IV CSK 90/15

Sygn. akt IV CSK 90/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Jan Górowski

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Parafii Rzymskokatolickiej

w O.

przeciwko Skarbowi Państwa-Wojewodzie […], Agencji Nieruchomości Rolnych w

W. Oddziałowi Terenowemu w B. i Gminie G.

o przywrócenie własności, przyznanie nieruchomości zamiennych ewentualnie

zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej Skarbu Państwa

- Wojewody […]

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 września 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 17 lutego 2014 r. Sąd Okręgowy w T. nakazał pozwanej

Agencji Nieruchomości Rolnych w W. Oddział Terenowy w B. złożenie

oświadczenia woli, że zwraca powodowej Parafii Rzymskokatolickiej w O. własność

nieruchomości stanowiącej geodezyjnie wyodrębnione działki nr 484 o powierzchni

0,1717 ha i nr 485 o powierzchni 0,09222 ha położone w O., dla których w Sądzie

Rejonowym w G. prowadzona jest księga wieczysta KW […] oraz własność

nieruchomości stanowiącej wyodrębnione działki nr 121/22 o powierzchni 1,47 ha i

nr 211/14 o powierzchni 52,48 ha położone w N. gmina G., dla których w Sądzie

Rejonowym w G. prowadzona jest księga wieczysta KW […]. Ponadto, Sąd nakazał

pozwanej, aby złożyła oświadczenie woli, że przenosi na powódkę własność

nieruchomości stanowiącej geodezyjnie wyodrębnioną działkę nr 41/2 o

powierzchni 0,73 ha położoną w O. gmina G., dla której w Sądzie Rejonowym w G.

prowadzona jest księga wieczysta KW […]. Następnie, Sąd zasądził na rzecz

powódki od Skarbu Państwa - Wojewody […] kwotę 299.422,60 zł, a od Gminy G.

kwotę 74,654 zł i orzekł o kosztach procesu i kosztach sądowych. Postanowieniem

z dnia 11 marca 2014 r. Sąd Okręgowy uzupełnił ten wyrok przez „dopisanie w

punktach 3 i 4” (dotyczących kwot zasądzonych od Skarbu Państwa i Gminy G.)

słów: „z ustawowymi odsetkami od dnia ogłoszenia wyroku do dnia zapłaty”.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił, że Katolicka Gmina

Kościelna w O. była wpisanym do księgi wieczystej KW O. właścicielem

nieruchomości położonej w O., o powierzchni 76,2356 ha. Nieruchomość ta

stanowiła w znacznej części gospodarstwo rolne służące utrzymaniu proboszcza

jako tzw. beneficjum, a częściowo była zajęta przez kościół i cmentarz.

Nieruchomość została przejęta na własność Państwa na podstawie przepisów

ustawy z dnia 20 marca 1950 r. o przejęciu przez Państwo dóbr martwej ręki,

poręczeniu proboszczom posiadania gospodarstw i utworzeniu Funduszu

Kościelnego (Dz. U. Nr 9, poz.87 ze zm., dalej jako ustawa z dnia 20 marca 1950 r.

lub ustawa o p.d.m.r.). Protokoły przejęcia, z dni 23 października 1950 r. i 24

stycznia 1959 r. nie zachowały się; przejęcie to zostało potwierdzone orzeczeniem

Urzędu do spraw Wyznań w W. z dnia 16 września 1961 r., nr …/67. W roku 1977

Państwo zwróciło powódce trzy działki o łącznej powierzchni 1,93 ha. Na skutek

3

nowego pomiaru niezwróconej części gruntu, ustalono, że powstał „przybytek”

powierzchni wynoszący 2,9837 ha. W dniu 24 kwietnia 1991 r. do Komisji

Majątkowej w W., działającej na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 maja 1989 r.

o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.

Nr 29, poz. 154, ze zm., dalej jako ustawa z 17 maja 1989 r. lub u.s.p.k.k.),

wpłynęło pismo, z którego wynikało, że składający i podpisujący je działają w

imieniu wnioskodawcy to jest Parafii Rzymsko-Katolickiej w O. i wnoszą o wydanie

orzeczenia przywracającego Parafii własność nieruchomości objętej księgą

wieczystą KW O., o powierzchni 73,7776 ha, zabudowanej, stanowiącej grunty

rolne, użytki zielone i nieużytki, w sytuacji zaś gdyby przywrócenie własności nie

było możliwe, o przyznanie nieruchomości zamiennej lub odszkodowania. W

uzasadnieniu wniosku wskazano, że nieruchomość przejęta przez Państwo

stanowiła własność Katolickiej Gminy Kościelnej i była gospodarstwem rolnym

proboszcza. W toku postępowania regulacyjnego Komisja Majątkowa orzeczeniem

z dnia 25 maja 2004 r., uwzględniając część żądań, zwróciła Parafii działki gruntu o

powierzchni 0,3894 ha objęte księgą wieczystą KW […]. Parafia zawarła również

ugodę z Nadleśnictwem G., w wyniku której zrzekła się roszczeń do działki o

powierzchni 0,20 ha a zwrócono jej działkę o powierzchni 3,72 ha. Komisja

Majątkowa nie uzgodniła orzeczenia co do roszczeń odnoszących się do

pozostałych gruntów o czym powiadomiła Parafię pismem z dnia 29 lipca 2010 r.

informując o możliwości dochodzenia tej części roszczeń na drodze sądowej.

Powódka wniosła pozew w dniu 28 stycznia 2011 r. i konstruując żądanie zgodnie

z art. 63 ustawy z dnia 17 maja 1989 r., domagała się zaspokojenia roszczeń w

odniesieniu do pozostałego gruntu, to jest – po uwzględnieniu wyników

postępowania regulacyjnego – roszczeń do gruntu o powierzchni 72,4344 ha.

