IV CSK 141/15

Sygn. akt IV CSK 141/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa S. K.

przeciwko "I." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 1 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo

i orzekającej o kosztach procesu (pkt I 1 i 2 oraz pkt III) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 7 listopada 2013 r. Sąd Okręgowy w G. zasądził

od pozwanego I. sp. z o.o. na rzecz powoda S. K. kwotę 208.866,93 zł wraz z

ustawowymi odsetkami:

- od kwoty 148.217,62 zł od dnia 22 października 2008 r. do dnia zapłaty,

- od kwoty 28.274,31 zł od dnia 25 marca 2010 roku do dnia zapłaty

i orzekł o kosztach postępowania.

Wyrokiem z dnia 1 października 2014 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony

wyrok w ten sposób, że zasądzoną w nim od pozwanego na rzecz powoda kwotę

208.866,93 zł z ustawowymi odsetkami obniżył do kwoty 83.242,49 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od kwoty 72.452,88 zł od dnia 29 października 2008 r. do

dnia zapłaty oraz od kwoty 10.789,61 zł od dnia 25 marca 2010 r. do dnia zapłaty, a

w pozostałym zakresie oddalił powództwo; oddalił apelację w pozostałej części i

orzekł o kosztach postępowania.

W sprawie ustalono, że w dniu 16 kwietnia 2007 r. zawarta została pomiędzy

powodem S. K. a pozwaną I. sp. z o.o. umowa najmu lokalu użytkowego, który miał

zostać wybudowany w Centrum Handlowym Galeria […]. W umowie strony

zastrzegły, że pozwany nie wynajmie żadnej powierzchni innym kontrahentom

na potrzeby sprzedaży pieczywa i wyrobów cukierniczych z wyłączeniem sprzedaży

samoobsługowej, jaka miała mieć miejsce w markecie spożywczym oraz

z wyłączeniem działalności kawiarni prowadzącej sprzedaż wyrobów cukierniczych

i pieczywa do konsumpcji na terenie kawiarni (punkt 9.9 umowy). Na wypadek

naruszenia powyższego zakazu konkurencji pozwany miał zapłacić powodowi karę

umowną w wysokości równowartości w złotych polskich kwoty 200 euro za każdy

rozpoczęty dzień prowadzenia takiej działalności (punkt 11.7 umowy).

W dniu 27 kwietnia 2007 r. pozwana zawarła z Piekarnią […]sp. j. umowę

najmu lokalu użytkowego w „Galerii […]" z przeznaczeniem na prowadzenie

działalności handlowej w zakresie sprzedaży i konsumpcji na miejscu wyrobów

cukierniczych, piekarniczych, lodów oraz napojów bezalkoholowych” - nie

wyłączając wyraźnie sprzedaży na wynos.

3

Po uruchomieniu sklepu, powód stwierdził, iż spółka Piekarnia […], nie tylko

prowadzi cukiernię, ale również dokonuje sprzedaży pieczywa oraz wyrobów

cukierniczych na wynos. W związku z tym uznał, iż pozwana od dnia otwarcia

„Galerii […]", tj. od 31 stycznia 2008 r. narusza postanowienie punktu 9.9 umowy

najmu i od tej daty rozpoczął naliczanie kar umownych, wstrzymując się od

uiszczania pozwanemu opłat tytułem czynszu najmu i opłat dodatkowych

wynikających z wiążącej strony umowy.

Pozwana, wobec nieotrzymania od powoda należności z tytułu czynszu

najmu oraz opłat dodatkowych, pismem z dnia 21 lutego 2008 r. wezwała go do

zapłaty kwoty 20.359.72 zł, wynikającej z wystawionej faktury VAT nr 15/2008

z dnia 1 lutego 2008 r. Jednocześnie poinformowała powoda o dokonanym

przelewie należności przysługujących jej z tytułu umowy najmu na rzecz banku BZ

WBK S.A.

Oświadczeniem z dnia 3 marca 2007 r. powód potrącił swoją wierzytelność

przysługującą mu z tytułu naliczonej kary umownej z przysługującą pozwanemu

wierzytelnością określoną w wystawionej przez pozwanego faktury VAT nr 15/2008.

Pozwana, nie uznając dokonanego przez powoda potrącenia, pismem z dnia

10 marca 2008 r. wystosowała do powoda ostateczne wezwanie do zapłaty kwoty

20.359,72 zł, dołączając do wezwania zawiadomienie o przelewie wierzytelności.

