II UK 443/14

Sygn. akt II UK 443/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z wniosku S. W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o dobrowolne ubezpieczenie chorobowe,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 lipca 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 23 lipca 2014 r. Sąd Apelacyjny, Wydział Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych uwzględnił apelację S. W. i zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w B. z dnia 18 lipca 2013 r., oddalający odwołanie od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 30 listopada 2012 r., ustalającej podleganie

dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej w okresach od dnia 10 października 2011 r. do dnia 7

2

listopada 2011 r., od dnia 29 maja 2012 r. do dnia 31 maja 2012 r. oraz od dnia 1

lipca 2012 r. Ustaliwszy, że wnioskodawczyni podlega dobrowolnemu

ubezpieczeniu chorobowemu także w czerwcu 2012 r., Sąd drugiej instancji odniósł

się do nieuwzględnienia przez organ rentowy tego miesiąca ubezpieczenia z

powodu nieudzielenia zezwolenia na uregulowanie składki w późniejszym terminie.

Ubezpieczona podlegała ubezpieczeniu społecznemu od dnia 1 października

2011 r. na podstawie zgłoszenia do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych oraz

do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z tytułu działalności gospodarczej -

świadczenia usług reklamowych. Opłacała składkę na ubezpieczenie chorobowe od

zadeklarowanej podstawy wymiaru w kwocie 415,80 zł. Od dnia 8 listopada 2011 r.

zawiesiła prowadzenie działalności. Po jej wznowieniu w dniu 29 maja 2012 r.,

dokonała ponownego zgłoszenia do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych i

dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, tyle że za maj 2012 r. zadeklarowała

składkę na ubezpieczenie chorobowe od podstawy wymiaru 867,76 zł, a za

czerwiec 2012 r. od podstawy wymiaru wynoszącej 9.115,23 zł. Składką należną za

czerwiec 2012 r. była kwota 2.907,75 zł., a skarżąca zapłaciła kwotę 2.900,40 zł.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że kwota składki została błędnie wyliczona

przez biuro rachunkowe, które w dniu 29 sierpnia 2012 r. złożyło w imieniu

ubezpieczonej wniosek o wyrażenie zgody na opłacenie po terminie składki na

dobrowolne ubezpieczenie chorobowe za czerwiec 2012 r. Wniosek został

rozpatrzony odmownie, podobnie jak kolejne wnioski w tej sprawie, złożone przez

ubezpieczoną w dniach 24 września i 20 listopada 2012 r. Na podstawie art. 14 ust.

2 pkt 2, art. 18 ust. 8 i art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r. poz.

121 ze zm.; dalej „ustawa”), stojąc na stanowisku, że nieopłacenie składki w pełnej

wysokości stanowi „nieopłacenie w terminie składki należnej na ubezpieczenie”,

Sąd ten uznał za nieskuteczne powołanie się przez odwołującą na błąd biura

rachunkowego, któremu zleciła prowadzenie swoich spraw. Przyjął, że jej

obowiązkiem było sprawdzenie, czy składka została naliczona w prawidłowej

wysokości, zwłaszcza że od czerwca 2012 r. nastąpiło znaczne jej podwyższenie.

Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy dokonał błędnej oceny zebranego

w sprawie materiału dowodowego i nieprawidłowo zastosował przepisy prawa

3

materialnego. Stwierdził, że organ rentowy został wyposażony w kompetencję

wyrażenia zgody na opłacenie składki po terminie, czyli uznania, że ubezpieczenie

nie ustało, mimo nieopłacenia składki w terminie. Kompetencja ta powinna być

wykonywana według sprawdzalnych, sprawiedliwych kryteriów. Ustawa w art. 14

ust. 2 pkt 2 posługuje się pojęciem „uzasadniony przypadek”, lecz nie wymaga, aby

to był przypadek szczególnie uzasadniony lub by wystąpiły wyjątkowe okoliczności,

zatem przypadek ubezpieczonej uznał w tym rozumieniu za uzasadniony.

Skarga kasacyjna organu rentowego została wniesiona na podstawie

naruszenia prawa materialnego, tj. art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy przez błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że zakres pojęcia „uzasadniony przypadek”, o

którym mowa w tym przepisie, obejmuje nieopłacenie należnej składki w terminie z

powodu błędu w wyliczeniu jej wysokości przez biuro rachunkowe obsługujące

płatnika. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i jego zmianę

przez oddalenie apelacji. Argumentował, że opłacanie składek obciąża wyłącznie

ubezpieczonego, który nie może powoływać się na błąd w działaniu podmiotu,

któremu powierzył prowadzenie spraw z zakresu rachunkowości. Osoba

prowadząca działalność gospodarczą powinna – jak stwierdził – dokładać

szczególnej staranności wymaganej od podmiotu profesjonalnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosunek dobrowolnego ubezpieczenia społecznego powstaje na skutek