Roszczenia zostały skierowane przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w W. i

Skarbowi Państwa a także Gminie G., wobec ustalenia, że część przyjętych

gruntów podlegała komunalizacji. W toku postępowania przedmiotem ustaleń

faktycznych była wartość przejętych nieruchomości i zagadnienie możliwości

wydzielenia działek zamiennych. Przedmiotem z kolei ocen prawnych, w związku

z zarzutem pozwanych, była legitymacja czynna powódki. Sąd, po analizie zarówno

przepisów historycznych jak i orzecznictwa sądów, wyraził pogląd, że powódka jest

4

następcą prawnym Katolickiej Gminy Kościelnej w O. Sąd rozważył również zarzut

pozwanych utraty przez powódkę roszczeń z art. 63 ustawy z 17 maja 1989 r., a to

wobec wszczęcia postępowania przed Komisją Majątkową przez podmiot, który nie

był umocowany do działania i w świetle obowiązującego prawa również nie mógł

być pełnomocnikiem powódki. Sąd wskazał, że warunkiem dochodzenia roszczeń

na drodze sądowej jest wcześniejsze prowadzenie postępowania regulacyjnego i

zachowanie terminu sześciu miesięcy z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 16 grudnia 2010

r. o zmianie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w

Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U z 2011 r. Nr 18, poz. 89), co w sprawie nastąpiło.

Sąd nie jest natomiast uprawniony do badania czy postępowanie przed Komisją

było prowadzone prawidłowo, postępowanie sądowe nie stanowi bowiem

kontynuacji postępowania przed Komisją Majątkową.

Apelacje od tego wyroku wnieśli wszyscy pozwani. Wyrokiem z dnia

11 września 2014 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w części

zasądzającej od Skarbu Państwa - Wojewody […] kwotę 299.422,60 zł w ten

sposób, że zamiast tej kwoty zasądził od tego pozwanego na rzecz powódki kwotę

284.113,90 zł, a w pozostałej części oddalił powództwo, zmienił wyrok w części

zasądzającej od Gminy G. kwotę 74.654 zł w ten sposób, że zamiast tej kwoty

zasądził od tego pozwanego na rzecz powódki kwotę 69.044 zł, zmienił

rozstrzygnięcie o kosztach sądowych i procesu, oddalił apelacje w pozostałej części

i orzekł o kosztach za drugą instancję. Ponadto, z apelacji pozwanego Skarbu

Państwa od wyroku (postanowienia) uzupełniającego z dnia 11 marca 2014 r.,

uchylił to rozstrzygnięcie (w części dotyczącej skarżącego) i przekazując sprawę w

tej części Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania zniósł postępowanie w

sprawie w tym zakresie.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej instancji,

że powódka jest następcą prawnym Katolickiej Gminy Kościelnej w O. ujawnionej

jako właściciel nieruchomości objętej KW O. Wskazał, że podmiot ten, mający

osobowość prawną, funkcjonujący na podstawie przepisów ustawy pruskiej z 20

czerwca 1875 r., utracił byt prawny z chwilą wejścia w życie Konkordatu z 1925 r.

Od tej chwili bowiem osobowość prawna przysługiwała wyłącznie tym podmiotom,

którym osobowość tę przyznawało prawo kanoniczne. Prawo kanoniczne

5

osobowość tę przyznało m.in. diecezjom, kościołom parafialnym, kapitulnym, a

także beneficjom. Osoby prawne wymienione w prawie kanonicznym, czy też

erygowane przez upoważnioną do tego władzę kościelną stały się podmiotem praw,

w tym prawa własności, przysługującym dotychczas katolickim gminom kościelnym.

Sąd Apelacyjny wskazał, że dobra kościelne objęte księgą wieczystą O.

obejmowały teren należący do beneficjum proboszczowskiego wraz z kościołem

parafialnym p.w. […] w O. Z dekretu Biskupa C. z dnia 20 lutego 1937 r. w sprawie

utworzenia parafii O. wynikało, że cały majątek należący do dotychczasowej kuracji

przy kościele w O. został, w związku ze wznowieniem parafii, przekazany

kościołowi parafialnemu i beneficjum; w dekrecie wskazano, że obszar ziemi

beneficjalnej w O. wynosi 68.7356 ha. Wobec powyższego, ziemia beneficjalna

służąca utrzymaniu proboszcza położona w O., związana z kościołem parafialnym,

stała się własnością beneficjum proboszczowskiego powołanej tym dekretem

parafii. Ten stan prawny trwał do chwili uznania za nieobowiązujący Konkordatu, co

nastąpiło uchwałą Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z dnia 12 września

1945 r. Od tej zaś chwili brak było w państwowym porządku prawnym podstawy

prawnej dla uznania za osoby prawne tych podmiotów, których osobowość prawna

wynikała z przepisów prawa kanonicznego. Orzecznictwo Sądu Najwyższego

(postanowienie z dnia 18 kwietnia 1963 r. I CR 223//63, OSNCP 1964, nr 11,

poz.198) osobowość prawną przypisało parafiom, diecezjom i diecezjalnym

seminariom duchownym Kościoła Rzymskokatolickiego, taki stan prawny wynikał

też pośrednio z przepisów niskiej rangi (zarządzenie Dyrektora Urzędu ds. Wyznań

z 13 sierpnia 1971 r. w sprawie wykonania przepisów ustawy z 23 czerwca 1971 r.

o przejęciu przez osoby prawne Kościoła Rzymskokatolickiego oraz innych

związków wyznaniowych własności niektórych ruchomości położonych na Ziemiach

Zachodnich i Północnych). W ten sposób doszło do potwierdzenia na gruncie prawa

państwowego posiadania przez parafię osobowości prawnej i nastąpiło to przed

wejściem w życie kodeksu prawa kanonicznego z 25 stycznia 1983 r.; przepisy tego

kodeksu przyznały parafii osobowość prawną na gruncie prawa wyznaniowego.

