V CSK 235/15

Sygn. akt V CSK 235/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

Protokolant Ewa Zawisza

w sprawie z powództwa P. S.A. w P.

przeciwko Funduszowi S.A. w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 grudnia 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz strony pozwanej kwotę 2700 zł (dwa tysiące siedemset

złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód domaga się zapłaty tytułem zwrotu części rat leasingowych

uiszczonych stronie pozwanej w okresie związania umową leasingu,

a stanowiących sumę należności zapłaconych pozwanemu leasingodawcy tytułem

spłaty wartości przedmiotu leasingu.

Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo do wysokości

kwoty 77.023,91zł. Ustalił, że dnia 15 września 2008 r. strony zawarły na okres

60 miesięcy umowę leasingu finansowanego samochodu, obejmującą także opcję

nabycia jego własności przez korzystającego. Przyjął, że strony ustaliły, iż raty

leasingowe składają się z części kapitałowej obejmującej spłatę wartości pojazdu,

oraz z części odsetkowej stanowiącej opłatę za używanie pojazdu, a więc

niezawierającej w sobie wartości sprzętu, a nadto opłatę za sfinansowanie

jego zakupu.

W ocenie Sądu I instancji, odstąpienie przez stronę powodową w dniu

23 maja 2012 r. od umowy leasingu nie wywołało skutków odstąpienia określonych

w art. 494 k. c., ponieważ skutki te nie mogą odnosić się do umowy o charakterze

ciągłym, którą jest umowa leasingu.

Sąd ten przyjął zarazem, że żądanie zwrotu sumy kwot uiszczonych tytułem

części kapitałowej rat leasingowych, tj. części wynagrodzenia obejmującej spłatę

wartości pojazdu, zasługiwało na uwzględnienie w oparciu o przepisy o sprzedaży

z zastrzeżeniem własności (art. 589 i n. k.c.).

Apelację pozwanego leasingodawcy, zaskarżającą ten wyrok w części

uwzględniającej powództwo, uwzględnił Sąd Apelacyjny wyrokiem reformatoryjnym

w ten sposób, że powództwo oddalił, orzekając o kosztach postępowania stosownie

do takiego wyniku rozstrzygnięcia.

Sąd odwoławczy zaaprobował stan faktyczny ustalony przez Sąd I instancji

i uczynił go podstawą własnego rozstrzygnięcia.

3

Podkreślił, że powódka w toku procesu, na wypadek nieuwzględnienia jej

pierwotnego stanowiska, wskazała również na art. 494 k.c. jako podstawę do

otrzymania odszkodowania należnego z tytułu niewykonania przedmiotowej umowy.

Sąd drugiej instancji w całości podzielił o tyle stanowisko Sądu Okręgowego,

że istota sporu sprowadza się jedynie do rozstrzygnięcia kwestii skutków prawnych

skutecznego odstąpienia przez powódkę w dniu 23 maja 2012 r. od umowy

leasingu.

W odniesieniu do oceny prawnej Sąd odwoławczy sprzeciwił się jednak

zastosowaniu art. 589 i nast. k.c. oraz nieuprawnionemu pominięciu zastosowania

art. 491 i nast. k.c., jako określających skutki odstąpienia także od umowy leasingu,

będącej umową wzajemną.

Zastrzeżenie w tej umowie opcji zakupu pojazdu, niestanowiącej elementu

przedmiotowo istotnego umowy leasingu, oraz sposobu określenia wynagrodzenia

należnego finansującemu nie mogły mieć istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy, stwierdził Sąd Apelacyjny.

W jego ocenie, strona powodowa ani nie sformułowała należycie, ani nie

udowodniła roszczenia odszkodowawczego, wobec bardzo ogólnikowego

wskazania samej szkody, bez przedstawienia dowodów zarówno na jej ustalenie,

jak i na istnienie adekwatnego związku przyczynowego, między szkodą

a zdarzeniem sprawczym, co wyłączało zastosowanie art. 471 k.c., jak i art. 415

i nast. k.c.

Przepis art. 494 k.c. uznał Sąd Apelacyjny za podstawę prawną do

dokonania oceny skutków prawnych ex nunc odstąpienia od umowy leasingu, przy

uwzględnieniu jej istoty i charakteru.

