipoteki

zabezpieczającej sporną wierzytelność („hipoteka z 60 % odsetkami”) oraz fakt

zabezpieczenia wierzytelności hipoteką zwykłą wskazują, że przedmiotem

zabezpieczenia było roszczenie o zwrot kapitału w kwocie 300 000 zł oraz odsetek

kapitałowych w wysokości 374 459,85 zł. Ponadto pozwani nie obalili domniemania

wynikającego z art. 71 u.k.w. i nie wykazali, by wierzytelność w kwocie

dochodzonej nie istniała lub istniała w wysokości mniejszej. Wobec powyższego,

Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo co do całej dochodzonej kwoty wraz

z ustawowymi odsetkami od dnia 11 czerwca 2012 r.

Sąd Apelacyjny wskazał, że cechą wierzytelności hipotecznej, tj.

wierzytelności zwykłej zabezpieczonej hipoteką jest ścisłe powiązanie pomiędzy

samą wierzytelnością a hipoteką, co wyraża się m.in. w wymogach w zakresie cesji.

Zwrócił jednak uwagę, że ustawa nie wymaga jednoczesnego spełnienia

wszystkich warunków skuteczności przelewu wierzytelności hipotecznej, a jedynie

jednoznacznie określa te warunki oraz wskazuje na konieczność ich wypełnienia.

Do skutecznego przeniesienia wierzytelności hipotecznej konieczne jest

przeniesienie wierzytelności, przeniesienie hipoteki zabezpieczającej tę

wierzytelność oraz dokonanie wpisu nowego wierzyciela do księgi wieczystej.

W ocenie Sądu Apelacyjnego o skuteczności przelewu wierzytelności hipotecznej

w stanie prawnym sprzed nowelizacji ustawy o księgach wieczystych i hipotece nie

decydowała jednoczesność spełnienia trzech wymienionych elementów, lecz

spełnienie każdego z nich w odniesieniu do jednej, jednoznacznie określonej

wierzytelności tak zabezpieczonej. Skutkiem niejednoczesnego dokonywania

wskazanych czynności, co miało miejsce w niniejszej sprawie, był jedynie stan

bezskuteczności zawieszonej, trwający do czasu wypełnienia wszystkich

koniecznych wymogów cesji. Umowa przelewu wierzytelności zawarta w dniu

13 lutego 2002 r. pomiędzy Bankiem S.A. i Fundacją przeniosła wierzytelność

hipoteczną, na podstawie umowy z dnia 22 kwietnia 2004 r. nastąpiło również

6

przeniesienie na nabywcę hipoteki, a w dniu 5 sierpnia 2010 r. sąd wydał

postanowienie o wpisie cesjonariusza do księgi wieczystej. Stan pełnej

skuteczności umowy przelewu z dnia 13 lutego 2002 r. wystąpił z dniem

uprawomocnienia się orzeczenia z dnia 5 sierpnia 2010 r. o wpisie nabywcy

wierzytelności zabezpieczonej hipoteką do księgi wieczystej. Z tą datą dopiero

przedmiotowa wierzytelność weszła do majątku Fundacji, która to Fundacja mogła

następnie umową przelewu z dnia 25 sierpnia 2011 r. przenieść przedmiotową

wierzytelność na rzecz powódki. Podsumowując, Sąd Apelacyjny nie podzielił

zarzutów apelacji w części kwestionującej skuteczne nabycie przez powódkę

przymiotu cesjonariusza przedmiotowej wierzytelności, tym samym – legitymacji

procesowej czynnej w sprawie.

Sąd Apelacyjny wskazał, że wpis dokonany do księgi wieczystej przez

właściwy sąd ma wagę prawomocnego orzeczenia wiążącego zarówno strony i sąd,

który je wydał, jak i inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji

publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego, nie jest zatem, ze względu na treść art. 365 § 1 k.p.c., możliwe

skuteczne podważenie przez pozwanych prawomocnego orzeczenia sądowego

dotyczącego wpisu do księgi wieczystej poprzez negowanie prawidłowości

podstawy prawnej tego wpisu, jaką dla sądów obu instancji w postępowaniu

wieczystoksięgowym były umowa przelewu wierzytelności z dnia 13 lutego 2002 r.

wraz z aneksem do niej oraz wniosek o wpis strony uprawnionej.

