III CSK 13/15

Sygn. akt III CSK 13/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa J. T.

przeciwko J. W. i A. sp. z o.o. w K.

o ustalenie nieważności umowy,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 3 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej A. sp. z o.o. w K.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 czerwca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

pierwszej instancji (punkt 1, podpunkt I, III, IV, V i VI) oraz

rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego (punkt 3,

4, 5 i 6) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 16 czerwca 2014 r. wydanym w sprawie z

powództwa J. T. przeciwko J. W. i A. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w

K. o ustalenie nieważności umowy w wyniku apelacji powoda zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w K. z dnia 23 grudnia 2013 r., oddalający powództwo, w ten sposób,

że ustalił, że umowa sprzedaży z dnia 12 maja 2013 r. zawarta przed notariuszem

A. U. prowadzącym Kancelarię Notarialną w S. jest nieważna w zakresie, w jakim J.

W. zbyła na rzecz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „A.” w K. nieruchomość

stanowiącą działkę ewidencyjną nr 1249, położoną w G. powiat O., objętej księga

wieczystą […]; w pozostałej części powództwo oddalił; apelację w pozostałym

zakresie oddalił.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powód J. T. i J. W. pozostawali przez

prawie trzydzieści lat w konkubinacie. W dniu 20 sierpnia 2000 r. J. T. i J. W.

zawarli umowę, określoną jako umowa dzierżawy, obejmującą gospodarstwo rolne

wraz z budynkami stanowiące własność J. W. położone w miejscowości G.

składające się z działek o numerach: 684, 710, 1249, 1277 o powierzchni 4,04 ha. J.

W. jako wydzierżawiający oddała w dzierżawę J. T. w całości opisane

gospodarstwo rolne do użytkowania rolnego zgodnie z wymogami prawidłowej

gospodarki na okres 10 lat. W umowie ustalono, że wydzierżawiający nie pobiera

korzyści z tytułu dzierżawy, natomiast zobowiązania podatkowe ponosi dzierżawca.

Powód jako dzierżawca ustanowił służebność osobistą dla wydzierżawiającego

i jego rodziny w budynku mieszkalnym i budynkach gospodarczych. W dniu

29 września 2000 r. powód zawarł umowę określoną jako umowę dzierżawy z T. P.

i I. K., matką i bratem matki pozwanej J. W., będącymi współwłaścicielami po 1/2

części gospodarstwa rolnego o powierzchni 8,41 ha położonego w miejscowości G.,

składającego się z działek: 851, 993, 994,1003, 1230. Na podstawie tej umowy

gospodarstwo rolne zostało wydzierżawione powodowi na okres 10 lat począwszy

od 1 września 2000 r. Ustalono w umowie, że dzierżawca nie opłaca czynszu,

uiszcza natomiast podatki i wszelkie należności związane z własności

wydzierżawianych gruntów. Powód zawarł także w dniu 18 września 2000 r.

umowę, nazwaną umową dzierżawy, z T. P. (matką pozwanej J. W.), na podstawie

której T. P. wydzierżawiła powodowi na okres 10 lat (począwszy od 1 września

3

2000 r.) gospodarstwo rolne położone w G. składające się z działek: 993, 994.

Strony umowy ustaliły, że dzierżawa ma charakter nieodpłatny, a dzierżawca

uiszcza podatki i wszelkie należności związane z własnością wydzierżawianych

gruntów. Pozwana J. W. na mocy umowy darowizny z dnia 11 sierpnia 2000 i z

dnia 22 lipca 2003 r. stała się właścicielką całego gospodarstwa rolnego, w tym

działek: 1249, 1227, 1230.

W dniu 12 maja 2003 r. została zawarta w formie aktu notarialnego umowa

sprzedaży, na mocy której pozwana J. W. sprzedała A. spółce z o.o. w K.,

reprezentowaną przez prezesa zarządu W. M., nieruchomość położoną w

miejscowości G., składającą się z działek o numerach: 1249, 1227, 1230. Powód

J.T. i pozwana J. W. w dniu 30 sierpnia 20004 r. na piśmie dokonali dobrowolnego

rozwiązania z dniem 31 sierpnia 2004 r. zawartych umów dzierżawy obejmujących

między innymi działki: 648, 710, 851, 993, 1003, 1227.

Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo J. T., uznając, że pozwanemu nie

przysługiwało ustawowe prawo pierwokupu, ponieważ umowa zawarta przez niego

z pozwaną J. W., obejmująca nieruchomości będące przedmiotem postępowania,

nie była umową dzierżawy w rozumieniu kodeksu cywilnego (art. 693 § 1 i 2 k.c.).

Wskazał, że w zawartych umowach strony ustaliły, że dzierżawca nie ma

obowiązku zapłaty czynszu z tytułu dzierżawy na rzecz wydzierżawiającego.

Zdaniem Sądu Okręgowego, umowy te należy zakwalifikować jako bezczynszowe

korzystanie z nieruchomości rolnej z prawem pobierania pożytków. Jak ocenił Sąd,

stronie takiej umowy nie przysługuje prawo pierwokupu; podobnie sankcja

nieważności bezwarunkowej umowy sprzedaży określona w art. 599 § 2 k.c.

związana jest z naruszeniem praw dzierżawcy, a nie osoby korzystającej

bezczynszowo z cudzej nieruchomości.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, sankcja nieważności umowy nie mogła mieć

zastosowania do nieruchomości składającej się z z działek nr 1220 i 1227,

ponieważ nie miała ona charakteru nieruchomości rolnej, a tego wymagał

art. 695 § 2 k.c. w brzmieniu ówcześnie obowiązującym. Taki charakter miała

niezabudowana nieruchomość oznaczona jako działka nr 1249. Sąd Apelacyjny

uznał, że umowa zawarta przez powoda i pozwaną J. W., nazwana „umową

4

dzierżawy” dotycząca nieruchomości nr 1249 „podpadała” pod przepis art. 708 k.c.

zamieszczony w dziale regulującym stosunek prawny dzierżawy, który nakazuje

odpowiednie stosowanie przepisów o dzierżawie w wypadku, gdy osoba biorąca

nieruchomość rolną do używania i pobierania pożytków nie jest obowiązana do

uiszczania czynszu, lecz tylko do ponoszenia podatków i innych ciężarów

związanych z własności lub posiadaniem gruntu. Sąd ten przyjął, że do zakresu

uprawnień osoby biorącej nieruchomość rolną do używania i pobierania pożytków,

bez zastrzeżonego obowiązku uiszczania czynszu, wchodziło uprawnienie z art.

695 § 2 k.c., tj. ustawowe prawo pierwokupu. Sąd Apelacyjny wskazał, że umowa

sprzedaży z dnia 12 maja 2003 r. została zawarta bezwarunkowo, co zgodnie z art.

599 § 2 k.c. skutkuje nieważnością bezwzględną od chwili jej zawarcia.

Sąd Apelacyjny uznając, że powód ma interes prawny w ustaleniu

nieważności umowy sprzedaży z dnia 12 maja 2003 r., uwzględnił, że powodowi

w chwili zawarcia spornej umowy przysługiwało prawo pierwokupu podobnie jak

dzierżawcy i zamierzał z tego prawa skorzystać, a ponadto w dniu wniesienia

pozwu, tj. 20 sierpnia 2010 r. formalnie obowiązywała umowa z dnia 20 sierpnia

2000 r. - zawarta na okres dziesięciu lat, licząc od 1 września 2000 r. - a powód był

w posiadaniu przedmiotu umowy. W końcu, z uwagi na zawarcie bezwarunkowej

umowy sprzedaży w stosunku do powoda nie rozpoczął się bieg terminu zawitego

z art. 598 § 2 k.c. liczony od zawiadomienia powoda o zawarciu umowy

warunkowej.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 16 czerwca 2014 r.,

wniosła pozwana A. spółka z o.o. zaskarżając ten wyrok w części, tj. co do: pkt 1.I,

1.III, 1.IV, 3, 4 sentencji. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie prawa

materialnego, tj. błędną wykładnię art. art. 695 § 2 k.c. w zw. z art. 708 k.c., art.

