V CSK 95/15

Sygn. akt V CSK 95/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSN Jan Górowski

Protokolant Ewa Zawisza

w sprawie z powództwa T. B.

przeciwko P. […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 10 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego [..]

z dnia 16 września 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony pozwanej na

rzecz strony powodowej kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset) zł

tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy […], rozpoznając połączone sprawy, wyrokiem z dnia 8

kwietnia 2014 r. zasądził od strony pozwanej P. na rzecz powoda T. B. kwotę

60 000,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 5 lipca 2013 r. do dnia zapłaty,

oddalił dalej idące powództwo i utrzymał w całości w mocy nakaz zapłaty Sądu

Rejonowego wydany w postępowaniu nakazowym z dnia 15 maja 2013 r., którym

nakazano pozwanej, aby zapłaciła na rzecz powoda kwotę 65476,39 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia wniesienia pozwu tj. 17 kwietnia 2013 r. oraz

kosztami postępowania.

Sąd Okręgowy, na skutek apelacji pozwanej, wyrokiem z dnia 16 września

2014 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że uchylił nakaz zapłaty z

dnia 15 maja 2013 r. co do kwoty 5353,42 zł, obejmującej skapitalizowane odsetki

ustawowe wyliczone od kwoty 60 122,97 zł od dnia 11 sierpnia 2012 r. do dnia

wniesienia pozwu i w tej części powództwo oddalił, a w pozostałej części

orzeczenie to utrzymał w mocy i dalej idącą apelację oddalił. Rozstrzygnięcie to

zostało oparte na następujących ustaleniach i wnioskach.

W dniu 26 kwietnia 2010 r. P. jako zamawiający zawarła z konsorcjum

wykonawców w składzie A. S.A. i I. S.A. jako wykonawcą umowę o roboty

budowlane. Powód T. B. zawarł z generalnym wykonawcą – A. S.A. w dniu 29

marca 2012 r. umowę o podwykonawstwo w zakresie kompleksowego wykonania

podwieszanych sufitów, określonych bliżej w umowie, na inwestycji prowadzonej

przez stronę pozwaną jako inwestora. Zgodnie z § 12 ust. 1 umowy, rozliczenie za

wykonane roboty miało nastąpić na podstawie faktury VAT, wystawionej na

podstawie protokołu odbioru robót. Stosownie do § 13 ust. 1 umowy,

wynagrodzenie miało być płatne w terminie 30 dni, licząc od dnia doręczenia

Generalnemu Wykonawcy prawidłowo wystawionej faktury VAT. W § 12 ust. 3

umowy strony uzgodniły, że wynagrodzenie będzie płatne częściami na podstawie

protokołów odbiorów wraz z dokumentami rozliczeniowymi oraz raportów z postępu

robót sporządzonych w formie zgodnej ze wzorem przekazanym przez

Generalnego Wykonawcę, potwierdzonych przez Kierownika Budowy zgodnie z

3

ustalonym harmonogramem - do wysokości 90% wynagrodzenia umownego. W §

12 ust. 4 umowy postanowiono, że brak któregokolwiek z wyżej wymienionych

załączników nie będzie powodował obowiązku dokonania płatności przez

generalnego wykonawcę na rzecz powoda. Zgodnie z § 12 ust. 8 umowy,

niespełnienie przez podwykonawcę któregokolwiek z warunków wyżej opisanych

uzasadniał odesłanie faktury bez jej akceptacji przez generalnego wykonawcę;

w takim przypadku termin płatności miał być liczony od daty ponownego

i prawidłowego jej dostarczenia do generalnego wykonawcy. Powód, po odbiorach

częściowych dokonanych w dniach 30 kwietnia 2012 r. i 6 lipca 2012 r., wystawił

fakturę VAT nr 10/12 z terminem płatności oznaczonym na dzień 30 maja 2012 r.

oraz fakturę VAT nr 20/2012, a następnie pismem z dnia 5 lipca 2012 r. wezwał

stronę pozwaną do zapłaty kwoty 60000,00 zł z tytuł niezapłaconej części faktury

VAT nr 10/12, zaś pismem z dnia 12 lipca 2012 r. do zapłaty kwoty 60.787,56 zł

z tytuł niezapłaconej faktury VAT nr 20/12.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy uznał, że powództwo

zasługiwało na uwzględnienie w całości co do roszczenia głównego oraz w części

co do należności odsetkowych. Strona pozwana jako inwestor wyraziła zgodę na

zawarcie umowy z podwykonawcą, dlatego też na podstawie art. 6471

§ 5 k.c.

ponosi wraz z generalnym wykonawcą solidarną odpowiedzialność za zapłatę

powodowi wynagrodzenia za wykonane przez niego roboty; nie odpowiada

natomiast za skutki nieterminowej zapłaty tego wynagrodzenia przez generalnego

wykonawcę.