Oznacza to, że za okres, w którym strona powodowa korzystała z przedmiotu

leasingu, to nie może domagać się od finansującego zwrotu uiszczonego już

wynagrodzenia, a dochodzona pozwem należność jest właśnie częścią należnego

pozwanemu wynagrodzenia z tytułu oddania przedmiotu leasingu do używania

i obejmuje okres pełnego i bez ograniczeń korzystania przez powódkę z przedmiotu

leasingu.

4

Sąd Apelacyjny ponowił ocenę, że skoro powódka nie udowodniła wysokości

szkody poniesionej w wyniku zawinionego zachowania pozwanej, to nie mogła

skutecznie domagać się zapłaty tytułem naprawienia szkody.

Strona powodowa zaskarżyła w całości wyrok Sądu Apelacyjnego,

formułując zarzuty mieszczące się w ramach obu podstaw kasacyjnych.

Zarzuty naruszenia prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na

wynik sprawy obejmują naruszenie art. 386 § 1, art. 385, art. 232 i art. 328 § 2 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., wskutek błędnej oceny, że raty leasingowe stanowiły

w całości wynagrodzenie za korzystanie z przedmiotu leasingu i sprowadzały się do

opłat za jego używanie, podczas gdy opłaty za używanie stanowiły jedynie cześć

odsetkową raty leasingowej, co nie znalazło odzwierciedlenia w uzasadnieniu

zaskarżanego orzeczenia.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuty obejmują:

- błędną wykładnię i niezastosowanie art. 589 i nast. w zw. z art. 535 k.c.;

- błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 7091

, art. 70916

, 70917

k.c.,

art. 3531

w zw. z art. 65 k.c. wskutek wadliwego uznania, że raty leasingowe

były w całości wynagrodzeniem za korzystanie z przedmiotu leasingu,

podczas gdy było ono tylko częścią odsetkową raty leasingowej;

- błędną wykładnię art. 494 k.c. i w konsekwencji wadliwe zastosowanie

wskutek uznania, że konsekwencją odstąpienia od umowy leasingu nie

może być obowiązek zwrotu dotychczasowego świadczenia;

- błędną wykładnię i niezastosowanie art. 471 k.c. przez przyjęcie, że szkoda

nie została wykazana;

- niezastosowanie art. 5 k.c., w sytuacji uzasadniającej jego zastosowanie.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi II instancji do ponownego rozpoznania, lub o jego uchylenie

w całości i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie w całości apelacji

pozwanego.

5

Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie w całości

i o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego akcentując

okoliczność, że uzgodnione w ratach wynagrodzenie za korzystanie z przedmiotu

leasingu musi być równe co najmniej cenie jego nabycia, a umowa leasingu nie ma

charakteru umowy sprzedaży, a odstąpienie od tej umowy wywołuje skutek ex nunc.

Z kolei powód w piśmie procesowym z dnia 16 maja 2015 r. zaprezentował

stanowisko zmierzające do zanegowania zasadności argumentów pozwanego

i podtrzymał zarzuty sformułowane w skardze kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezzasadne okazały się zarzuty naruszenia wskazanych w skardze

kasacyjnej przepisów prawa procesowego.

Sąd drugiej instancji, uznając apelację za uzasadnioną i skutkującą

obowiązkiem zmiany zaskarżonego nią wyroku przez oddalenie powództwa, trafnie

zastosował art. 386 § 1 k.p.c. oraz trafnie nie zastosował art. 385 k.p.c.

Odmienna od Sądu ocena strony powodowej odnośnie do zasadności apelacji

strony pozwanej nie dowodzi naruszenia obu wskazanych przepisów przez

Sąd odwoławczy.

Zarzut naruszenia art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. również okazał się

bezzasadny, ponieważ w zdaniu pierwszym art. 232 k.p.c. ustawodawca określił

obowiązek stron, którego to przepisu nie może naruszyć Sąd odwoławczy,

a jedynie mogą go naruszyć strony przez niewykonanie swego ustawowego

obowiązku. Natomiast zdanie drugie art. 232 k.p.c. określa uprawnienie Sądu,

z którego jest on władny skorzystać w ramach przysługującej mu swobody

jurysdykcyjnej. Naruszenia tego przepisu przez Sąd drugiej instancji nie dowodzi

zatem odmienna ocena strony skarżącej co do dokonania precyzyjnego wyliczenia

przez powoda wysokości szkody w sposób określony w skardze kasacyjnej,

a ponadto podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące m. in. oceny

dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.).