599 § 2 k.c. w zw. z art. 695 § 2 k.c. w zw. z art. 798 k.c. Podniosła także zarzut

naruszenia art. 189 k.p.c. samodzielnie i w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz treścią

pisma z dnia 30 sierpnia 2004 r. „Dobrowolne rozwiązanie umów dzierżawy”

polegające na przyjęciu przez Sąd Apelacyjny, że powód miał interes prawny w

żądaniu ustalenia nieważności przedmiotowej umowy sprzedaży nieruchomości

zawartej przez pozwanych z uwagi na naruszenie ustawowego prawa pierwokupu

oraz błędną wykładnię art. 678 § 2 k.c. w zw. z art. 694 k.c.

5

Skarżąca wniosła o uchylenie i zmianę wyroku w zaskarżonej części

poprzez orzeczenie co do istoty sprawy i oddalenie apelacji wniesionej

przez powoda w całości i obciążeniu powoda kosztami postępowania apelacyjnego

i kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części

i przekazanie w tym zakresie spawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art., 695 § 2 k.c.

w brzmieniu obwiązującym bezpośrednio przed jego uchyleniem z dniem

16 lipca 2003 r., a zatem mającym zastosowanie do oceny uprawnień powoda.

Jak słusznie podnosi się w doktrynie prawa cywilnego nic nie sprzeciwia się

przeciwko odpowiedniemu stosowaniu do używania bezczynszowego

z nieruchomości rolnej przepisów o pierwokupie przysługującym dzierżawcom

nieruchomości rolnej. Te same względy, które przemawiają za stabilizacją sytuacji

długoletniego dzierżawcy, przemawiają także za stabilizacją używania gruntów

rolnych w ramach umowy określonej w art. 708 k.c. Dodać też trzeba, że zawarte

w art. 708 k.c. odesłanie odnosi się do odpowiedniego stosowania przepisów działu

II tytułu XVII Księgi Trzeciej Kodeksu cywilnego. Zastosowanie tych przepisów do

bezczynszowego używania gruntów rolnych będzie zatem wyłączone jedynie wtedy,

gdy nie da się tego pogodzić z istotą tej nienazwanej umowy uregulowanej w art.

708 k.c. Tytułem przykładu można wskazać te przepisy zawarte w dziale

zatytułowanym „Dzierżawa”, które dotyczą czynszu tj. art. 693 § 2, czy 700 k.c. (zob.

też uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 1993 r., III CZP 39/93, OSNCP

1993/10/178; wyrok z dnia 7 kwietnia 2004 r., IV CK 240/03, niepubl.).

Zastosowanie art. 695 § 2 k.c. zamieszczonego przed jego uchyleniem w dziale

II Kodeksu cywilnego poświęconym umowie dzierżawy, do którego odsyła art. 708

k.c., osłabia argumentację odmiennego poglądu, wykluczającego prawo

pierwokupu w odniesieniu do bezczynszowego używania nieruchomości rolnej ze

względu na późniejsze ustaleniu prawa pierwokupu dla dzierżawcy gruntu rolnego

poza Kodeksem cywilnym tj. w art. 3 ustawy z dnia 11 kwietnia 2003 r.

o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64, poz. 592 ze zm. dalej jako - u.k.u.r.).

6

Konsekwencją zastosowania art. 695 § 2 k.c. do umowy określonej

w art. 708 k.c. i uznania na tej podstawie, że osobie używającej bezczynszowo

nieruchomość rolną przysługuje, tak jak dzierżawcy, prawo pierwokupu

nieruchomości rolnej, jest zastosowanie do bezwarunkowej sprzedaży sankcji

określonej w art. 599 § 2 k.c. Przewidziana tym przepisem sankcja odnosi się

między innymi do naruszenia prawa pierwokupu przysługującego z mocy ustawy

dzierżawcy. Artykuł 695 § 2 k.c. był do dnia jego uchylenia (15 lipca 2003 r.,

art. 10 u.k.u.r.) przepisem, który przyznawał prawo pierwokupu dzierżawcy

nieruchomości rolnej w razie sprzedaży tej nieruchomości. Przyjęcie tożsamego

uprawnienia płynącego z art. 695 § 2 k.c. zarówno po stronie dzierżawcy jak

i osoby używającej nieruchomość i pobierającej pożytki na podstawie umowy

określonej w art. 708 k.c. usprawiedliwia zastosowanie tej samej sankcji w razie

naruszenia prawa pierwokupu.