W dniu 7 maja 2008 r. Pozwana dokonała zajęcia rzeczy ruchomych

wniesionych do lokalu wynajmowanego przez powoda, uzasadniając to

zabezpieczeniem czynszu i świadczeń dodatkowych w wysokości 29.568.51 zł.

Pismem z dnia 13 maja 2008 r. pozwana spółka na podstawie § 11.1 umowy

złożyła oświadczenie o rozwiązaniu umowy najmu w trybie natychmiastowym bez

zachowania okresu wypowiedzenia, z uwagi na nieuregulowanie tych zadłużeń.

Wobec pozbawienia przez pozwaną dostępu do najmowanego lokalu, powód

pismem dniu 27 czerwca 2008 r. , doręczonym pozwanej w dniu 1 lipca, rozwiązał

umowę najmu ze skutkiem natychmiastowym.

Pismem z dnia 17 października 2008 r. powód zażądał od pozwanej wydania

zajętych ruchomości oraz zapłaty kwoty 140.192,74 zł tytułem nakładów

4

poniesionych na wykończenie lokalu i przystosowanie go do prowadzenia

działalności w zakresie sprzedaży pieczywa oraz do zapłaty kwoty 72.452.88 zł

tytułem kar umownych w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania do zapłaty.

Kolejnym pismem z dnia 31 grudnia 2009 r. powód wystosował do pozwanej

wezwanie do zapłaty kwoty 176.491,93 zł w terminie 3 dni, od daty otrzymania

wezwania do zapłaty.

Sąd Okręgowy uznał, że kluczową kwestią jest wykładnia postanowienia

punktu 3.2. umowy najmu z dnia 27 kwietnia 2007 r. łączącej pozwaną z Piekarnią

[…]. Podkreślił, że rzeczą pozwanej spółki było takie sformułowanie tej umowy, aby

wywiązać się z postanowień punktu 9.9. umowy łączącej strony niniejszego

postępowania.

Z pkt. 3.2 umowy najmu z dnia 27 kwietnia 2007 r. zawartej pomiędzy

pozwanym a Piekarnią […] wynika, że pozwany oddaje najemcy przedmiot najmu

do używania z przeznaczeniem na prowadzenie działalności handlowej „w zakresie

sprzedaży i konsumpcji na miejscu wyrobów cukierniczych, piekarniczych, lodów

oraz napojów bezalkoholowych". W ocenie Sądu Okręgowego, z treści tego

postanowienia nie wynika jednoznacznie, aby najemca mógł prowadzić sprzedaż

wyłącznie w celu konsumpcji na miejscu, nie było to zresztą nawet przedmiotem

negocjacji pomiędzy stronami tej umowy. Z materiału zebranego w sprawie wynika,

że dopiero w późniejszym okresie pozwana próbowała ograniczyć w ten sposób

sprzedaż prowadzoną przez piekarnię […], jednakże wobec stanowczej odmowy

zaniechała dalszych prób w tym zakresie.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że powód zasadnie naliczał kary

umowne, które mógł potrącić z wierzytelnościami pozwanego z tytułu czynszu.

Na dzień złożenia oświadczenia o potrąceniu naliczona kara umowna stanowiła

iloczyn 200 Euro oraz 33 dni, tj. kwotę 6.600 Euro, co przy kursie 1 Euro

w wysokości 3,5204 zł. na ten dzień, stanowiło równowartość kwoty 23.234,64 zł.

Potrącenie wierzytelności pozwanej w kwocie 20.359.72 zł odpowiadało

równowartości 5.810.42 Euro, a więc pozostała po potrąceniu kwota 789.58 Euro

tytułem kar umownych.

5

W związku z powyższym oświadczenie pozwanej z dnia 13 maja 2008 r.

o rozwiązaniu umowy w trybie natychmiastowym było bezskuteczne z przyczyny

braku zaległości po stronie powoda. Jednocześnie, z uwagi na dokonanie w lutym

2008 r. przelewu wierzytelności z umowy najmu przez pozwanego na rzecz BZ

WBK S.A., pozwany przestał być wierzycielem powoda z tytułu opłat czynszowych

i innych wynikających z umowy, w tym czynszu za pozostałe miesiące oraz

ewentualnej kaucji zgodnie z pkt 13.1 umowy. Pozwana natomiast nie wykazała,

aby zawiadomienie o przelewie wierzytelności powód otrzymał przed złożeniem

przez niego oświadczenia o potrąceniu wierzytelności z tytułu kar umownych

w dniu 7 marca 2008 r.

Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu I instancji, iż rzeczą strony pozwanej,

jako profesjonalisty, było takie sformułowanie treści umowy z konkurentem powoda,

aby wywiązać się z postanowień punktu 9.9. umowy łączącej ją z powodem.

Pozwana poprzez niejasno brzmiące postanowienia umowne doprowadziła do

równoległego funkcjonowania dwóch konkurencyjnych względem siebie piekarni, co

stało w sprzeczności z umową z dnia 16 kwietnia 2007 r.

W związku z tym Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu Okręgowego,

że powód uprawniony był do naliczania pozwanej kar umownych za naruszenie

punktu 9.9. umowy. Uprawnienie to powstało już z dniem, w którym stwierdzono

funkcjonowanie punktu - piekarni […]. Okoliczność, iż powód rozpoczął działalność

dopiero kilka dni później nie ma dla tej kwestii znaczenia. Umowa stron nie łączyła

bowiem prawa do naliczania kary umownej z faktycznym prowadzeniem

działalności przez powoda, lecz uzależniała to wyłącznie od faktu prowadzenia

konkurencyjnej działalności w innym lokalu przez innego najemcę.

Sąd Apelacyjny odmiennie ocenił natomiast skuteczność dokonanego

potrącenia. Wskazał, że w świetle art. 498 k.c. wystarczające jest, aby wymagalna

była tylko wierzytelność potrącającego (w tym wypadku powoda). Z uwagi na

bezterminowy charakter zobowiązania o zapłatę kary umownej, dla wymagalności

tego roszczenia konieczne było jednak wezwanie dłużnika przez wierzyciela do

spełnienia świadczenia, który dopiero od tego momentu zobowiązany byłby do

niezwłocznego spełnienia świadczenia (art. 455 k.c.).

6

Sąd Apelacyjny nie podzielił poglądu Sąd Okręgowego, wedle którego

oświadczenie o potrąceniu miałoby zawierać w sobie jednocześnie wezwanie do

zapłaty. Sąd Apelacyjny podkreślił, że funkcje oświadczenia o potrąceniu są inne

od funkcji wezwania do spełnienia świadczenia. Oświadczenie o potrąceniu

prowadzi do wzajemnego umorzenia wierzytelności do wysokości wierzytelności

niższej, a wezwanie do spełnienia świadczenia kreuje stan jego wymagalności.

W związku z tym nie można przyjąć, iż oświadczenie o potrąceniu kreowało

wymagalność świadczenia o zapłatę kary umownej na dzień otrzymania

tego oświadczenia przez pozwaną. W konsekwencji Sąd Apelacyjny stanął na

stanowisku, że oświadczenie o potrąceniu nie wywołało zamierzonego przez

powoda skutku, to jest nie umorzyło jego zobowiązania wobec pozwanej

wynikającego z faktury VAT nr 15/2008.

Sąd Apelacyjny wskazał jednocześnie, że okoliczność ta nie oznacza,

iż pozwana była uprawniona do wypowiedzenia umowy najmu. Umowa stron

(punkt 11.1) przewidywała taką możliwość jedynie w wypadku zaległości

w zapłacie czynszu za pełne dwa miesiące, tymczasem powód do zapłaty czynszu

zgodnie z puntem 7.6 umowy zobowiązany był dopiero po upływie trzech miesięcy

od dnia rozpoczęcia działalności. Za wcześniejszy okres był natomiast

zobowiązany do uiszczenia zaliczki na czynsz w kwocie odpowiadającej wysokości

trzymiesięcznego czynszu (punkt 7.5), oraz opłaty administracyjnej (punkt 7.2).

Jego zaległość wobec pozwanej, stwierdzona fakturą VAT z dnia 1 lutego 2008 r. nr

15/2008, dotyczyła zaliczki, o jakiej stanowił umowy punkt 7.5, oraz opłat

dodatkowych o jakich mowa punkcie 7.8-7.9.

Tym samym, mimo nieskuteczności oświadczenia o potrąceniu,

pozwana bezzasadnie dokonała wypowiedzenia umowy najmu w dniu 13 maja

2008 r. Uprawniało to powoda do dalszego naliczania kary umownej, tj. do dnia

1 lipca 2008 r.,kiedy to doszło do rozwiązania umowy najmu z jego inicjatywy.

Odmiennie od Sądu Okręgowego, Sąd Apelacyjny przyjął, że stosownie do

treści punktu 8.6 umowy najmu, rozwiązanie tej umowy nie dawało powodowi

prawa do domagania się zwrotu nakładów poczynionych na lokal oraz

7

wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z zajętych przez pozwaną ruchomości.