Sąd Apelacyjny uznał za częściowo zasadne zarzuty w zakresie naruszenia

przepisów art. 77 oraz art. 68 zd. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece

w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej w 2009 r. W ocenie Sądu Apelacyjnego,

nie ulega wątpliwości, że hipoteką wpisaną do księgi wieczystej prowadzonej dla

nieruchomości pozwanych objęta została nie tylko kwota kapitału kredytowego, ale

także (w części) odsetki umowne od tego kapitału ujawnione we wpisie. Sąd

Apelacyjny uznał, że powódka może dochodzić tych odsetek kapitałowych bez

naruszenia art. 77 ustawy o księgach wieczystych i hipotece w sytuacji, gdy zostały

one za ściśle oznaczony okres skapitalizowane przez strony umowy kredytowej

i doliczone do kwoty kredytu. Wpis hipoteki zwykłej obejmuje ujawnienie wysokości

odsetek od zabezpieczonej wierzytelności (60%), przede wszystkim jednak

7

kwotowo określa sumę hipoteki w wysokości objętej żądaniem pozwu. W tych

warunkach, zdaniem Sądu Apelacyjnego, nie ma znaczenia tytuł powstania tej

wierzytelności hipotecznej, lecz objęta wpisem do księgi wieczystej suma hipoteki

stanowiąca zabezpieczenie kapitału o takiej wysokości. Sąd Apelacyjny przyjął

zatem, że powódka może skutecznie żądać zaspokojenia z całej sumy

wierzytelności hipotecznej ujętej we wpisie do księgi wieczystej bez naruszenia art.

77 ustawy o księgach wieczystych i hipotece. Uznał za błędne rozstrzygnięcie Sądu

pierwszej instancji w zakresie zasądzenia od pozwanych odsetek ustawowych za

opóźnienie w spełnieniu świadczenia, liczonych od dnia wniesienia pozwu do dnia

zapłaty. Podkreślił, że pozwani, którzy skutecznie podnieśli zarzut przedawnienia

wierzytelności, mogą ponosić odpowiedzialność wobec powódki jedynie jako

dłużnicy rzeczowi i tylko do wartości sumy hipoteki ujawnionej w księdze wieczystej

prowadzonej dla nieruchomości, z której wierzyciel może się zaspokoić.

Pozwani J. D.-K. i K. K. wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Apelacyjnego z dnia 22 lipca 2014 r., zaskarżając ten wyrok w części oddalającej

apelację (punkt drugi sentencji). Zaskarżonemu wyrokowi zarzucili naruszenie norm

prawa procesowego: art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez

brak wskazania podstawy prawnej mającej statuować sankcję bezskuteczności

zawieszonej umowy przelewu z dnia 13 lutego 2002 r. oraz wadliwą interpretację

art. 365 § 1 k.p.c. polegającą na przyjęciu, że prawomocny wpis do księgi

wieczystej skutkuje niemożnością podważenia przez pozwanych ważności umowy

cesji stanowiącej podstawę wpisu, ponieśli także zarzut naruszenia norm prawa

materialnego: art. 79 ust. 1 u.k.w. w zw. z art. 58 § 1 k.c.; art. 3 ust.1 u.k.w.; art. 65

ust. 1 w zw. z art. 68 w zw. z art. 102 § 1 u.k.w.; art. 77 u.k.w. art. 482 § 1 k.c. w zw.

z art. 65 § 1 i 2 k.c. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie

punktu drugiego oraz przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanych solidarnie kosztów

postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Merytoryczna ocena skargi kasacyjnej w pozostałej części wymaga najpierw

odniesienia się do zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

8

(odnośnie dopuszczalności oparcia skargi kasacyjnej zarzutach naruszenia art. 328

§ 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. postanowienie SN z dnia 22 maja 2013 r.