Według jednoznacznego brzmienia art. 599 § 2 k.c., jeżeli prawo pierwokupu

przysługujące z mocy ustawy wymienionym w nim podmiotom, sprzedaż dokonana

bezwarunkowo jest nieważna. Pogląd ten, znalazł też wyraz w jednolitym w tym

zakresie orzecznictwie Sądu Najwyższego: w uchwale z dnia 30 lipca 1968 r.,

III CZP 48/68 (OSNCP 1969, nr 3, poz. 49), w uchwale z dnia 11 maja 1973 r.,

III CZP 21/73 (OSNCP 1973, nr 11, poz. 197) i w wyroku z dnia 14 października

1999 r., (I CKN 155/98 (niepubl.). Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym

niniejszą sprawę nie znajduje podstaw do odstąpienia od tego poglądu, który

znajduje jednoznacznie wsparcie w treści art. 599 § 2 k.c. Jak wskazał Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 12 grudnia 2001 r. (sygn. akt III CKN 453/99, niepubl.),

nieważność czynności prawnej oznacza, że czynność jest bezwzględnie nieważna,

tj. nie wywołuje żadnych skutków prawnych i nieważność ta zachodzi tak

w stosunkach miedzy stronami czynności jak i w stosunku do osób trzecich.

Nie ma podstaw do przypisywania "nieważności", o której stanowi art. 599 § 2 k.c.,

innej treści, gdy nie upoważnia do tego ani ten, ani żaden inny przepis.

Konsekwencją nieważności bezwarunkowej umowy sprzedaży rzeczy jest

w szczególności nieotwarcie się możności skorzystania przez uprawnionego

z tytułu prawa pierwokupu z tego prawa (art. 597 § 2 i art. 598 § 1 i 2 k.c.).

Jeżeli uprawniony mimo to złoży oświadczenie o skorzystaniu z prawa pierwokupu

7

(art. 597 § 2 k.c.), oświadczenie to nie powoduje dojścia do skutku umowy

sprzedaży rzeczy między zobowiązanym a uprawnionym (art. 600 § 1 k.c.).

Należy dodać, że skorzystanie z prawa pierwokupu przez uprawnionego

jest obwarowane krótkimi terminami, określonymi w art. 598 § 2 k.c. Pogląd

dopuszczający skorzystanie z tego prawa przez uprawnionego, pomimo

iż sprzedaż dokonana została bezwarunkowo, bez zawiadomienia uprawnionego

o sprzedaży, prowadzi do uznania za dopuszczalne skorzystanie z prawa

pierwokupu w każdym czasie, którego kres wyznacza jedynie upływ terminu

przedawnienia roszczenia uprawnionego, wynikającego z przysługującego mu

prawa pierwokupu. Poglądu tego nie można więc podzielić i z tego względu,

że godzi on w zasadę pewności obrotu, wyrażoną w bezwzględnie obowiązującym

przepisie prawa jakim jest art. 598 § 2 k.c.

Uwzględniając argumenty przedstawione w uzasadnieniu wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 12 grudnia 2001 r. nie można zaakceptować wyrażanego

przez niektórych przedstawicieli doktryny stanowiska, że nieważność zachodzi tylko

pomiędzy stronami bezwarunkowej sprzedaży i dotyka tylko tej bezwarunkowości.

Wówczas, jeżeli pomimo bezwarunkowej sprzedaży uprawniony do prawa

pierwokupu skorzystałby z tego prawa, dochodziłoby do nabycia przez niego

rzeczy. W przypadku nieskorzystania przez uprawnionego z ustawowego prawa

pierwokupu bezwarunkowa umowa sprzedaży staje się ważna.

Zgodnie z art. 678 § 1 k.c., w razie zbycia rzeczy najętej w czasie trwania

najmu nabywca wstępuje w stosunek najmu na miejsce zbywcy, jednak może

wypowiedzieć najem z zachowaniem ustawowych terminów wypowiedzenia.