wyrażenia przez uprawniony podmiot woli podlegania ubezpieczeniu ujawnionej we

wniosku o objęcie ubezpieczeniem, tj. zgłoszeniu się do ubezpieczenia o

charakterze prawnokształtującym (konstytutywnym). Objęcie dobrowolnym

ubezpieczeniem chorobowym następuje od dnia wskazanego we wniosku (art. 14

ust. 1 ustawy), po którym, w czasie trwania ubezpieczenia, jego podmiot, jako

płatnik składek, obciążony jest obowiązkiem opłacenia i deklarowania składek na

ubezpieczenie społeczne w terminie oraz w prawidłowej wysokości. Ustanie

dobrowolnego ubezpieczenia następuje na skutek upadku tytułu podlegania

ubezpieczeniu, ale też - właśnie ze względu na jego dobrowolność - może być

konsekwencją działania samego ubezpieczonego. Ustawa przewiduje ustanie

4

ubezpieczenia w związku zaprzestaniem opłacania składek powiązanego z

wnioskiem o wyłączenie z ubezpieczenia, oraz ex lege, wskutek samego tylko

nieopłacenia składki w terminie. Według art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy, w przypadku

osób prowadzących pozarolniczą działalność i osób z nimi współpracujących,

duchownych oraz osób wymienionych w art. 7 i 10, ubezpieczenie dobrowolne

ustaje od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w

terminie należnej składki. W dawnym brzmieniu, obowiązującym do dnia 29 grudnia

1999 r., przepis art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy posługiwał się terminem „nieopłacenie

składek należnych za jeden pełny miesiąc”.

Sąd Najwyższy, w niniejszej sprawie, w której składka na ubezpieczenie

chorobowe skarżącej - ubezpieczonej dobrowolnie została opłacona w terminie,

lecz w zaniżonej wysokości, uznał, że rozpoznanie skargi kasacyjnej wymaga

rozstrzygnięcia, czy określony w art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy skutek prawny,

polegający na ustaniu ubezpieczenia dobrowolnego, wywoływany jest takim

właśnie działaniem ubezpieczonego, a w szczególności czy ustanie ubezpieczenia

społecznego jest tylko wynikiem niepłacenia składki w ogóle, czy także opłacenia

jej w niewłaściwej (niższej) kwocie. Jeżeli nie ma wątpliwości, że ubezpieczenie

ustaje zawsze, gdy składka nie jest opłacona, musi zdecydować ocena, czy

przyczyna ustania ubezpieczenia leży w niezasileniu funduszu ubezpieczeniowego,

w wywołaniu w nim braku, czy jest wynikiem woli osoby ubezpieczonej jako

rezygnacji z ubezpieczenia. Oczywiście, przyczyny wynikające z systemu

zdefiniowanej składki i dobrowolności ubezpieczenia zbiegają się, jednak za

przeważającą trzeba przyjąć wolę ubezpieczonego. Brak składki wpływa na prawo

do świadczeń przyszłych, tymczasem opłacanie składki stwarza domniemanie woli

powstania i trwania ubezpieczenia dobrowolnego. Zaprzestanie opłacania składki

należy potraktować jako wyraz dorozumianego wystąpienia z ubezpieczenia a

contrario, gdy przystąpienie do opłacania składek uważa się za dorozumiane

złożenie wniosku o objecie ubezpieczeniem dobrowolnym (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 27 czerwca 2001 r., II UKN 439/00, OSNP 2003 nr 7, poz. 181,

z dnia 3 lutego 1989 r., II URN 299/99, niepubl. oraz z dnia 16 sierpnia 2005 r., I UK

376/04, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 195, z aprobującą glosą I. Sierockiej, OSP 2007

nr 7-8, poz. 95). Ustanie ubezpieczenia chorobowego wiąże się więc z elementem

5

woli ubezpieczonego co do trwania ubezpieczenia, która jest podstawą

ubezpieczenia. Ustanie ubezpieczenia ze względu na nieopłacenie składki nie

może być uznawane za jakiś szczególny rodzaj kary.

W tym kontekście opłacenie w terminie tylko części należnej składki,

traktowane jako podstawa ustania ubezpieczenia dobrowolnego ex lege, jest co

najmniej wątpliwe. Zajmowane jest stanowisko, że opłacenie składki w niepełnej

wysokości w ogóle nie wyczerpuje przesłanki ustania ubezpieczenia jako

„nieopłacenie” składki, lecz może być ewentualnie podstawą do stosowania przez

organ rentowy sankcji określonych w art. 24 ustawy, np. wymierzenia dodatkowej

opłaty (por. J. Stelina, Dobrowolne ubezpieczenie emerytalne, [w:] T. Binczycka-

Majewska (red.), Konstrukcje prawa emerytalnego, Kraków 2004, s. 311) lub

pociągać konieczność zapłacenia odsetek (por. W. Sobczak, Dobrowolne

ubezpieczenie chorobowe, PUSiG 2000, nr 2, s. 11-12). Tak też wypowiedział się

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 sierpnia 2001 r., II UKN 518/00 (OSNP 2003 nr

10, poz. 257).