III CSK 293/12, OSNC 2013/12/148).

Jak przyjmuje się w orzecznictwie Sądu Najwyższego, naruszenie art. 328

§ 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. wtedy tylko może mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, jeśli braki lub inna wadliwość uzasadnienia zaskarżonego wyroku

uniemożliwiają Sądowi Najwyższemu dokonanie kontroli kasacyjnej (zob. m. in.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 2015 r. V CSK 671/14, niepubl.; z

dnia 25 czerwca 2014 r., IV CSK 621/13, niepubl.). Wbrew temu co zarzuca się

w związku z tą podstawą kasacyjną Sąd drugiej instancji wskazał na jakiej

podstawie faktycznej ocenił zgłoszona roszczenie. Wyjaśnił też podstawę prawną

wyroku i przytoczył przepisy prawa, które stanowią podstawę odpowiedzialności

dłużnika rzeczowego. W rozważaniach tych odrzucił wymienioną wyraźnie w art.

58 § 1 k.c. sankcję nieważności czynności umowy przelewu wierzytelności z dnia

13 lutego 2002 r. uznając dopuszczalność odpowiedniego zastosowania innego

rodzaju sankcji, do której odwołują się inne przepisy kodeksu cywilnego (np. art.

18, 103 k.c.).

Bezpodstawnie zarzuca się w skardze kasacyjnej naruszenie art. 79 ust. 1

u.k.w., który przewidywał, że wierzytelność zabezpieczona hipoteką nie może być

przeniesiona bez hipoteki, chyba że umowa stanowi inaczej. Dopiero z dniem

20 lutego 2011 r. doszło do istotnej zmiany w tym zakresie (ustawa z dnia

26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 131, poz., 1075) polegającej na przyjęciu w art. 79

ust. 1 zasady, że w razie przelewu wierzytelności hipotecznej na nabywcę przechodzi

także hipoteka, chyba umowa stanowi inaczej. Pozostając przy dotychczasowych

rozwiązaniach trzeba uwzględnić, iż skuteczność przelewu zależy od przeniesienia

wierzytelności, przeniesienia hipoteki zabezpieczającej tę wierzytelność oraz wpisu

nowego wierzyciela do księgi wieczystej. Ograniczenie się w umowie obejmującej

przelew wierzytelności hipotecznej do oświadczenia woli obejmującego jedynie

przeniesienie wierzytelności albo hipoteki nie oznacza sprzeczności tej czynności

prawnej z ustawą. Jak podkreśla się w piśmiennictwie sprzeczność taka wystąpiłaby,

gdyby obie strony wyraźnie zastrzegły, że przenoszą wierzytelność bez hipoteki albo

9

hipoteką bez wierzytelności. Dlatego, pomijając czy rzeczywiście ze względu na treść

art. 509 § 2 k.c. istnieją wątpliwości co do zakresu przedmiotu przelewu, a strony

wyrażały wolę przeniesienia wierzytelności wraz z zabezpieczającą ją hipoteką, to brak

jest podstaw do kwestionowania skuteczności złożenia dodatkowego, zgodnego

oświadczenia woli o przeniesieniu hipoteki, tak jak uczyniły to dnia 22 kwietnia 2002 r.

Bank oraz Fundacja.

