IV CSK 131/15

Sygn. akt IV CSK 131/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa F. L. Spółki Akcyjnej w G.

przeciwko A. P. o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 września 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

G. utrzymujący w całości nakaz zapłaty z dnia 13 marca 2013 r. kwoty 117.481,81

zł w stosunku do pozwanej A. P. z tytułu poręczenia weksla i powództwo w

stosunku do tej pozwanej oddalił.

Sąd drugiej instancji ustalił, że powodowa spółka w dniu 24 kwietnia 2008 r.

wypowiedziała ze skutkiem natychmiastowym umowę leasingu zawartą z M. S., w

której strony określiły wartość początkową przedmiotu umowy na 61.726 zł,

wysokość i terminy płatności rat leasingowych oraz przewidziały możliwość

wypowiedzenia umowy ze skutkiem natychmiastowym w razie zwłoki z zapłatą co

najmniej jednej raty i ustaliły, że w takim wypadku leasingobiorca zapłaci zaległą

opłatę i inne należności wraz z odsetkami ustawowymi w podwójnej wysokości za

opóźnienie w zapłacie. Jako zabezpieczenie roszczeń powódki leasingobiorca

wystawił weksel, który poręczyła pozwana. Powódka żądała zapłaty należności z

umowy leasingowej oraz kary umownej za każdy dzień opóźnienia w zwrocie

pojazdu i ograniczyła wymiar tej kary do wartości początkowej pojazdu tj. kwoty

61.726 zł. Po wypełnieniu weksla powodowa spółka pismem z dnia 31 marca 2011

r. wezwała pozwanych do wykupienia weksla w terminie do dnia 20 kwietnia 2011 r.

za sumę 117.481,81 zł lecz nie został on wykupiony.

Sąd pierwszej instancji, odnosząc się do zarzutu przedawnienia roszczenia

wekslowego, stwierdził, że nie minęły terminy wymienione w art. 70 w zw. z 103

ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe (Dz. U. Nr 37, poz. 282 ze zm.;

dalej pr. weksl.). Zarzut wywodzony z przedawnienia roszczenia ze stosunku

podstawowego zakwalifikował jako oparty na art. 10 pr. weksl., a więc zarzut

wypełnienia weksla in blanco niezgodnie z warunkami porozumienia wekslowego.

Wskazał, że termin przedawnienia tego roszczenia wynosi trzy lata (art. 118 k.c.),

początek jego biegu nastąpił w dniu wypowiedzenia umowy tj. 24 kwietnia 2008 r.

zaś weksel został uzupełniony w dniu 31 marca 2011 r., przed upływem terminu

przedawnienia, co czyni zarzut pozwanej niezasadnym. Nie podzielił też zarzutu

rażącego zawyżenia kary umownej, której wysokość wynika z § 8 ust. 8 OWU

i która została ograniczona do wartości początkowej pojazdu.

3

Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu prawnego Sądu Okręgowego

w przedmiocie przedawnienia roszczenia powódki. Wskazał, że pozwana nie

zarzucała przedawnienia roszczenia wekslowego ani nie zarzucała, że weksel

in blanco został uzupełniony po upływie terminu przedawnienia roszczeń

wynikających ze stosunku podstawowego, lecz zarzuciła, że wszystkie roszczenia

powódki wynikające z umowy leasingu uległy przedawnieniu, ponieważ stały się

wymagalne w dacie rozliczenia umowy tj. 24 kwietnia 2008 r. Z tej przyczyny za

istotny dla rozstrzygnięcia uznał upływ terminu od daty wymagalności roszczeń ze

stosunku podstawowego do daty wniesienia pozwu, a nie do daty wypełnienia

weksla. Za daty wymagalności roszczeń z tytułu rat leasingowych oraz kosztów

windykacji uznał dzień 24 kwietnia 2008 r., roszczeń z tytułu odsetek ustawowych

i odsetek skapitalizowanych dzień 20 kwietnia 2008 r. i roszczenia z tytułu kary

umownej dzień 10 czerwca 2008 r. Ponieważ pozew został wniesiony w dniu

13 grudnia 2012 r., wszystkie roszczenia ze stosunku podstawowego uległy

przedawnieniu.

W skardze kasacyjnej powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku

i orzeczenie co do istoty sprawy ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła

naruszenie przez błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art.

117 § 2 w zw. z 118 i 123 k.c. oraz błędną wykładnię oraz niezastosowanie art. 10

w zw. z 70 pr. weksl. i w zw. z art. 65 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stanowisko Sądu drugiej instancji zostało zdeterminowane błędną

kwalifikacją zarzutu pozwanej w wyniku, jak można przypuszczać, zaakceptowania

zaprezentowanego w apelacji wadliwego wyjaśnienia pojęcia „przeniesienia sporu

na płaszczyznę ze stosunku podstawowego”.