Sąd Najwyższy nie dopatrzył się również naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c.

6

Wbrew treści uzasadnienia tego zarzutu, obowiązkiem Sądu nie jest

wyjaśnianie podstawy faktycznej wyroku, a jedynie wskazanie podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia. Obowiązkiem Sądu jest natomiast wyjaśnienie podstawy prawnej

wyroku z przytoczeniem przepisów prawa i takie wyjaśnienie zawiera uzasadnienie

zaskarżonego wyroku.

Sąd odwoławczy wyraźnie zanegował możliwość stosowania art. 589 i nast.

k.c., z jednoczesnym wskazaniem na niewątpliwą potrzebę stosowanie przepisów

art. 491 i nast. k.c. i to także w odniesieniu do odstąpienia od umowy leasingu.

Ponadto Sąd stwierdził, że sposób określenia w umowie leasingu wynagrodzenia

należnego finansującemu, nawet w razie zastrzeżenia w tej umowie tzw. opcji

zakupu (art. 70916

k.c.), nie może mieć istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia

sprawy (s. 14 - 15 uzasadnienia wyroku).

Z kolei oceniając ewentualność dokonania subsumpcji art. 494 k.c. do

skutków odstąpienia od umowy leasingu, Sąd odwoławczy stwierdził, że roszczenie

odszkodowawcze nie było przedmiotem należycie sformułowanego przez powoda

żądania, w braku przedstawienia dowodów powstania szkody oraz istnienia

adekwatnego związku przyczynowego między szkodą, a zdarzeniem sprawczym,

które miało ją wywołać.

Brak podstaw prawnych do żądania zwrotu części zapłaconego

wynagrodzenia uzasadnił Sąd drugiej instancji tym, że zostało ono uiszczone

w okresie korzystania przez powódkę z przedmiotu leasingu, przy równoczesnym

uznaniu za bezsporny faktu, że po odebraniu powódce przedmiotu leasingu

zaprzestała ona regulowania rat leasingowych (s. 16 uzasadnienia wyroku).

Powyższe stanowisko Sądu odwoławczego dowodzi wyjaśnienia

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku jego podstawy prawnej, a więc spełnienia

ustawowego wymogu wynikającego z art. 328 § 2 k.p.c. O braku wyjaśnienia tej

podstawy nie świadczy odmienne od Sądu rozumienie przez stronę skarżącą

pojęcia „wynagrodzenie pieniężne”, o którym stanowi art. 7091

k.c.

W tym stanie rzeczy, oceny zarzutów naruszenia wskazanych przepisów

prawa materialnego należało dokonać z uwzględnieniem ustalonego stanu

faktycznego, przyjętego za podstawę orzekania przez Sąd drugiej instancji.

7

Nietrafnym okazał się zarzut błędnej wykładni i w konsekwencji

niezastosowania w drodze analogii art. 589 i nast. k.c. w zw. z art. 535 k.c.

w odniesieniu do umowy leasingu, ponieważ skarżący nie wskazuje, aby

w przepisach poświęconych umowie leasingu istniała luka w prawie uzasadniająca

posłużenie się analogią. W judykaturze nigdzie nie zaprezentowano poglądu

o stosowaniu do umowy leasingu przepisów o umowie sprzedaży z zastrzeżeniem

własności rzeczy sprzedanej, natomiast wyrażone zostało inne stanowisko,

a mianowicie o stosowaniu w drodze analogii przepisów k.c. o umowie leasingu, ale

tylko co do umów zastrzegających możliwość żądania przez korzystającego

przeniesienia na niego własności oddanej mu do używania rzeczy za określoną

dodatkową opłatą, jeżeli uzgodnione raty wynagrodzenia wraz z tą dodatkową

opłatą odpowiadają cenie nabycia rzeczy (wyrok SN z dnia 15 maja 2008 r., I CSK

548/07, OSNC-ZD 2009/2/49). Z istoty tego judykatu wcale nie wynika

dopuszczalność zastosowania do umowy leasingu przepisów art. 589 i nast. k. c.

na zasadzie analogii; przeciwnie, potwierdza on tezę, że w umowach

zastrzegających możliwość żądania przez korzystającego przeniesienia na niego

własności rzeczy oddanej do używania opłata za korzystanie skonstruowana jest

w sposób zgodny co do istoty z rozwiązaniem przewidzianym w art. 7091

k. c.