W tym zakresie roszczenia powoda podlegały oddaleniu.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł powód, zaskarżając

go w części, tj. w zakresie oddalenia powództwa o zasądzenie kwoty 115.624,44 zł

wraz z ustawowymi odsetkami od kwot: 75.764,74 zł od dnia 29 października

2008 r. do dnia zapłaty i 17.484,70 zł od dnia 25 marca 2010 r. do dnia zapłaty

(część pkt 1.1 zaskarżonego wyroku), oraz w zakresie rozstrzygnięcia o kosztach

procesu za obie instancje (pkt 1.2 i pkt III wyroku).

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.)

skarżący zarzucił naruszenie art. 498 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c., art. 670 § 1 k.c.,

art. 225 k.c. w zw. z art. 224 § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 676 k.c., art. 671 § 1

k.c. w zw. z art. 225 k.c. w zw. z art. 224 § 2 k.c., art. 471 k.c., art. 473 § 2 k.c.,

art. 415 k.c., art. 5 k.c. w zw. z art. 676 k.c., art. 3531

k.c. w zw. z art. 58 § 2 i § 3

k.c. w zw. z art. 676 k.c.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.) skarżący

zarzucił naruszenie art. 328 § 2 k.p.c., art. 382 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Na tej podstawie skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku

w zakresie pkt I . 1 w zaskarżonej części i jego zmianę w tej części poprzez

oddalenie apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 7 listopada

2013 r. także co do zasądzonej tym wyrokiem na rzecz powoda kwoty 115.624,44

zł wraz z ustawowymi odsetkami i co do rozstrzygnięcia o kosztach procesu przed

Sądem I instancji (pkt 1.2 wyroku) oraz w pkt III i orzeczenie o kosztach

postępowania. Ewentualnie skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku

Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tej części do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu wraz z pozostawieniem temu

sądowi orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie panuje zgoda co do tego, że przedstawiona przez

wierzyciela do potrącenia wierzytelność musi być wymagalna. Istnieją natomiast

rozbieżności co do rozumienia w tym kontekście przymiotu wymagalności roszczeń

wynikających z zobowiązań bezterminowych, a takim bez wątpienia jest

8

przedstawiona przez powoda wierzytelność z tytułu przysługujących mu kar

umownych do potrącenia z należnością czynszową pozwanego. Rozbieżności te

zostały zreferowane przez Sąd Najwyższy w sposób zwięzły, ale oddający istotę

sporu w wyrokach z dnia 3 lutego 2006 r., I CSK 17/05 oraz z dnia 30 czerwca

2011 r., III CSK 282/10 - niepubl. Przytaczając w nich przykłady reprezentatywnych

judykatów, Sąd ten wskazał, że w omawianej kwestii prezentowane są dwa

zasadnicze stanowiska. Według pierwszego, roszczenia wynikające z zobowiązań

bezterminowych stają się wymagalne już z chwilą powstania tych zobowiązań.

Należy bowiem odróżniać wymagalność roszczenia, rozumianą jako

najwcześniejsza chwila, w której wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia od

terminu spełnienia świadczenia. Dla możliwości skorzystania z instytucji potrącenia

ma znaczenie wymagalność, a nie kwestia od kiedy zaczyna biec termin

do spełnienia objętego wierzytelnością świadczenia. Zgodnie z drugim

stanowiskiem, wymagalność roszczeń należy łączyć z nadejściem ostatniego dnia

pozwalającego dłużnikowi spełnić świadczenie zgodnie z treścią zobowiązania,

w związku z czym dzień tak rozumianej wymagalności może zostać utożsamiony

z terminem spełnienia świadczenia. W tym kontekście wezwanie dłużnika przez

wierzyciela do wykonania zobowiązania bezterminowego należy potraktować jako

postawienie tego świadczenia w stan wymagalności. Oznacza to, że wymagalność

roszczeń wynikających z zobowiązań bezterminowych określa się przy

uwzględnieniu normy z art. 455 k.c. Trzeba przy tym koniecznie dodać,

co akcentował zwłaszcza Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 kwietnia 2003 r.,

I CKN 316/01(OSNC 2004, nr 7 - 8, poz. 117), odwołując się do treści art. 120

zdanie drugie k.c., że nie chodzi tu o datę faktycznego wezwania do zapłaty,

ale o datę, w której wierzyciel wezwałby dłużnika do spełnienia świadczenia

w możliwie najwcześniejszym terminie, z uwzględnieniem niezbędnego czasu do

wykonania zobowiązania. Jak trafnie stwierdził Sąd Najwyższy w wyroku III CSK

282/11, w obecnej judykaturze przeważa zdecydowania to drugie stanowisko i Sąd

rozpoznający niniejszą sprawę przychyla się do niego. Jest ono bowiem wynikiem

spojrzenia na instytucję wymagalności wierzytelności w szerszym kontekście

systemowym, uwzględniającym także początek biegu przedawnienia roszczeń.