Roszczenie z weksla i roszczenie ze stosunku podstawowego (umowy

leasingu) są dwoma odrębnymi roszczeniami opartymi na różnych podstawach

faktycznych i prawnych. Zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c. żądanie powoda, uzasadnione

przytoczonymi okolicznościami, wiąże sąd i wyznacza granice rozstrzygnięcia.

W sprawie niniejszej powód oparł żądanie wyłącznie na wekslu i nie odwoływał się

4

do okoliczności dotyczących stosunku podstawowego, a więc podstawa ta

wyznaczała zakres badania jego zasadności w oparciu o przepisy prawa

wekslowego. Odwołanie się, tak jak w niniejszej sprawie, przez pozwanego

w zarzutach od nakazu zapłaty, do stosunku podstawowego wobec dochodzonego

od niego roszczenia wekslowego, prowadzi do uwzględnienia również tego

stosunku w ramach oceny zasadności roszczenia wekslowego, natomiast nie

prowadzi do zmiany ani podstawy faktycznej ani prawnej żądania powoda.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 11 marca 2011 r., II CSK 311/10

(OSNC - ZD z 2011 r., nr 3, poz. 66, Biul. SN z 2011 r., nr 7, poz. 12, M. Prawn.

z 2012 r., s. 375 - 378), z dnia 7 maja 2009 r., IV CSK 549/08 i z dnia 3 czerwca

2015 r. V CSK 550/14 (nie publ.) nadal przedmiotem sporu jest roszczenie

wekslowe z tą różnicą, że przy uwzględnieniu także stosunku podstawowego.

W takiej sytuacji nie następuje zastąpienie dotychczasowego sporu dotyczącego

stosunku wekslowego stosunkiem cywilnoprawnym podlegającym rozpoznaniu na

podstawie powszechnego prawa cywilnego, mimo że bywa nazywane

przeniesieniem sporu z płaszczyzny prawa wekslowego na płaszczyznę prawa

cywilnego. Ocena materiału dowodowego powinna więc prowadzić do stwierdzenia,

czy w ramach stosunku podstawowego istniało i w jakiej wysokości roszczenie

powódki zabezpieczone wekslem, czy miała ona w konkretnych okolicznościach

faktycznych, z uwagi na treść umowy i deklaracji wekslowej, uprawnienie do

wypełnienia weksla i czy uprawnienie to zostało, w świetle przepisów prawa

wekslowego, wykonane bez ich naruszenia.

Inną kwestią jest powołanie się przez powoda, obok wierzytelności

wekslowej, na fakty i dowody usprawiedliwiające roszczenie cywilnoprawne,

co w razie wadliwości weksla może uzasadniać rozstrzygnięcie w oparciu o drugą

wskazaną przez powoda podstawę faktyczną na podstawie przepisów prawa

cywilnego, rozważenie zarzutów pozwanego odnoszących się do tej podstawy

faktycznej i uwzględnienie roszczenia wynikającego ze stosunku podstawowego

i utrzymanie nakazu zapłaty w mocy lub jego uchylenie w razie stwierdzenia

niezasadności powództwa opartego na tej podstawie. W tej sprawie, jak wskazano

wyżej, powódka takiej podstawy faktycznej i prawnej w pozwie nie wskazała.

Granice dopuszczalnych zarzutów pozwanej wyznaczają natomiast przepisy prawa

5

wekslowego, wobec czego wskazanie przez pozwaną w zarzutach od nakazu

zapłaty, że powołuje się na zawartą umowę leasingu i wobec przedawnienia

roszczeń wynikających z tego stosunku prawnego doszło do przedawnienia jej

zobowiązań z poręczenia wekslowego, należy zakwalifikować jako zarzut

zgłoszony w oparciu o art. 10 prawa wekslowego. Zgłoszenie przez pozwaną

zarzutu przedawnienia ze stosunku podstawowego ma więc znaczenie tylko o tyle,

o ile wpływa na ocenę przesłanek przedawnienia roszczenia wekslowego

określonych w art. 70 ust. 1 pr. weksl. Gdyby twierdzenia pozwanej potraktować

jako oderwane od wskazanych przepisów prawa wekslowego, sąd w ogóle nie

powinien tego zarzutu merytorycznie rozpoznawać rozstrzygając o żądaniu opartym

na wekslu.