Źródłem podmiotowości prawnej parafii, a więc i powódki nie było uregulowanie

ujęte w art. 72 ustawy z 17 maja 1989 r.; przepis ten jedynie porządkował sytuację

prawną tych podmiotów, które osobowość prawną uzyskały wcześniej, na

6

podstawie przepisów prawa kanonicznego. Ponadto, Państwo w latach 60. i 70.

traktowało powodową Parafię jako osobę prawną i następcę prawego poprzedniego

właściciela o czym świadczył dokonany na jej rzecz zwrot części upaństwowionej

nieruchomości. W ocenie Sądu Apelacyjnego, skoro nieruchomości Katolickiej

Gminy Kościelnej przejął Kościół Parafialny wraz z beneficjum proboszczowskim, a

po 1945 r. jednostkę organizacyjną Kościoła Katolickiego stanowiły parafie, które z

uwagi na strukturę organizacyjną i własnościową należało identyfikować z

wcześniejszymi kościołami parafialnymi to uzasadniało to wnioskowanie, że

powódka jest następcą prawnym tych podmiotów. Sąd Apelacyjny zauważył

również, że jeżeli nawet nie zachodzi następstwo prawne w ścisłym znaczeniu tego

słowa, to powódka jako kościelna osoba prawna, z uwagi na organizacyjny i

terytorialny związek z majątkiem Kościoła Katolickiego, którego dotyczyło

postępowanie regulacyjne kontynuowane przed sądem, ma określone ustawą

uprawnienie do przywrócenia własności nieruchomości należącej do tego samego

Kościoła. Cel jaki przyświecał ustawodawcy uchwalającemu ustawę z 17 maja 1989

r., brak w prawie państwowym po roku 1945 uregulowań dotyczących kościelnych

osób prawnych, toczenie postępowania przed Komisją Majątkową z udziałem

powódki, pozwalały, w ocenie Sądu Apelacyjnego, zaakceptować stanowisko Sądu

pierwszej instancji, że powódka jest uprawniona do występowania z roszczeniami

na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r.

Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że sąd powszechny nie ma uprawnień do

kontrolowania prawidłowości wniosku wszczynającego postępowanie regulacyjne

i jednocześnie nie podzielił stanowiska skarżących, że wniosek przed Komisję

Majątkową został złożony przez podmiot nieuprawniony. Wskazał, że mimo braku

podpisu proboszcza na wniosku, wnioskodawcą była powodowa Parafia, tak była

ona traktowana przez Komisję Majątkową i również ona była beneficjentem

zapadłego w toku tego postępowania rozstrzygnięcia i ugody.

W odniesieniu do pozostałych zarzutów podniesionych przez apelujących,

Sąd Apelacyjny stwierdził, że orzekając o obowiązku Gminy zapłaty odszkodowania

Sąd Okręgowy wyszedł ponad żądanie, zatem wyrok ponad kwotę żądaną przez

powoda w odniesieniu do tego pozwanego podlegał odpowiedniej zmianie. Zmianie

podlegał też wyrok w części zasądzającej odszkodowanie od Skarbu Państwa –

7

Wojewody […] z uwagi na pominięcie w rozliczeniu wartości działki, której powódka

zrzekła się w postępowaniu regulacyjnym oraz wartości działek zamiennych

przyznanych powódce. Uwzględnienie tych wartości prowadziło do pomniejszenia

kwoty odszkodowania i oddalenia części powództwa. Nie podzielił Sąd zarzutu o

możliwości uznania działki nr 221/1 zaoferowanej przez Agencję Nieruchomości

Rolnych za nieruchomość zamienną, wskazując na istotne przeszkody natury

faktycznej.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł Skarb Państwa-

Wojewoda […], zaskarżając wyrok w części zasądzającej na rzecz powódki kwotę

284.113,90 zł i oddalającej częściowo jego apelację oraz orzekającej o kosztach

procesu w obu instancjach. Zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego to

jest art. 61 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 63 ust. 1-3 w związku z art. 59 ustawy z

dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w

Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U z 2013 r., poz.1169 ze zm.) w związku z kan. 1272

i kan. 1274 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 r. przez przyjęcie, że powódka

ma legitymację czynną w sprawie, naruszenie art. 61 ust. 1 pkt 2 w związku z art.

62 ust. 3 u.s.p.k.k., przy czym w zakresie regulacji art. 62 ust. 3 w wersji

obowiązującej przed uchyleniem tego przepisu ustawą z dnia 16 grudnia 2010 r. o

zmianie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. (Dz.U. z 2011 r., Nr 18, poz. 89) w związku z

art. 4 ust. 2 ustawy zmieniającej, przez wadliwe przyjęcie, że sąd powszechny nie

jest uprawniony do badania skuteczności złożenia wniosku o wszczęcie

postępowania regulacyjnego. Skarżący zarzucił również naruszenie art. 61 ust. 1

pkt 2 w związku za art. 63 ust. 1-3 u.s.p.k.k. w związku z art. 1 ust. 2 i art. 4 ust. 2

ustawy o p.d.m.r., przez wadliwe przyjęcie, że żądanie przywrócenia przejętej

nieruchomości, zgłoszone na podstawie art. 61 ust. 1 pkt 2 u.s.p.k.k. jest zasadne

również w przypadku przywrócenia części przejętej nieruchomości oraz, że

roszczenie regulacyjne obejmuje wszystkie przejęte na podstawie ustawy

z 20 marca 1950 r. nieruchomości, bez względu na cel na jaki dotychczas

były przeznaczane dochody z nieruchomości, oraz, że sąd powszechny jest

uprawniony do ustalania, na potrzeby zgłoszonego roszczenia regulacyjnego,

czy nieruchomość stanowiła gospodarstwo rolne proboszcza oraz uznanie

zasadności roszczenia pomimo wydzielenia części nieruchomości w ramach

8

wykonania ustawy o p.d.m.r. oraz przez przyznanie powódce nieruchomości

zamiennych i odszkodowania w zakresie przekraczającym jej roszczenia.