Sąd Okręgowy uznał za bezzasadne podniesione przez pozwaną zarzuty:

potrącenia, wadliwego wykonania umowy, a także braku wymagalności roszczeń

powoda. Przyjął, że wymagalność roszczenia wynikała z postanowień umowy

zawartej pomiędzy powodem a generalnym wykonawcą, zaś wystawione przez

powoda faktury, wbrew zarzutom pozwanej, były zgodne z postanowieniami § 12

ust. 2 i 9 umowy, gdyż dotyczyły części wykonanych robót; do każdej faktury został

dołączony protokół częściowego odbioru robót, podpisany przez kierownika budowy

i kierownika kontraktu, zaś należności z faktur nie przekraczały 90% wartości

wynagrodzenia umownego. Powód uzyskał już wcześniej od generalnego

wykonawcy wynagrodzenie na podstawie faktury bez załączników wskazywanych

4

przez pozwaną, co potwierdzało przyjętą między nimi, a wiążącą stronę pozwaną,

praktykę w tym zakresie.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art.

3983

§ 1 k.p.c., strona pozwana, zaskarżając wyrok w części uwzględniającej

powództwo, podniosła zarzuty naruszenia:

- art. 6471

§ 5 k.c. w związku z art. 3531

k.c. i art. 647 k.c. poprzez ich błędną

wykładnię i przyjęcie, że w ramach swobody umów nie jest dopuszczalne

uzależnienie w umowie podwykonawczej wymagalności roszczenia podwykonawcy

o zapłatę wynagrodzenia od załączenia do faktury określonych dokumentów,

m.in. raportów z postępów prac, a w konsekwencji przyjęcie, że roszczenie

podwykonawcy o zapłatę wynagrodzenia staje się wymagalne po wykonaniu prac,

niezależnie od zapisów umowy podwykonawczej w tym zakresie i pomimo braku

załączenia przez podwykonawcę wymaganych umową podwykonawczą

dokumentów do faktury;

- art. 6471

§ 4 k.c. w związku z art. 77 § 1 k.c. oraz art. 6471

§ 5 k.c. poprzez

przyjęcie, że praktyka dokonywania rozliczeń, stosowana w drodze ustnych ustaleń

pomiędzy generalnym wykonawcą a podwykonawcą, ma wpływ na zakres

odpowiedzialności inwestora wobec podwykonawcy i w konsekwencji uznanie,

że zapisy umowy podwykonawczej z uwagi na praktykę stron nie są wiążące

dla ustalenia wymagalności roszczenia wobec dłużnika solidarnego;

- art. 371 k.c. poprzez jego niezastosowanie tj. ustalenie, że praktyka

dokonywania rozliczeń stosowana w drodze ustnych ustaleń pomiędzy generalnym

wykonawca i podwykonawcą, dotycząca braku dostarczenia kompletu dokumentów

niezbędnych do ustalenia wymagalności roszczenia zgodnie z umową, wiąże

stronę pozwaną jako dłużnika solidarnego na podstawie art. 6471

§ 5 k.c.

- art. 321 k.p.c. w związku z art. 3 k.p.c. poprzez przyjęcie przez Sąd drugiej

instancji, że postanowienia umowy podwykonawczej, dotyczące modyfikacji

wymagalności wynagrodzenia powoda, nie wiążą pozwanej, pomimo braku żądania

w tym zakresie powoda, a co za tym idzie dokonanie bezprawnej ingerencji w treść

zapisów umowy podwykonawczej, pomimo braku żądania powoda i wykazania

5

przez niego inicjatywy dowodowej w tym zakresie, czym Sąd naruszył zasadę

kontradyktoryjności postępowania i wyszedł ponad żądanie,

- art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 6471

§ 5 k.c. poprzez ich błędną wykładnię

i przyjęcie, że ustawowa odpowiedzialność pozwanej jako inwestora rozciąga się

również na roszczenie o odsetkach powoda oraz

- w razie uznania, że ustawowa odpowiedzialność pozwanej jako inwestora

rozciąga się również na roszczenie o odsetki powoda, naruszenie art. 7 ustawy

z dnia 12 czerwca 2003 r. o terminach zapłaty w transakcjach handlowych, poprzez

jego niezastosowanie do pozwanej i obciążenie jej odsetkami ustawowymi zamiast

odsetek w wysokości odsetek za zwłokę, określonej na podstawie art. 56 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Zasadnicza część zarzutów skarżącej zmierzała do wykazania,