Przedawnienie roszczenia wekslowego i ze stosunku podstawowego

biegną niezależnie od siebie, przy czym podstawę oceny przesłanek przedawnienia

drugiego z nich stanowią przepisy kodeksu cywilnego, zaś pierwszego przepisy

kodeksu cywilnego zmodyfikowane przez przepisy prawa wekslowego,

które wprowadzają odmienne reguły dotyczące długości i początku biegu

terminu przedawnienia oraz dopuszczalnych zarzutów dłużnika wekslowego.

Wskazana przez wierzyciela podstawa faktyczna i prawna dochodzonego

roszczenia przesądza o tym, które przepisy mają zastosowanie, a sprawie

niniejszej nie może być sporu, że powódka zgłosiła w pozwie żądanie oparte na

zobowiązaniu wekslowym.

Zagadnienie skutków uzupełnienia weksla in blanco wręczonego celem

zabezpieczenia roszczenia, dokonanego przed lub po upływie terminu

przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego było przedmiotem licznych

wypowiedzi doktryny i judykatury (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada

2005 r., IV CSK 236/05, Glosa z 2006 r., nr 4, poz. 24, z dnia 3 listopada 2010 r.,

V CSK 142/10, OSNC - ZD z 2011 r., nr 4, poz. 73, z dnia 15 lutego 2006 r.,

IV CSK 15/05, z dnia 14 lutego 2008 r., II CSK 522/07, z dnia 11 sierpnia 2010 r.,

I CSK 616/09, z dnia 1 grudnia 2010 r., I CSK 181/10, z dnia 4 października 2012 r.,

I CSK 90/12, z dnia 13 grudnia 2012 r., IV CSK 199/12 - nie publ.). Jak wskazał

Sąd Najwyższy, kwestia przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego

w odniesieniu do weksli in blanco, łączona jest z upoważnieniem do wypełnienia weksla.

6

Dominujące jest stanowisko, że treścią tego upoważnienia objęte jest jedynie

uzupełnienie weksla przed upływem terminu przedawnienia roszczenia podlegającego

zabezpieczeniu. Wypełnienie weksla po upływie tego terminu jest wypełnieniem

niezgodnym z deklaracją wekslową i wystawca weksla (poręczyciel) może podnieść taki

zarzut w ramach zarzutów przewidzianych w art. 10 pr. weksl. wskazując, że z tego

względu jego zobowiązanie wekslowe nie powstało. Utrwalony jest też pogląd,

że przedawnienie praw z weksla in blanco nie rozpoczyna biegu do czasu jego

wypełnienia i dla odpowiedzialności wekslowej wystawcy weksla niezupełnego

(poręczyciela) wobec remitenta decydujące jest jego wypełnienie przed upływem

terminu przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego, a nie przed wniesieniem

pozwu. W razie oparcia bowiem powództwa na zobowiązaniu wekslowym, data

wniesienia pozwu dla tej kwestii pozostaje bez znaczenia, bo stosunek podstawowy nie

jest podstawą roszczenia. Data ta jest istotna wyłącznie przy ocenie przesłanek

określonych w art. 70 zd. 1 w zw. z art. 103 pr. weksl., roszczenie wekslowe przeciwko

poręczycielowi weksla in blanco przedawnia się bowiem z upływem trzech lat od dnia

płatności weksla uzupełnionego zgodnie z upoważnieniem do jego wypełnienia.

Sąd Najwyższy w niniejszym składzie orzekającym nie podziela przeciwnego

jednostkowego poglądu wyrażonego w cytowanym przez Sąd drugiej instancji

wyroku z dnia 23 stycznia 2008 r., V CSK 386/07 (nie publ.).

Oparcie rozstrzygnięcia przez Sąd drugiej instancji na odmiennym poglądzie

spowodowało w rezultacie brak oceny zarzutu uzupełnienia weksla niezgodnie

z porozumieniem w zakresie jego wypełnienia z uwagi na upływ terminu

przedawnienia roszczenia ze stosunku podstawowego oraz w zakresie istnienia

wierzytelności zabezpieczonej wekslem w mniejszym rozmiarze (kara umowna),

podniesionego na podstawie art. 10 pr. wekslowego, jak również niedokonanie

oceny przedawnienia roszczenia wekslowego w świetle przesłanek określonych

w art. 70 zd. 1 w zw. z art. 103 pr. weksl.

Z tych względów, mimo zasadności podniesionych zarzutów prawa

materialnego, brak było podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącej o orzeczenie

co do istoty sprawy, wobec czego orzeczono jak w sentencji na podstawie

art. 39815

oraz art. 108 § 1 k.p.c.

7

eb