III PK 42/15

Sygn. akt III PK 42/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 grudnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak

SSN Maciej Pacuda (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa W. K.

przeciwko C. Ltd z siedzibą w L. na Cyprze

o wynagrodzenie za pracę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 15 grudnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda od postanowienia Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S.

z dnia 6 października 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. zasądza od powoda na rzecz pozwanej kwotę 900

(dziewięćset) złotych tytułem kosztów zastępstwa prawnego w

postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Powód W. K. pozwem z dnia 27 kwietnia 2012 r., skierowanym przeciwko C.

LTD z siedzibą w L. na C., wniósł o zasądzenie od pozwanej na jego rzecz kwoty

55.110 dolarów amerykańskich z należnymi odsetkami tytułem wynagrodzenia za

pracę.

Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 29 maja 2014 r., wydanym na

podstawie art. 18 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE) z dnia 22 grudnia 2000 r. nr

44/2001 (Dz.U.UE L.01.12.1) w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń

sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, odmówił

odrzucenia pozwu W. K. przeciwko C. LTD z siedzibą w L. na Cyprze.

Sąd Rejonowy, uzasadniając swoje rozstrzygniecie, przypomniał, iż zgodnie

z art. 2 Aktu dotyczącego warunków przystąpienia Republiki Czeskiej, Republiki

Estońskiej, Republiki Cypryjskiej, Republiki Łotewskiej, Republiki Litewskiej,

Republiki Węgierskiej, Republiki Malty, Rzeczypospolitej Polskiej, Republiki

Słowenii i Republiki Słowackiej oraz dostosowań w Traktatach stanowiących

podstawę Unii Europejskiej stanowiącego integralną cześć Traktatu Akcesyjnego

podpisanego przez Rzeczpospolitą Polską - od dnia przystąpienia nowe Państwa

Członkowskie są związane postanowieniami Traktatów założycielskich i aktów

przyjętych przez instytucje Wspólnot i Europejski Bank Centralny przed dniem

przystąpienia; postanowienia te są stosowane w nowych Państwach

Członkowskich, zgodnie z warunkami określonymi w tych Traktatach i w

przedmiotowym Akcie. Z mocy powyższego, od dnia 1 maja 2004 r. w

Rzeczypospolitej Polskiej obowiązuje m.in. rozporządzenie Rady WE nr 44/2001 z

dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz

ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, znajdujące zastosowanie

przy ustalaniu właściwości sądu w niniejszej sprawie.

Stosownie do artykułu 18 ust. 1 (sekcja 5) rozporządzenia nr 44/2001, jeżeli

przedmiotem postępowania jest indywidualna umowa o pracę lub roszczenia z

indywidualnej umowy o pracę, jurysdykcję określa się według sekcji 5 (art. 18-21),

bez uszczerbku dla art. 4 i art. 5 pkt 5. Jeżeli pracodawca, z którym pracownik

zawarł indywidualną umowę o pracę, nie ma miejsca zamieszkania na terytorium

Państwa Członkowskiego, ale posiada filię, agencję lub inny oddział w Państwie

3

Członkowskim, to będzie traktowany w sporach dotyczących ich działalności, jak

gdyby miał miejsce zamieszkania na terytorium tego Państwa Członkowskiego

(art. 18 ust. 2).

W ocenie Sądu Rejonowego, z umów o pracę zawartych przez strony w

dniach 1 marca 2010 r. i 26 maja 2010 r. wynika, iż powód świadczył pracę na

statkach morskich podnoszących banderę Wysp Bahama, uprawiających żeglugę

międzynarodową na rzecz pozwanej Spółki prawa obcego posiadającej siedzibę w

L. na Cyprze. Miejscem wykonywania pracy powoda nie było Ś., gdyż był to tylko

port objęcia stanowiska przez powoda. Z tego powodu jurysdykcja sądu polskiego

w przedmiotowej sprawie nie może być oparta na łączniku siedziby strony

pozwanej, którą jest L. na Cyprze (art. 19 pkt 1 w zw. z art. 2 i 3 rozporządzenia),

ani na łączniku miejsca wykonywania przez powoda pracy, bowiem praca była

wykonywana na statku pływającym pod obcą banderą poza terytorium

Rzeczypospolitej Polskiej (art. 19 pkt 2 lit a rozporządzenia).

Zdaniem Sądu Rejonowego, z przedłożonych do akt dokumentów wynika, że

umowa o pracę pomiędzy powodem a pozwaną została nawiązana na terytorium

Polski za pośrednictwem agencji rekrutacyjnej PŻM w S. Praca miała być

świadczona przez powoda na rzecz pozwanego pracodawcy, a nie na rzecz spółki

PŻM. Z przedłożonych w sprawie dokumentów nie wynika równocześnie, aby

strony zawarły umowę o poddanie sporów wynikających z umowy o pracę pod

jurysdykcję sądu polskiego, stąd też jurysdykcja sądu polskiego nie znajduje

oparcia w treści art. 21 rozporządzenia.

Sąd Rejonowy podniósł także, iż w sytuacji gdy pracodawca nie ma miejsca

zamieszkania (siedziby) na terytorium danego Państwa Członkowskiego, ale

posiada na tym terytorium filię, agencję lub oddział, to na gruncie powoływanego

rozporządzenia jest on traktowany - w sporach dotyczących ich działalności - jak

gdyby miał siedzibę na terytorium tego państwa.