Oceny w zakresie legitymacji czynnej nie zmienia słuszne prezentowane

w skardze kasacyjnej stanowisko o dopuszczalności obalenia domniemania zgodności

prawa jawnego z księgi wieczystej z rzeczywistym stanem. Domniemanie to dotyczy

także hipoteki, która nie ma samodzielnego bytu i jest ściśle związana

z wierzytelnością, którą zabezpiecza. Obalenie tego domniemania jest dopuszczalne

nie tylko w procesie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym, ale także w każdym postępowaniu, w którym kwestia ta stanowi przesłankę

rozstrzygnięcia z czym łączy się bezzasadne odwołanie się przez Sąd orzekający do

treści art. 365 § 1 k.p.c. (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2004 r., I CK

38/04, niepubl.; z dnia 21 czerwca 2011 r., I CSK 555/10 OSNC-ZD 2012, nr 2, poz. 43;

Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2011 r. w sprawie III CSK 146/10, niepubl.).

Z tych względów należy podzielić stanowiskom Sądu Apelacyjnego odnośnie

istnienia uzasadnionej podstawy odpowiedzialności rzeczowej pozwanych w części

obejmującej należność główną. Dlatego Sąd Najwyższy w tym zakresie oddalił skargę

kasacyjną na podstawie art. 39814

k.p.c..

W pozostałym zakresie zaskarżony wyrok podlega uchyleniu. Jest to wynik

błędnego założenia Sądu drugiej instancji, że nie ma żadnego znaczenia tytuł

powstania pozostałych wierzytelności hipotecznej a wystarczające jest tylko objęcie

wpisem sumy hipoteki stanowiącej zabezpieczenie kapitału.

Ocena prawidłowości wykładni i zastosowania, wskazanego w ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej, przepisu prawa materialnego jest możliwa bowiem

tylko w sytuacji, gdy pozwalają na nią ustalenia faktyczne sądu drugiej instancji,

stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku (por. wyrok SN z dnia 11 marca

2003 r., V CKN 1825/00, niepubl.) Zastosowanie przepisów prawa materialnego do

niedostatecznie ustalonego przez Sąd drugiej instancji stanu faktycznego oznacza

wadliwą subsumcję tego stanu do zawartych w nich norm prawnych, a brak

10

stosownych ustaleń uzasadnia zarzut kasacyjny naruszenia prawa materialnego przez

niewłaściwe jego zastosowanie (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca

2013 r., III CSK 270/12, niepubl.; z dnia 5 września 2012 r., IV CSK 76/12, nie publ.).

Wskazane uchybienie pozostają w związku z podniesionym w skardze

kasacyjnej zarzutem dotyczącym zakresu dopuszczalności kapitalizacji odsetek

w związku z treścią art. 482 § 1 k.c., a także łączą się z zarzutem zmiennego

charakteru oprocentowania kredytu udzielonego na podstawie umowy z dnia

1 czerwca 1992 r. w związku z treścią art. 65 ust. 1 w zw. z art. 68 i w zw. z art. 102 §

1 k.c.

Poczynienie ustaleń dotyczących komponentów wierzytelności pozostających

poza świadczeniem głównym, poza samymi postanowieniami umowy kredytowej, na

które powołują się skarżący jest także niezbędne wobec ugruntowanego

w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądu, że wprawdzie hipoteka zwykła,

zabezpiecza odsetki kapitałowe ujawnione we wpisie (por. wyroki SN z dnia

24 listopada 1998 r., I CKN 864/98, OSNC 1999, nr 6, poz. 11; z dnia 12 marca

2003 r., III CKN 1026/00, niepubl.; z dnia 17 marca 2004 r., II CK 81/03, niepubl.;

uchwała z dnia 20 maja 2005 r., III CZP 24/05, OSNC 2006, nr 4, poz. 60; wyrok

z dnia 13 stycznia 2005 r., IV CK 451/04, niepubl.) niemniej jednak

nie istnieje możliwość wpisu w ramach tej hipoteki oprocentowania według

zmiennej stopy procentowej (tak w postanowieniach z dnia 12 marca 2003 r., III CKN

1026/00, niepubl.: zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada

2003 r., V CK 451/03, niepubl.; oraz wyrok z dnia 30 marca 2006 r., III CSK 38/06,

niepubl.).

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w punkcie 1) wyroku na

podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

11

eb