Chybionym okazał się również zarzut błędnej wykładni art. 7091

, art. 3531

w zw. z art. 65 k.c., ponieważ wykładnia normy prawnej dokonywana jest według

określonych reguł wykładni, właściwych dla określonych rodzajów wykładni, a nie

z uwzględnieniem badania zgodnej woli stron, bo ta może mieć znaczenie tylko dla

określenia treści postanowień dokonanej czynności prawnej.

Ponadto Sąd Apelacyjny nie stwierdził, że istotą i celem konkretnej umowy

leasingu nie może być przeniesienie na korzystającego własności przedmiotu

leasingu. Przeciwnie, uznał za dopuszczalną klauzulę tzw. opcji zakupu (art. 70916

k. c.), której trafnie odmówił statusu elementu przedmiotowoistotnego umowy

leasingu, uznając ją za wyłącznie dodatkowy (podmiotowo istotny) element tej

umowy (accidentalia negotii; s. 15). W piśmiennictwie istnieje zgodność co do

generalnego stanowiska, że istotą i celem modelowej umowy leasingu nie jest

przeniesienie przez finansującego na rzecz korzystającego własności przedmiotu

leasingu. Istotą tej umowy nazwanej jest co do zasady przekazanie przez

8

finansującego korzystającemu określonej rzeczy do używania albo używania

i pobierania pożytków przez czas oznaczony, z zapłatą przez korzystającego na

rzecz finansującego wynagrodzenia, którego wysokość równa jest co najmniej

cenie lub wynagrodzeniu z tytułu nabycia rzeczy przez finansującego.

Dopuszczalność więc zastrzeżenia w umowie leasingu tzw. opcji zakupu

(art. 70916

k. c.) nie może być traktowana jako równoznaczna z obowiązkiem

korzystającego nabycia tej rzeczy, jak to błędnie przyjmuje skarżący, a jedynie jako

wynikające z umowy jego uprawnienie do żądania od finansującego przeniesienia

własności. Zamieszczenie w umowie wspomnianej klauzuli skutkuje obowiązkiem

wyłącznie finansującego przeniesienia na korzystającego własności rzeczy, jeżeli

ten ostatnio wymieniony wystąpi z takim żądaniem.

Zarzut błędnej wykładni i zastosowania art. 70916

k.c. jest bezzasadny

w okolicznościach stanu faktycznego tej sprawy, ponieważ wskutek odstąpienia

przez korzystającego od umowy leasingu nie doszło do przeniesienia na niego

własności rzeczy, a więc okoliczność co do treści i kształtu umownie określonych

obowiązków fiskalnych korzystającego wobec finansującego pozostaje bez

znaczenia dla oceny żądania korzystającego zwrotu mu części wynagrodzenia

uiszczonego finansującemu.

Sąd Apelacyjny ani nie dokonał zarzucanej w skardze błędnej wykładni

art. 70917

k.c., ani nie uznał, że do umowy w niniejszej sprawie należy stosować

przepisy o najmie. Stwierdził jedynie, że umowa leasingu jest najbardziej zbliżona

do umowy najmu, a jedynie w nieznacznym zakresie do sprzedaży na raty, do

której przepisów w określonym, bardzo ograniczonym, zakresie odsyła art.

70917

k. c. (s. 13 in fine uzasadnienia wyroku). Takie stanowisko Sądu

odwoławczego nie dowodzi naruszenia art. 70917

k.c., wskutek jego błędnej

wykładni a więc w sposób określony przez stronę skarżącą.