Istnieją także racje systemowe uzasadniające interpretację skutku

określonego w art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy z uwzględnieniem woli ubezpieczonego

jako przesłanki ustania ubezpieczenia w zgodzie z celem jego czynności. Tylko

zaniechanie zapłaty składki w terminie wyraża wolę zaprzestania podleganiu

ubezpieczeniu, opłacenie zaś składki wiąże się zawsze z wolą jego kontynuowania,

dlatego opłaceniu składki w niższej od należnej wysokości nie należy nadawać

znaczenia powodującego ustanie ubezpieczenia, wbrew woli ubezpieczonego.

Jeżeli taka jest wola ubezpieczonego, to nie może jej być przeciwstawiona decyzja

organu ubezpieczeń społecznych o odmowie przyjęcia uzupełnienia składki w

późniejszym terminie. Deklaratoryjna decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w

przedmiocie zgody na późniejsze opłacenie składki, której skutek polega na

zniwelowaniu faktu ustania ubezpieczenia, w tym wypadku potwierdza jedynie

uprawnienia danej osoby (por. K. Antonów, Dobrowolne i kontynuowane

ubezpieczenia społeczne, PUSiG 2001 nr 11, s. 3; T. Bińczycka, Dobrowolne

ubezpieczenie społeczne w polskim systemie prawnym, PUSiG 1997 nr 5, s. 25).

Ustalenie, że składka na ubezpieczenie chorobowe, w wypadku skarżącej -

ubezpieczonej dobrowolnie, została opłacona, wiąże Sąd Najwyższy i nakazuje

6

przyjąć, że ubezpieczona nie wyraziła woli wyłączenia się z ubezpieczenia.

Przeciwnie, jej wola kontynuacji ubezpieczenia dobrowolnego została wyrażona we

właściwym czasie i formie, a tylko z błędem w wyliczeniu należnej kwoty. Fakty

ustalone w sprawie należy odnieść do art. 60 i 65 k.c. Stosownie do ich treści, wola

osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde

zachowanie, które ujawnia ją w sposób dostateczny, oraz że oświadczenie woli

należy tłumaczyć tak, jak wymagają tego okoliczności, w których zostało złożone,

zasady współżycia społecznego i ustalone zwyczaje. Ubezpieczona swym

zachowaniem nie wyraziła w sposób dostateczny woli dokonania czynności prawnej

przypisanej jej przez organ rentowy (wyłączenie z ubezpieczenia chorobowego). Jej

zachowanie wskazywało na zamiar osiągnięcia innego skutku, co wprost

uzewnętrzniła, wnosząc o zezwolenie na późniejsze opłacenie (uzupełnienie)

składki.

Opłacenie składki w kwocie niższej od należnej organ rentowy błędnie

zinterpretował jako nieopłacenie składki i nadał mu skutek przewidziany w art. 14

ust. 2 pkt 2 ustawy. Nietrafnie więc postulował kazuistyczną wykładnię pojęcia

„uzasadniony przypadek”, którym ustawodawca posłużył się w art. 14 ust. 2 pkt 2 in

fine ustawy, przez stwierdzenie, że w zakres tego pojęcia wchodzi „nieopłacenie

należnej składki w terminie z powodu błędu wyliczenia jej wysokości przez biuro

rachunkowe obsługujące płatnika”. Wykładnia musi w takim wypadku uwzględniać

pojęcie „nieopłacenia składki w terminie” oraz okoliczności temu towarzyszące.

Uboczne przy tym są stwierdzenia, że błędnego wyliczenia kwoty składki za

czerwiec 2012 r. dokonało biuro rachunkowe prowadzące sprawy ubezpieczonej na

zlecenie oraz że od września 2012 r. ubezpieczona korzystała z zasiłku

chorobowego w stanie ciąży.

W takim wypadku, jak w niniejszej sprawie, Zakład Ubezpieczeń

Społecznych powinien - na wniosek ubezpieczonej - zająć stanowisko

potwierdzające, że mimo uchybień, ubezpieczenie nie ustało. Sformułowanie o

możliwości wyrażenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych zgody mającej

skutek usuwający nieterminowe opłacenie składki podkreśla swobodny charakter

jego ocen i działań tym zakresie. Przyznana kompetencja może być wykonywana w

ramach takich sprawdzalnych, a i sprawiedliwych kryteriów, które podlegają ocenie

7

przez sąd rozpoznający odwołanie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 8

stycznia 2007 r., I UZP 6/06, OSNP 2007 nr 13-14, poz. 197, wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 7 listopada 2001 r., II UKN 577/00, OSNP 2003 nr 15, poz.

361, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2007 r., II UK 65/07,

niepubl.).

W tym stanie rzeczy, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną, jak w

sentencji (art. 39814

k.p.c.).

kc