W ramach tej podstawy skarżący zarzucił jeszcze naruszenie art. 63 ust. 1 pkt 2

ustawy z 17 maja 1989 r. przez nieuwzględnienie wniosków Agencji Nieruchomości

Rolnych związanych z przedstawieniem nieruchomości zamiennych i uznanie,

że wydzielenie działki zamiennej stanowi okoliczność utrudniająca uwzględnienie

żądania przyznania nieruchomości zamiennej.

W ramach podstawy z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. skarżący zarzucił naruszenie

art. 328 § 2 w związku z art. 291 § 1 k.p.c. przez brak dostatecznego wyjaśnienia

ustaleń faktycznych co do następstwa prawnego i legitymacji procesowej powódki,

naruszenie art. 381 k.p.c. przez dopuszczenie dowodu z dokumentu, w postaci

mapy gruntów Rzym. Kat. Parafii O., mającego wpływ na rozstrzygnięcie, mimo że

był to dowód spóźniony oraz naruszenie art. 105 i art. 100 w związku z art. 291 § 1

k.p.c. przez niewłaściwe zastosowanie co miało wpływ na rozstrzygnięcie

o kosztach postępowania.

We wnioskach kasacyjnych pozwany domagał się uchylenia wyroku Sądu

Apelacyjnego w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę

wyroku Sądu Okręgowego w zakresie wskazanym w apelacji i oddalenie

powództwa ewentualnie uchylenia wyroku w zaskarżonej części i przekazania

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nietrafne są zarzuty naruszenia przepisów procesowych w sposób

uzasadniający przyjęcie, że mogło mieć to wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie

zaskarżonego wyroku zawiera wszystkie przewidziane w art. 328 § 2 k.p.c. i istotne

dla wyroku sądu drugiej instancji elementy niezbędne dla przeprowadzenia kontroli

kasacyjnej. Zarzut niedostateczności ocen (według skarżącego) w zakresie

przypisania powódce statusu następcy prawnego katolickiej gminy kościelnej

skarżący nietrafnie umieścił w podstawie procesowej, ponieważ następstwo prawne

jest kwalifikacją prawną. Zauważyć można, że skarżący zagadnienie to ulokował

również wśród zarzutów naruszenia prawa materialnego; trafność tych zarzutów

zostanie oceniona niżej. Nie ma też racji skarżący, że Sąd Apelacyjny naruszył art.

381 k.p.c. przeprowadzając dowód z dokumentu jakkolwiek dokument ten,

9

w postaci mapy gruntów Parafii O., powódka mogła zgłosić przed sądem pierwszej

instancji. Sąd Apelacyjny uwzględniając skomplikowaną materię prawną

rozstrzyganej sprawy, na co wskazał w uzasadnieniu, uznał za potrzebne

wykorzystanie jako dowodu również i tego dokumentu, a biorąc pod uwagę, że sąd

drugiej instancji jest sądem, który ma obowiązek rozstrzygnąć sprawę a nie

apelację, brak podstaw do przypisania Sądowi naruszenia art. 381 k.p.c.

Twierdzenia skarżącego o naruszeniu przez Sąd przepisów dotyczących

rozliczania kosztów procesu należy pominąć ponieważ skarga kasacyjna nie

przysługuje od rozstrzygnięcia o kosztach procesu.

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego

są nietrafne. Zagadnienie legitymacji czynnej powodowej Parafii wiąże się

niewątpliwie z wykazaniem, że jest ona następcą prawnym podmiotu ujawnionego

w księdze wieczystej urządzonej dla nieruchomości przejętej na własność Państwa

w trybie przepisów ustawy o p.d.m.r. Podmiotem tym była Katolicka Gmina

Kościelna w O. Zagadnienie następstwa prawnego parafii po tym podmiocie nie jest

nowe i było już przedmiotem analizy w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W tym

zakresie powołać można uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego

2015 r. IV CSK 312/14 (nie publ.); poglądy wyrażone w powołanym wyroku Sąd

Najwyższy w składzie rozstrzygającym sprawę niniejszą podziela. Katolicka gmina

kościelna to pojęcie związane z kościołem katolickim w dawnym zaborze pruskim.

Po wejściu w życie Konkordatu z 1917 r. wszystkie ustawy, rozporządzenia, dekrety

sprzeczne z jego postanowieniami straciły moc prawną. Okólnik Prezesa Rady

Ministrów z dnia 26 sierpnia 1925 r. wydany w porozumieniu z Ministrami Wyznań

Religijnych i Oświecenia Publicznego, Spraw Wewnętrznych, Sprawiedliwości i

Skarbu, zawierający instrukcje celem wykonania art. XXV Konkordatu co do ustaw,

rozporządzeń i dekretów, sprzecznych z postanowieniami Konkordatu (Monitor

Polski z 4 września 1925 r. nr 204, poz. 877) wymieniając akty prawne, które

utraciły moc, pominął ustawę pruską z dnia 20 czerwca 1875 r. o pracach zarządu

majątku w katolickich gminach kościelnych, stanowiącą podstawę istnienia i

funkcjonowania katolickich gmin kościelnych, co mogło wskazywać, że ustawa

pruska nie przestała obowiązywać. Jednocześnie, nie budziło wątpliwości, że z

chwilą wejścia w życie Konkordatu, elementem powszechnego porządku prawnego

10

stały się przepisy prawa kanonicznego i wyłącznie to prawo decydowało, którym

instytucjom kościelnym lub zakonnym przysługuje osobowość prawna. Dla

usunięcia wątpliwości co do treści uregulowań prawa kanonicznego w zakresie

osobowości prawnej, w Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia

15 maja 1926 r. (Nr 10, str. 175-182) opublikowano komunikat „w sprawie

przepisów prawa kościelnego o osobach prawnych kościelnych i zakonnych”