Nie ma racji strona skarżąca zarzucając błędną wykładnię i zastosowanie

art. 494 k.c. Trafnie Sąd Apelacyjny uznał, że wynikający z art. 494 k.c. obowiązek

zwrotu wzajemnych świadczeń musi uwzględniać istotę i charakter umowy leasingu

jako umowy o charakterze ciągłym, co skutkuje tym, że odstąpienie od takiej

umowy wywołuje jedynie skutki na przyszłość, a nie można już zniweczyć skutków

9

świadczeń spełnionych wcześniej, tj. w okresie korzystania z przedmiotu leasingu.

W judykaturze podkreślono, że specyficzne cechy umowy leasingu, zwłaszcza

leasingu kapitałowego stoją na przeszkodzie stosowaniu wobec niej przepisów

o skutkach odstąpienia od umowy (wyrok SN z 21 października 1999 r., II CKN

488/98, niepubl.), a zwłaszcza o obowiązku zwrotu wzajemnych świadczeń na

podstawie art. 494 k.c. i to spełnionych poczynając od chwili zawarcia takiej umowy

leasingu (por. wyrok SN z dnia 9 lutego 2008 r., V CSK 48/05, niepubl.).

Oczywiście bezzasadnym jest zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego

zastosowania art. 471 k.c. uzasadniony odmienną oceną strony skarżącej

w stosunku do oceny Sądu Apelacyjnego, co do zaistnienia lub braku przesłanek

kontraktowej odpowiedzialności odszkodowawczej. Elementy ustaleń faktycznych

w postaci braku ustalenia powstania szkody oraz braku wykazania zaistnienia

adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy wskazywaną (ale nie wykazaną)

szkodą a zdarzeniem sprawczym, nie pozwalały Sądowi odwoławczemu na

dokonanie subsumpcji art. 471 k.c., a odmienna ocena co do tych ustaleń przez

skarżącego nie dowodzi dokonania wadliwej wykładni wskazanego przepisu przez

Sąd odwoławczy.

Nie jest także trafnym zarzut błędnej wykładni art. 7091

k.c. i art. 3531

k.c.

w zw. z art. 65 k.c., uzasadniony kwestionowaniem uznania, że rata leasingowa

w całości stanowiła wynagrodzenie za korzystanie z przedmiotu leasingu

i sprowadzała się do opłaty za jego używanie.

Zważyć bowiem należy, że z mocy art. 7091

k.c. należne finansującemu od

korzystającego wynagrodzenie pieniężne równe jest co najmniej cenie lub

wynagrodzeniu z tytułu nabycia rzeczy przez finansującego. W piśmiennictwie

trafnie podkreślono, że nie można traktować rat leasingowych jako obejmujących

wynagrodzenie wzajemne za ewentualne przeniesienie w przyszłości własności

rzeczy.

Również w judykaturze stwierdzono, że cechą konstytutywną leasingu

finansowanego (pośredniego) jest zobowiązanie się korzystającego do płacenia

wynagrodzenia pieniężnego równego co najmniej cenie nabycia rzeczy oddanej

korzystającemu. Innymi słowy, przyjęto, że leasing w ujęciu kodeksu cywilnego

10

zakłada pełną amortyzację rzeczy oddanej korzystającemu w okresie związania

taką umową (wyrok SN z dnia 15 maja 2008 r., I CSK 548/07, OSN-ZD 2009/2/49),

pokrywaną wysokością wynagrodzenia płaconego w postaci rat leasingowych za

korzystanie z rzeczy.

Bezzasadność zarzutu niezastosowania art. 5 k.c. wynika stąd, że skarżący

nie wskazuje na żadne ustalenia faktyczne dokonane lub aprobowane przez

Sąd II instancji, które miałyby uzasadniać zastosowanie tej klauzuli generalnej

w odniesieniu do oceny zachowań strony pozwanej, domagającej się oddalenia

powództwa.

O potrzebie stosowania przez Sąd art. 5 k.c. nie może rozstrzygać

traktowane przez powódkę jako stanowisko bezsporne, że do zakończenia umowy

doszło z wyłącznej winy pozwanego, który bezprawnie odebrał pojazd stronie

powodowej w trakcie trwania umowy, zatrzymując raty leasingowe uiszczone

w pełnej wysokości w okresie korzystania przez powódkę z pojazdu.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 6 i § 12 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. (Dz.U. 2013, poz. 490, ze zm.).

eb