Uprawnienie to nie przysługuje nabywcy, jeżeli umowa najmu była zawarta na czas

oznaczony z zachowaniem formy pisemnej i z datą pewną, a rzecz została najemcy

wydana (art. 678 § 2 k.c.). W doktrynie podkreśla się, że zastrzeżenie daty pewnej

chroni najemcę przed ewentualna nielojalnością stron, ponieważ zapobiega

zawieraniu umów antydatowanych. Przepisy art. 678 k.c. mają odpowiednie

zastosowanie do umowy dzierżawy (art. 694 k.c.). W orzecznictwie Sądu

Najwyższego w zasadzie jednolicie (poza wyrokiem z dnia 30 września 2008 r.,

II CSK 149/08, niepubl.) przyjmuje się, że data pewna w szerokim tego słowa

znaczeniu, którą czynność prawna nabywa później niż w chwili jej dokonania, ma

8

zastosowanie wówczas, gdy cecha pewności dotyczy istnienia czynności prawnej

w chwili uzyskania daty pewnej w sposoby określone w art. 81 § 2 i 3 k.c. Jest to

możliwe tylko wtedy, gdy data pewna jest zastrzeżona ad eventum (zob. m. in.

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 października

2011 r., III CZP 33/11, OSNC 2012/4/41 oraz wyroki Sądu, z dnia 12 kwietnia

2001 r., II CKN 1323/00, OSNC 2001, nr 12, poz. 177, z dnia 5 lutego 2009 r.,

II CSK 149/08, i uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2005 r., III CZP

104/05). Taki charakter ma data pewna wymagana w art. 678 § 2 k.c. do umowy

najmu, a odpowiednio - ze względu na odesłanie zawarte w art. 694 k.c. - do

umowy dzierżawy i umowy określonej w art. 708 k.c., gdyż została zastrzeżona do

wywołania określonych skutków prawnych tj. pozbawienia nabywcy najętej lub

wydzierżawionej rzeczy wypowiedzenia dotychczasowych, zawartych na czas

oznaczony, umów najmu, dzierżawy lub umowy z art. 708 k.c. z zachowaniem

ustawowych terminów wypowiedzenia (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia

22 listopada 1978 r., III CRN 232/78, OSNC 1979/9/173 oraz z dnia 5 lutego

2009 r., I CSK 325/08, OSNC-ZD 2010/2/30). Dla wywołania przewidzianego

w art. 678 w zw. z art. 694 oraz art. 708 k.c. skutku wobec nabywcy nieruchomości

rolnej i wobec osoby używającej tej nieruchomości rolnej na podstawie umowy

określonej w art. 708 k.c. nie ma znaczenia czy wzmianka organu państwowego,

organu jednostki samorządu terytorialnego albo notariusza umieszczona zostanie

na pierwszym, czy następnym egzemplarzu dokumentu obejmującego treść

oświadczeń woli stron, czy też na woli stron.

Słusznie zarzuca się w skardze kasacyjnej naruszenie art. 189 k.p.c.

ale tylko o tyle, o ile kwestionuje się przyjęte przez Sąd Apelacyjny okoliczności

usprawiedliwiające interes prawny powoda w ustaleniu nieważności bezwarunkowej

umowy sprzedaży. Interes prawny rozumiany jako potrzeba uzyskania ochrony

prawnej stanowi merytoryczną przesłankę powództwa opartego na podstawie z art.

189 k.p.c.

Pojęcie interesu prawnego w rozumieniu art. 189 k.p.c. było przedmiotem

licznych orzeczeń i wypowiedzi przedstawicieli nauk prawnych. Przyjmuje się,

że jest to obiektywna, czyli wywołana rzeczywistą koniecznością ochrony

określonej sfery prawnej potrzeba uzyskania przez stronę powodową wyroku

9

odpowiedniej treści. Interes prawny istnieje wówczas, gdy istnieje niepewność

stosunku prawnego lub prawa, wynikająca z obecnego lub przewidywanego ich

kwestionowania lub naruszenia, zatem gdy zachodzi swoista potrzeba ich

potwierdzenia, wynikająca z sytuacji prawnej w jakiej znajduje się powód (por. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1972 r., III CRN 607/71, OSNCP 1973,

nr 4, poz. 64 i z dnia 22 września 1999 r., I PKN 263/99, OSNAPUS 2000, nr 2,

poz. 36). Powód może mieć też interes prawny w ustaleniu istnienia stosunku

prawnego przez stwierdzenie ważności lub nieważności czynności prawnej

kreującej ten stosunek (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 1976 r.,

II CR 288/76, OSNCP 1977, nr 5-6, poz. 91). Interes prawny powoda może

usprawiedliwiać wówczas usunięcie przeszkody dla jego dalszych czynności

prawnych, jak i uzyskanie szeroko pojętej ochrony prawnej (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 22 października 2014 r., II CSK 687/13, niepubl.).