zawierający, sporządzony przez Biuro Episkopatu Polskiego, wyciąg z prawa

kanonicznego o osobach prawnych kościelnych i zakonnych. Wynikało z niego, że

osobą prawną jest (m.in.) każdy kościół a także beneficjum (kan. 1494 § 2, 99 i

1409); komunikat nie wymieniał katolickiej gminy kościelnej. W orzecznictwie więc

przyjęto, mając na uwadze cel Konkordatu, zmierzający do zaprowadzenia od razu

i w całej pełni zarządu majątkiem według norm prawa kanonicznego, że z chwilą

jego wejścia w życie przestały istnieć gminy kościelne jako osoby prawne i ich

miejsce zajęły (sukcesja) właściwe osoby prawne według prawa kanonicznego (por.

wyrok Najwyższego Trybunału Administracyjnego z dnia 14 maja 1927 r., OSP

1927, poz. 292 i orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 31 października 1930 r., III.

2C 231/30, z dnia 20 listopada 1931 r. III C 299/31 i z dnia 24 stycznia 1936 r., II C

2101/35, OSNC 1936, Nr 8, poz. 328).

Z ustaleń sądów wynikało, że od roku 1937, w związku z utworzeniem

dekretem Biskupa C. z dniem 1 kwietnia 1937 r. parafii O., majątek Kościelnej

Gminy Katolickiej O. stał się majątkiem Kościoła parafialnego p.w. […] i beneficjum

przeznaczonym na utrzymanie każdorazowego proboszcza i służby kościelnej. Taki

stan prawny trwał do roku 1945 r., do chwili uznania Konkordatu za

nieobowiązujący. Uznanie Konkordatu za nieobowiązujący spowodowało, że

przepisy prawa kanonicznego przestały regulować stosunki prawne a obowiązujące

stały się wyłącznie przepisy prawa państwowego. Te zaś ogóle nie regulowały

osobowości prawnej kościelnych osób prawnych. W systemie prawa państwowego

powstała więc niewątpliwie luka prawna, tym bardziej wymagająca wypełnienia, że

Państwo wchodziło w stosunki prawne tak z Kościołem a więc związkiem

wyznaniowym jako całością jak i jego strukturami organizacyjnymi istniejącymi na

oznaczonych terytoriach, władającymi oznaczonym majątkiem. Istnienie Kościoła

Rzymskokatolickiego jako związku wyznaniowego i jego struktur nie mogło być

11

więc i nie było ignorowane przez Państwo. Stosunki Państwo- Kościół do

uchwalenia ustawy z 17 maja 1989 r. przechodziły różne fazy, nie można jednak

zaprzeczyć, że nawet faza pierwsza, niezależnie od jej represyjnego kursu, czego

dowodem była ustawa z 20 marca 1950 r., wskazywała na uznanie podmiotowości

prawnej Kościoła Katolickiego w Polsce. Rząd Rzeczypospolitej Polskiej zawarł

bowiem w roku 1950 z Episkopatem Polski jako reprezentantem Kościoła

Katolickiego w Polsce porozumienie, do treści którego nawiązywał nawet przepis

ustawy, to jest art. 61 ust.1 pkt 2 in fine ustawy z 17 maja 1989 r., w wersji

pierwotnej. Porozumienie to opierało się więc na założeniu, że Kościół

Rzymskokatolicki w Polsce jest prawnie uznany. Niewątpliwie, od treści aktu

uznania zależy jakie jednostki organizacyjne takiego związku korzystać będą z

osobowości prawnej. Do koncepcji uznania (potwierdzenia) jako dopuszczonego w

doktrynie systemu powstania osoby prawnej nawiązał Sąd Apelacyjny w

uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Podkreślić należy, że w doktrynie wskazuje się, iż

forma takiego uznania jest obojętna. Przepisy ustawy o p.d.m.r. dotyczyły odjęcia

własności nieruchomości nie tylko związkowi wyznaniowemu jako całości ale także

własności nieruchomości przysługującej jego jednostkom organizacyjnym (art. 4

ust.1 ustawy), co uzasadnia wniosek, że już wówczas ustawodawca zakładał

istnienie jednostek organizacyjnych związku wyznaniowego będących podmiotem

prawa własności. Obowiązujący wówczas art.36 p.o.p.c. stanowił, że powstanie,

ustrój, zakres zdolności prawnej i ustanie osoby prawnej określa ustawa albo

oparte na niej przepisy, a więc ustawodawca nie akcentował tak wyraźnie jak czyni

to obecnie w art. 33 k.c., że posiadanie osobowości prawnej uzależnione jest od

istnienia przepisu ustawy przyznającego jednostce organizacyjnej tę osobowość.

Stąd też brzmienie art. 36 p.o.p.c. stało się podstawą wnioskowania Sądu

Najwyższego (por. postanowienie z dnia 18 kwietnia 1963 r. I CR 223/63, OSNC

1964/10/98), że wobec braku stosownej ustawy, osobowość prawną pewnych

trwałych struktur kościoła katolickiego, to jest parafii, diecezji i diecezjalnych

seminariów duchownych, można wyprowadzić z brzmienia i celów przepisów rangi

niższej niż ustawa, w szczególność tych, z których wynikało, że Państwo wchodzi

tak w stosunku publicznoprawne jak i prywatnoprawne z takim strukturami.