że dochodzone roszczenie z przyczyn formalnych - niedołączenia do faktury

bliżej niesprecyzowanych dokumentów - jest niewymagalne. Należy przy tym

zauważyć, że pozwana nie kwestionowała jakości oraz terminowości wykonanych

przez powoda prac oraz że dokumenty dołączone do faktur objętych pozwem były

wystarczające w toku wcześniejszych rozliczeń, dokonywanych pomiędzy

powodem oraz generalnym wykonawcą.

Podkreślenia wymaga, że umowa o podwykonawstwo przewidziana w art.

6471

k.c. stanowi umowę odrębną od umowy zawartej pomiędzy inwestorem

a wykonawcą, chociaż jest z nią związana. Odrębność umowy o podwykonawstwo

przejawia się tym, że podlega ona właściwym dla siebie regułom odnoszącym

się do formy, treści zobowiązania, skutków niewykonania lub nienależytego

wykonania. Następstwem zgody inwestora na zawarcie umowy między

wykonawcą a podwykonawcą jest powstanie po jego stronie ustawowej, solidarnej

odpowiedzialności za cudzy dług. Odpowiedzialność ta ma charakter gwarancyjny,

powstaje z mocy prawa i prowadzi do dodatkowej gwarancji uzyskania świadczenia

przez wierzyciela. Istotną cechą tej solidarności nie jest zobowiązanie inwestora

do spełnienia świadczenia, tylko ponoszenie przez niego odpowiedzialności

6

za zapłatę wynagrodzenia ustalonego według zasad obowiązujących i wiążących

strony tej umowy, a więc generalnego wykonawcę i podwykonawcę. Ustalenie

przez strony umowy zasad dokonywania rozliczeń częściowych zawarte w umowie

i stosowane praktyce wiąże inwestora.

Z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wiążących ustaleń

faktycznych wynika, że podstawą częściowej wypłaty wynagrodzenia na rzecz

podwykonawcy była faktura wystawiona po dokonanym odbiorze prac przez

kierownika budowy. Lakoniczny opis pozostałych dokumentów wymienionych w § 3

umowy utrudniał zweryfikowanie, jakie faktycznie inne - niż złożone przez powoda -

dokumenty były wymagane według powołanych postanowień umowy. W praktyce

strony tej umowy uznawały dokumenty złożone przez powoda za wystarczające do

dokonania zapłaty wynagrodzenia. Wbrew zarzutom pozwanej, praktyka ta nie była

przejawem zmiany umowy o podwykonawstwo dokonanej z naruszeniem art. 77

k.c., lecz wyrazem zgodnego rozumienia sposobu postanowień umowy

regulujących częściowe rozliczenie robót; nie naruszyła ona w żaden sposób

położenia strony pozwanej (art. 371 k.c.).

Zauważyć należy, że również pozwana w podniesionych zarzutach nie

wskazała, jakich konkretnie dokumentów, wymaganych - jej zdaniem - zgodnie

z umową, powód nie przedłożył. Z okoliczności sprawy wynika jednocześnie,

że powód wykonał prawidłowo i terminowo wynikające z umowy zobowiązanie

i prace te zostały odebrane, podstawą zaś wystawienia faktur VAT były protokoły

odbioru potwierdzone przez kierownika budowy i generalnego wykonawcę.