Orzeczenie sądowe ustalające nieważność czynności prawnej potwierdza

nieistnienie stosunku prawnego (prawa) i jako swoisty prejudykat ma znaczenie dla

ewentualnych czynności i rozstrzygnięć wykraczających poza prawa rzeczowe do

nieruchomości. Jego uzyskanie umożliwia osiągnięcie wielu celów, m.in. ułatwia

dochodzenie roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia, odpowiedzialności

cywilnej lub karnej stron czynności lub osób występujących w charakterze ich

reprezentantów. W uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia

2007 r., V CSK 109/07 (OSNC 2008, nr 9, poz. 107) wskazano, że unicestwienie

nieważnych umów ma samoistną wartość także ze względu na rękojmię wiary

publicznej ksiąg wieczystych. O braku interesu prawnego w ustaleniu można mówić

wówczas, gdy powód nie ma jakiejkolwiek potrzeby ustalenia prawa lub stosunku

prawnego, lub gdy może osiągnąć w pełni ochronę swych praw w inny sposób

(patrz: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2002 r., IV CKN 1529/00).

Trzeba jednak zawsze mieć na uwadze, że powództwo o ustalenie podlega

zasadzie aktualności, zgodnie z którą za podstawę orzeczenia przyjmuje się stan

rzeczy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c. oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 kwietnia 2012 r., sygn. akt: II CSK 474/11, niepubl.). Z tej

przyczyny interes prawny w żądaniu ustalenia musi występować w chwili orzekania.

10

W przedmiotowej sprawie brak jest jakichkolwiek ustaleń w tym zakresie na dzień

zamknięcia rozprawy przed Sądem drugiej instancji.

Ocena prawidłowości wykładni i zastosowania, wskazanego w ramach

pierwszej podstawy kasacyjnej, przepisu prawa materialnego jest możliwa

tylko w sytuacji, gdy pozwalają na nią ustalenia faktyczne sądu drugiej instancji,

stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku (por. wyrok SN z dnia

11 marca 2003 r., V CKN 1825/00, niepubl.) Zastosowanie przepisów

prawa materialnego do niedostatecznie ustalonego przez Sąd drugiej instancji

stanu faktycznego oznacza wadliwą subsumcję tego stanu do zawartych w nich

norm prawnych, a brak stosownych ustaleń uzasadnia zarzut kasacyjny naruszenia

prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 27 czerwca 2013 r., III CSK 270/12, niepubl.; z dnia 5 września

2012 r., IV CSK 76/12, niepubl.).

Bez ustalenia stanu faktycznego na chwilę zamknięcia rozprawy przed

Sądem drugiej instancji nie jest możliwa ocena, czy powód rzeczywiście ma

interes prawny w dochodzeniu stwierdzenia nieważności, zawartej ponad 11 lat od

chwil zamknięcia tej rozprawy, bezwarunkowej umowy sprzedaży zawartej

z naruszeniem jego prawa pierwokupu, zwłaszcza, iż według ustaleń Sądu,

przynajmniej do chwili wniesienia pozwu, powód ciągle korzystał z przedmiotowej

nieruchomości na dotychczasowych zasadach. Przytoczone przez Sąd drugiej

instancji okoliczności obejmują czas wniesienia powództwa, a nie ma żądnych

danych czy okoliczności te istniały na datę zamknięcia rozprawy. Trzeba też

zważyć, że bezwzględna nieważność umowy sprzedaży zawartej z naruszeniem

przysługującego powodowi prawa pierwokupu nie otwiera możliwości skorzystania

z prawa pierwokupu ze skutkiem przewidzianym w art. 600 k.c.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. uchylił wyrok Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazał temu

Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania.

11

eb