Powołanie się w rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 20 lutego 1962 r. w

12

sprawie prowadzenia ksiąg przez kościelne osoby prawne oraz zakony

i kongregacje duchowne (Dz. U. z 1962 r., nr 18, poz. 77 ze zm.) na „ kościelne

osoby prawne” wskazywało, że Państwo uznało, iż są jednostki organizacyjne

związku wyznaniowego, które korzystają z osobowości prawnej. Biorąc pod uwagę,

że w strukturze Kościoła Katolickiego rysowały się wyraziście mi.in parafie, których

tworzenie, przekształcanie, znoszenie i ustalanie granic terytorialnych (dekret

z dnia 31 grudnia 1957 r. o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych,

Dz. U. z 1957 r., nr 1, poz. 6) ustawodawca uzależnił od zgody właściwych organów

państwowych, wniosek judykatury (por. też uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 9 stycznia 1964 r. VI KO 49/63, OSNKW 1964/4/67), że parafie

mają osobowość prawną, mimo zastrzeżeń zgłaszanych w piśmiennictwie, został

zaakceptowany. Dodać należy, że dowodem uznania przez Państwo osobowości

prawnej parafii były, trafnie wskazane przez Sąd Apelacyjny, przepisy wydanego na

podstawie delegacji z art. 1 ust. 4 ustawy z dnia 23 czerwca 1971 r. o przejściu na

osoby prawne Kościoła Rzymskokatolickiego oraz innych kościołów i związków

wyznaniowych własności niektórych nieruchomości położonych na Ziemiach

Zachodnich i Północnych (Dz.U. Nr 16, poz.156) zarządzenia Dyrektora Urzędu do

spraw Wyznań z dnia 13 sierpnia 1971 r. w sprawie wykonania przepisów tej

ustawy (M.P. z 1971 r., Nr 44, poz.284) wymieniające jako kościelne osoby prawne

Kościoła Rzymskokatolickiego parafie, diecezje i diecezjalne seminaria duchowne.

W strukturze parafii, wwiązany w nią organizacyjnie i gospodarczo,

pozostawał kościół jako budowla, proboszcz (wymieniony w powołanym wyżej

komunikacie „w sprawie przepisów prawa kościelnego o osobach prawnych

kościelnych i zakonnych” jako ,,niekolegialna osoba moralna, ubocznie jako osoba

moralna prawna w Kodeksie Prawa Kanonicznego wskazana”- kan. 470 § 4),

a także nieruchomości jako beneficjum a więc materialne źródło dochodów

złączonego z nim urzędu, tu: proboszcza (kan.1409). Uznanie za osobę prawną

parafii, w sytuacji gdy obejmowała ona nie tylko ogół wiernych ale i kościół

parafialny i majątek nieruchomy będący źródłem utrzymania proboszcza, a więc

majątek beneficjalny, prowadzi do wniosku, że na gruncie prawa państwowego

parafia będąc osobą prawną była traktowana jako właściciel kościoła i majątku

beneficjalnego. Nie można pomijać, że takie utożsamianie parafii z majątkiem,

13

z którym została związana przez przepisy wewnętrze kościoła katolickiego, było

powszechne i aprobowane przez władzę, która co prawda w aspekcie prawnym

uchylała się od jednoznacznego uregulowania stanu prawnego, ale nie mogła

ignorować oczywistych zdarzeń skutkujących uczestnictwem w obrocie jednostek

kościoła katolickiego. Podkreślić należy, że zwracając w roku 1977 część

nieruchomości upaństwowionej na podstawie ustawy o p.d.m.r., zwrotu dokonano

na rzecz powodowej Parafii, także tę Parafię polecono wpisać (i wpisano) do księgi

wieczystej jako właściciela.

Skarżący zarzucając brak dostatecznego wykazania następstwa prawnego

parafii i wskazując, że następstwo prawne może wynikać wyłącznie z przepisu

prawa, oczekiwał wskazania takiego przepisu; niewątpliwie skarżący ma

świadomość, że w obowiązującym do roku 1989 r. prawie pozytywnym takiego

przepisu nie było. Następstwo prawne pomiędzy Kościelną Gminą Katolicką w O. a

Kościołem p.w. […] i beneficjum nie wywołuje u skarżącego, jak się wydaje,

wątpliwości; istnienie tego następstwa wykazano wyżej przy czym stwierdzić należy,

że o następstwie tym nie przesądza żaden przepis prawa. O następstwie prawnym

powodowej Parafii po Kościele parafialnym p.w. […] w O. i po beneficjum

proboszczowskim przy tym Kościele również nie decyduje państwowe prawo

stanowione, skoro ówczesny ustawodawca od jego uchwalenia uchylał się. Jednak,

jak wskazano, więź organizacyjna, terytorialna i funkcjonalna pomiędzy kościołem,

urzędem proboszcza i nieruchomościami będącymi materialnym źródłem

dochodów tego urzędu wskazuje, że parafia, uznana na gruncie prawa

państwowego za osobę prawną, musiała być jednocześnie na gruncie tego prawa

uznana za właściciela tych nieruchomości.

Sąd Najwyższy nie podziela stanowiska skarżącego, że zastosowanie ma art.

59 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. stanowiący, że w razie zniesienia kościelnej

osoby prawnej jej majątek przechodzi na nadrzędną kościelną osobę prawną,

ewentualnie na Konferencję Episkopatu Polski lub Konferencję Wyższych

Przełożonych Zakonnych, co w ocenie skarżącego prowadzi do wniosku, że status

następcy prawnego przypisać należałoby diecezji jako jednostce nadrzędnej nad

zniesionymi osobami prawnymi kościelnymi to jest Kościołem parafialnym

i beneficjum. Przyczyną, dla której tego poglądu nie można podzielić jest

14

okoliczność, że powołany przepis obowiązuje w porządku prawnym dopiero od

23 maja 1989 r., to jest od wejścia w życie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła

katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej i nie może regulować sytuacji prawnych

mających miejsce przed tą datą (por. art. XXVI przep. wpr. k.c.), w szczególności

decydować o własności majątku kościelnych osób prawnych, których istnieniu

w państwowym porządku prawnym ustawodawca skutecznie zaprzeczył

czterdzieści kilka lat wcześniej. Stąd też zarzut naruszenia kanonu 1272 i 1274

Kodeksu prawa kanonicznego z roku 1983 jest chybiony.