Istotą umowy o podwykonawstwo jest wykonanie przez podwykonawcę

zgodnie z projektem i z zasadami wiedzy technicznej objętych umową prac,

zaś obowiązkiem generalnego wykonawcy jest w szczególności zapłata

umówionego wynagrodzenia (art. 647 k.c. w zw. z art. 6471

§ 1 k.c.). Skoro

podwykonawca wykonał zgodnie z umową prace budowlane, które zostały

odebrane i objęte protokołem odbioru, to na podstawie wystawionej faktury

powinien otrzymać wynagrodzenie. Interpretacja umowy proponowana przez

skarżącą prowadziłaby do wniosku, że powoływanie się na brak bliżej

nieokreślonych dokumentów, których powód rzekomo nie dołączył do faktury,

7

dawałaby każdorazowo inwestorowi prawo odmowy wypłaty wynagrodzenia

z uwagi na jego niewymagalność. Taka wykładnia postanowień umowy byłaby

sprzeczna z naturą umowy o roboty budowlane (art. 3531

k.c.) i nakazywałaby

uznać je za nieważne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2007 r.,

V CSK 99/07, OSP 2009, nr 1, poz. 7).

Pozwana, usprawiedliwiając odmowę zapłaty wynagrodzenia za część

wykonanych przez powoda prac, powoływała się na brak wymagalności jego

roszczeń i rozumowanie to legło u podstaw podniesionych w skardze kasacyjnej -

nieskutecznie - zarzutów naruszenia art. 6471

§ 5 k.c. w związku z art. 3531

k.c.

i art. 647 k.c., art. 6471

§ 4 k.c. w związku z art. 77 § 1 k.c. w zw. z art. 6471

§ 5 k.c.

oraz art. 371 k.c.

Zarzut naruszenia art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 6471

§ 5 k.c.,

sprowadzający się do twierdzenia, że Sąd Okręgowy w zaskarżonym wyroku

przyjął, iż ustawowa odpowiedzialność pozwanej rozciąga się na roszczenie

o odsetkach powoda, pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią zaskarżonego

wyroku. Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu Rejonowego właśnie z tego powodu,

że Sąd ten, utrzymując w całości w mocy nakaz zapłaty w postępowaniu

nakazowym, zasądził na rzecz powoda oprócz należności głównej skapitalizowane

odsetki obejmujące okres opóźnienia generalnego wykonawcy. Roszczenie

powoda w tym zakresie ocenione jako niezasadne zostało oddalone. Zasądzone

zaskarżonym wyrokiem odsetki ustawowe obejmują wyłącznie okres opóźnienia

w spełnieniu świadczenia strony pozwanej ustalone na podstawie z art. 481§ 1 k.c.

w związku z art. 455 k.c.

Słusznie natomiast skarżąca wskazała, co uwzględnił również Sąd

Okręgowy w zaskarżonym wyroku, że ustawowa gwarancyjna odpowiedzialność

inwestora nie rozciąga się na roszczenie o odsetki spowodowane opóźnieniem

generalnego wykonawcy. Wykładnia gramatyczna art. 6471

§ 5 k.c. przemawia

bowiem za ograniczeniem odpowiedzialności inwestora wyłącznie do wynagrodzenia

(należności głównej). Znajduje ona wsparcie w innych przepisach ustawowych.

W myśl art. 371 k.c., działania i zaniechania jednego z dłużników solidarnych,

polegające zarówno na czynnościach prawnych jak i działaniach faktycznych,

8

nie mogą szkodzić współdłużnikom, zatem być źródłem ich szerszej

odpowiedzialności. Powyższe unormowanie oraz wyjątkowy, gwarancyjny charakter

obowiązku ciążącego na inwestorze i brak jego wpływu na spełnienie świadczenia

w terminie przez wykonawcę przemawiają przeciwko takiemu rozszerzeniu

odpowiedzialności. Zobowiązanie inwestora wobec podwykonawcy do zapłaty

wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane przez podwykonawcę ma charakter

bezterminowy rozumieniu art. 455 k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

22 września 2012 r., IV CSK 91/12, nie publ.).

Niezrozumiały jest wreszcie zarzut naruszenia przepisów prawa

procesowego a to art. 321 k.p.c. i art. 3 k.p.c. Sąd Okręgowy orzekł bowiem

o roszczeniu zgłoszonym przez powoda w pozwie i w granicach zaskarżenia,

dokonując prawidłowej oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego.

Wbrew zarzutom strony pozwanej, Sąd Okręgowy nie stwierdził, że określone

postanowienia umowy „nie wiążą pozwanej”, dokonał jedynie niezbędnej wykładni

oświadczeń woli stron umowy zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 65 k.c.

Z tych względów skarga strony pozwanej podlegała oddaleniu

(art. 39814

k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na mocy art.

98 w związku z art. 39821

i art. 391 § 1 k.p.c.

kc