Oznacza to, że Sąd Apelacyjny trafnie zakwestionował pogląd Sądu Okręgowego,

9

iż przedstawienie przez powoda wierzytelności do potrącenia zawierało w sobie

jednocześnie także element wezwania pozwanego do zapłaty, gdyż zastosowanie

takiego swoistego “skrótu” prawnego nie znajduje usprawiedliwienia w ustawie.

Tym samym trzeba podzielić stanowisko zawarte w zaskarżonym wyroku,

że przedstawienie przez powoda wierzytelności do potrącenia, bez wcześniejszego

wezwania pozwanego do zapłaty, było prawnie nieskuteczne. Oznacza to,

że zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 498 § 1 w zw. z art. 455 k.c.

okazały się niezasadne. Otwiera to konieczność dokonania przez Sąd Apelacyjny

ponownej oceny kwestii przysługiwania pozwanemu ustawowego prawa zastawu

z art. 670 § 1 k.c. na rzeczach ruchomych najemcy wniesionych do przedmiotu

najmu. Bez przesądzenia tego problemu, obszerne rozważania i zarzuty procesowe

zawarte w skardze kasacyjnej na temat związanego z tym roszczenia

odszkodowawczego są bowiem po części przedwczesne, a po części

bezprzedmiotowe. Przy dokonywaniu wykładni art. 671 § 1 k.c. dotyczącego

wygaśnięcia tego prawa zastawu trzeba uwzględniać, że prawo to zostało

pomyślane jako instrument zabezpieczający interes wynajmującego. Stąd

też przeniesienie przez niego rzeczy z wynajmowanego lokalu do innego

pomieszczenia nie powinno - co do zasady - skutkować wygaśnięciem tego prawa.

Nie można odmówić racji zarzutowi skargi naruszenia art. 65 k.c. w zakresie

dokonanej przez Sąd wykładni punktu 8.6 umowy najmu dotyczącym kwestii

poniesionych przez najemcę nakładów i ulepszeń. Lakoniczność tego

sformułowania umowy powinna skłaniać do tego, aby przy odtwarzaniu rzeczywistej

treści, jaką chciały nadać strony tej regulacji umownej, zastosować wszystkie

wskazania interpretacyjne zawarte w art. 65 k.c. Tymczasem Sąd ograniczył się

w tej mierze właściwie do gramatycznego brzmienia tego punktu umowy, nie

próbując odkodować rzeczywistej woli stron, czego nie można zaakceptować.

Wystarczy wskazać, że, przy takim stanowisku Sądu, trudno jest odeprzeć

argument skarżącego, iż, literalnie rzecz biorąc, strony w umowie nie rozstrzygnęły

wyraźnie kwestii odpłatności zatrzymanych przez wynajmującego ulepszeń

i nakładów. Bardziej przekonuje stanowisko skarżącego, że, uwzględniając treść

art. 676 k.c., który przewiduje jako zasadę odpłatne zatrzymanie nakładów,

ewentualna nieodpłatność przejęcia ich przez wynajmującego powinna była zostać

10

uregulowana wyraźnie w umowie. Tymczasem, jak można sądzić, strony chyba po

prostu nie zakładały, że umowa - przewidziana na pięć lat - zostanie rozwiązana po

upływie pół roku. W każdym razie uznanie przez Sąd, że po tak krótkim okresie

wynajmujący ma prawo do nieodpłatnego zatrzymania nakładów poczynionych

przez najemcę budzi wątpliwości. W tym kontekście wymagać będzie odrębnego

rozważenia kwestia żądania zwrotu kosztu zainstalowania szyldu na lokalu przez

powoda, ze względu na specyfikę tego nakładu, którego raczej nie sposób

potraktować w kategoriach ulepszenia lokalu.

Z podanych przyczyn na podstawie art. 39815

§ 1 w zw. z art. 108 § 2 k.p.c.

orzeczono jak na wstępie.

kc