Reasumując, status powodowej Parafii jako właściciela upaństwowionego

w trybie ustawy o p.d.m.r. majątku w postaci nieruchomości objętej KW O.

powoduje, że ta Parafia mogła skutecznie złożyć wniosek przed Komisję Majątkową

jak i wystąpić z powództwem w sprawie niniejszej.

Postępowanie sądowe wszczęte po zakończeniu bytu Komisji Majątkowej

nie jest dalszym etapem tamtego postępowania. Jest postępowaniem toczącym się

od początku i w zasadzie przesłanką skutecznego wytoczenia powództwa jest, aby

postępowanie przed Komisją Majątkową toczyło się i nie zostało merytorycznie

zakończone w odniesieniu do tych samych nieruchomości, których Kościół został

pozbawiony oraz zachowanie terminu do wniesienia pozwu. Postępowanie sądowe

nie ma więc w zasadzie charakteru kontrolnego. Można przyjąć, że sąd bada tylko

dokumenty zebrane w postępowaniu przed Komisją Majątkową w zakresie, w jakim

mogą mieć znaczenie dla dochodzenia i zasadności zgłoszonego w sprawie

sądowej roszczenia procesowego.

Jak wynika z ustaleń, wniosek skierowany do Komisji Majątkowej z dnia

24 kwietnia 1991 r. o wszczęcie postępowania regulacyjnego dotyczył tych samych

nieruchomości, których dotyczyło postępowanie przed sądem. Wniosek jako

wnioskodawcę wskazywał powodową Parafię, a jako organ nadrzędny - Kurię

Biskupią C. Z jego treści wynikało, że Kuria występuje w imieniu Parafii; wniosek

został podpisany przez kanclerza i wikariusza generalnego. Mimo takiego kształtu,

w postępowaniu regulacyjnym przed Komisją Majątkową otrzymał bieg.

W postępowania brał jednak udział proboszcz Parafii i Parafia przez niego

reprezentowana była stroną czynności prawnych skutkujących nabyciem w tamtym

postępowaniu własności nieruchomości.

15

Postępowanie przed Komisją Majątkową miało charakter odformalizowany.

Normowało go, wydane na podstawie zawartej w art. 62 ust. 9 u.s.p.k.k.

zarządzenie Ministra - Szefa Urzędu Rady Ministrów z dnia 8 lutego 1990 r.

w sprawie trybu postępowania regulacyjnego w przedmiocie przywrócenia osobom

prawnym Kościoła Katolickiego własności nieruchomości lub ich części (M. P. Nr 5,

poz. 39 ze zm., dalej: "zarządzenie"). Postępowanie toczyło się według niektórych

tylko zasad procedury administracyjnej, ale nie cywilnej. Nie można zatem

stosować wobec podmiotu działającego za wnioskodawcę zasad dotyczących

pełnomocnictwa wypracowanych na gruncie postępowania cywilnego, podobnie jak

brak podstaw do przypisywania brakowi wniosku polegającemu na niepodpisaniu

go przez umocowany do reprezentacji organ wnioskodawcy, skutków wynikających

z przepisów kodeksu postępowania cywilnego. Niepodpisanie wniosku przez

wnioskodawcę (§ 11 ust. pkt 6 zarządzenia) powinien był skłonić Komisję

Majątkową do wezwania do usunięcia tej wadliwości, ze skutkiem z § 14 ust. 1

zarządzenia to jest pod rygorem zawieszenia postępowania. Skoro tego

nie uczyniono i wnioskowi nadano bieg, wywołał on skutki prawne.

Ponieważ postępowanie kontynuowano, rozstrzygając o własności na rzecz Parafii,

to brak podstawy do przyjęcia, że prawo powódki do dochodzenia roszczenia

wygasło, ze względu na niewystąpienie przez nią z wnioskiem w terminie do

31 grudnia 1992 r. (art. 62 ust. 3 u.s.p.k.k. w związku z art. 2 ustawy zmieniającej

z dnia 11 października 1991 r., Dz.U. z 1991 r., nr 107, poz.459). Błędy Komisji

Majątkowej w procedowaniu nie mogą obciążać strony. Skoro proboszcz Parafii był

zawiadamiany o podejmowanych czynnościach jako wnioskodawca i reprezentował

Parafię przy czynnościach prawnych to nie budzi wątpliwości, że popierał żądania

wniosku.

Z przepisów ustawy z 17 maja 1989 r. wynika, że ustawodawca nie

zamierzał zwrócić Kościołowi Katolickiemu wszystkich nieruchomości przejętych na

własność Państwa w trybie ustawy z 20 marca 1950 r. Przepisy ustawy z 17 maja

1989 r. dotyczą jedynie części tych gruntów i obejmują dwa przypadki. Pierwszy

wynika z art. 60 ust. 1 pkt 2 i nie wiąże się z postępowaniem regulacyjnym, przepis

przesądza o nabyciu ex lege własności części gruntów objętych działaniem ustawy

z 20 marca 1950 r., w razie spełnienia przesłanek wskazanych w przepisie. Drugi

16

wynika z mającego znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy art. 61 ust.1 pkt 2,

w którym ustawodawca zdecydował, że postępowaniu regulacyjnemu poddane

zostają nieruchomości upaństwowione w trybie ustawy z 20 marca 1950 r. jeżeli nie

wydzielono z nich należnych gospodarstw proboszczów i, jak należy rozumieć,

w zakresie odnoszącym się do gruntu niewydzielonego. Oznacza to, że

przewróceniu, w postępowaniu regulacyjnym przed Komisją Majątkową i obecnie

w postępowaniu przed sądem, podlega własność tych nieruchomości, które

stanowiły gospodarstwa rolne proboszczów i dotyczy to powierzchni poręczanej

w ustawie o p.d.m.r. Obszar gospodarstw proboszczów poręczanych przez

Państwo, a więc niepodlegających przejęciu, wynikał z art. 4 ust. 2 ustawy o p.d.m.r.

– przejęciu podlegała wyłącznie nadwyżka ponad ustawową granicę. Stwierdzenie,

że przejęciu podlegała wyłącznie nadwyżka obszaru ponad granicę określoną w art.

4 ust. 2, czyli obszar ponad 50 ha lub ponad 100 ha jeżeli były to grunty położone

na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego (art. 4 ust. 3

ustawy), czyni nietrafnym stanowisko skarżącego, który dowodzi, że ustawa

z 20 marca 1950 r. wyznaczając granicę górną i nie wskazując granicy dolnej

poręczanego gospodarstwa rolnego proboszcza, usprawiedliwia wnioskowanie,

iż roszczenie z art. 61 ust.1 pkt 2 u.s.p.k.k. nie powstaje jeżeli kościelna osoba

prawna otrzymała (zatrzymała) z tego gospodarstwa chociażby minimalną

powierzchnię. Skarżący wskazywał, że taka sytuacja miała miejsce w sprawie skoro

z przejęcia wyłączono areał o powierzchni 0,578 ha i zwrócono 1,93 ha; w ocenie

skarżącego skutkowało to brakiem roszczenia regulacyjnego. Nietrafność tego

poglądu wobec brzmienia art. 4 ust. 3 ustawy o p.d.m.r. nie budzi wątpliwości.

Ponadto skarżący pominął, że art. 61 ust. 1 pkt 2 ustawy z 17 maja 1989 r. stanowi

o niewydzieleniu „należnych w myśl ustawy gospodarstw rolnych proboszczów”.

Ustawa z 20 marca 1950 r. przewidywała wydzielenie (poręczenie) gruntów

o powierzchni wyżej wskazanej, ta zatem powierzchnia, to jest 50 ha lub 100 ha

była „należna” w myśl ustawy. Niewydzielenie powierzchni należnej uzasadnia

roszczenie regulacyjne. W odniesieniu zaś do powodowej Parafii skarżący pominął

również, że jako podstawę prawną wyłączenie od przejęcia powierzchni 0,5780 ha

(orzeczenie Urzędu do spraw Wyznań z dnia 16 września 1961 r.) jak i zwrotu

gruntu o powierzchni 1,93 ha (decyzja Urzędu Wojewódzkiego w T. z dnia

17

29 listopada 1977 r.) wskazano art. 2 ust. 2 ustawy o p.d.m.r., a więc przepis

dotyczący gruntów i obiektów wyłączonych od przejęcia, a nie art. 1 ust. 2 tej

ustawy dotyczący gruntu niepodlegającego przejęciu.

Brak podstaw do przyjęcia, że w postępowaniu regulacyjnym, którego celem

jest przywrócenie własności gruntu stanowiącego - w chwili przejęcia nieruchomość

na własność Państwa - gospodarstwo rolne proboszcza, strona powinna uzyskać,

zgodnie z art. 4 ust. 5 ustawy o p.d.m.r., decyzję właściwego ministra

stwierdzającego, że nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne proboszcza.

Postępowanie regulacyjne jest postępowanie mającym na celu odzyskanie przez

kościelne osoby prawne części tych nieruchomości, które objęte działaniem ustawy

z 20 marca 1950 r., zostały przejęte z naruszeniem interesów kościelnej osoby

prawnej, nie ma zaś na celu reaktywowania gospodarstwa rolnego proboszcza.

Postępowanie regulacyjne nie jest postępowaniem toczącym się na podstawie

przepisów ustawy z 1950 r. i dla jej prawidłowego wykonania. Postępowanie

regulacyjne jest postępowaniem mającym zadośćuczynić krzywdom jakich doznał

Kościół Katolicki w Polsce w przeszłości, stąd też roszczenia ujęte w art. 63 ustawy

wskazują ich rodzaj, daleko szerszy od li tylko „przywrócenia własności”. Stąd też

w takim postępowaniu sąd, nawet gdyby chodziło wyłącznie o przywrócenie

własności, ustala czy nieruchomość została przejęta w trybie przepisów ustawy

o p.d.m.r., czy doszło do wydzielenia gospodarstwa rolnego proboszcza.

Stwierdzenie, że do wydzielenia należnego gospodarstwa rolnego nie doszło,

uzasadnia uwzględnienie żądania w zakresie powierzchni przewidzianej ustawą

z 20 marca 1950 r., przy czym istotnie chodzi o rolny charakter tych nieruchomości

za czym przemawia treść art. 61 ust.1 pkt 2 zdanie drugie i trzecie u.s.p.k.k.

Zarzut, że Sąd nie uwzględnił wniosków Agencji Nieruchomości Rolnych

dotyczących nieruchomości przedstawionych jako zamienne wiąże się z ustaleniem

okoliczności faktycznych czyniących niemożliwą regulację w sposób wskazany

w art. 61 ust. 1 pkt 1 i 2; nie jest to zatem zarzut mieszczący się w podstawie z art.

3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., ale zarzut wprost zmierzający do podważenia ustaleń

faktycznych Sądu, a zatem zarzut niedopuszczalny (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

18

eb