W ocenie Sądu Rejonowego, pozwana Spółka, która w umowie rekrutacyjnej

przekazała innemu podmiotowi - Polskiej Żegludze Morskiej - część swych

uprawnień wykonawczych (w zakresie związanym z rekrutacją i obsługą

administracyjną pracowników), ustanowiła w Polsce agencję o ograniczonym

obszarze działalności. W rozumieniu analizowanego rozporządzenia pod pojęciem

4

agencji należy rozumieć centralny punkt działalności gospodarczej, który na stałe

ma charakter ośrodka zamiejscowego centrali, posiada zarząd i jest tak

wyposażony, że jest w stanie prowadzić działalność gospodarczą z osobami

trzecimi w taki sposób, że osoby te, chociaż wiedzą, że może być nawiązany

stosunek prawny z centralą posiadającą siedzibę za granicą, to jednak nie

potrzebują zwracać się do niej.

Zdaniem Sądu Rejonowego, Polska Żegluga Morska niewątpliwie jest

podmiotem, który posiadając stosowne struktury organizacyjne i majątek oraz

działając na rzecz C. Ltd. zajmuje się w jej imieniu wszelkimi sprawami związanymi

z szeroko pojętą rekrutacją i administracją pracowników zatrudnianych przez

pozwaną.

Okoliczność, że w Polsce znajduje się agencja pozwanej, za pośrednictwem

której powód może załatwiać, bez konieczności bezpośredniego zwracania się

bezpośrednio do C. Ltd na Cyprze, sprawy finansowo-kadrowe związane z

zamustrowaniem na statkach, wypłatą wynagrodzenia, czy urlopami, nie powoduje

jednak sama w sobie przesłanki uzasadniającej jurysdykcję polskiego sądu. Na

gruncie art. 18 ust. 2 rozporządzenia, oprócz miejsca położenia agencji w państwie

członkowskim, istotne jest bowiem również, czy roszczenia dochodzone pozwem

związane są z działalnością tejże agencji. Opierając się na poglądach

przedstawicieli doktryny Sąd pierwszej instancji uznał, że za spory wynikające z

działalności agencji można uważać np. spory dotyczące roszczeń o

wynagrodzenie, do wypłaty którego zobowiązana była agencja. W ocenie Sądu

Rejonowego, niniejsza sprawa należy zatem do jurysdykcji krajowej sądu polskiego

na mocy art. 18 ust. 2 Rozporządzenia nr 44/2001, z uwagi na to, że dotyczy ona

roszczenia o wynagrodzenie za pracę i jest związana z działalnością spółki PŻM

jako agencji pozwanego.

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S.

postanowieniem z dnia 6 października 2014 r. uwzględnił zażalenie wniesione

przez pozwaną Spółkę od wyżej opisanego postanowienia i zmienił zaskarżone

postanowienie Sądu Rejonowego w G. z dnia 29 maja 2014 r. oraz odrzucił pozew i

zasądził od powoda na rzecz pozwanej kwotę 1.380 zł tytułem zwrotu kosztów

5

procesu, w tym kosztów postępowania zażaleniowego, a także odstąpił od

obciążania powoda kosztami procesu w pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy uznał, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił, iż powód

okrętował się w Ś. i świadczył pracę na statku morskim podnoszącym banderę

Wysp Bahama, uprawiającym żeglugę międzynarodową. Słusznie też,

rozstrzygając kwestię jurysdykcji sądu polskiego, Sąd Rejonowy odwołał się do

przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z 22 grudnia 2000 r. w sprawie

jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach

cywilnych i handlowych (Dz.U. UE L 01.12.1). Od dnia 1 maja 2004 r. oceny

jurysdykcji sądu polskiego w sprawach w sprawach owalnych i handlowych należy

bowiem dokonywać w oparciu o wspomnianą regulację. Poza sporem w niniejszej

sprawie pozostaje też okoliczność, iż strony niniejszego procesu nie uregulowały

kwestii sądu właściwego do rozstrzygania sporów wynikających lub związanych z

łączącą ich umową o pracę.

W ocenie Sądu drugiej instancji, słuszny jednak okazał się jednak zarzut

pozwanej, iż żaden przepis rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z 22 grudnia

2000 r. nie umożliwia rozpoznania niniejszego powództwa przeciwko pozwanej

przed polskim sądem.

Dochodzone w niniejszej sprawie roszczenia powoda związane są z jego

zatrudnieniem za granicą, przez zagraniczny podmiot, niemający w Polsce

oddziału, agencji ani filii.

Sąd Okręgowy stwierdził, że wbrew przekonaniu Sądu pierwszej instancji

przedmiotem regulacji art. 18 ust. 2 rozporządzenia nr 44/2001 jest określenie

jurysdykcji sądu wobec pracodawcy niemającego siedziby na terytorium

któregokolwiek z państw członkowskich, lecz posiadającego w jednym z państw

członkowskich oddział, agencję lub inną jednostkę (tak komentarz do art. 18

rozporządzenia Rady (WK) nr 44/2001 z 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i

uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i

handlowych, A. Adamek). Wykładnia taka wynika z analizy przepisów omawianego

rozporządzenia, w których rozróżnia się ogólne pojęcie „Państwo Członkowskie” od

konkretyzujących zwrotów w postaci „tego (danego, innego) Państwa

Członkowskiego” (np. art. 3, art. 5). Potwierdzeniem tej tezy jest także przepis art. 1

6

ust. 3 rozporządzania, w którym zdefiniowano „Państwo Członkowskie” jako każde

Państwo Członkowskie z wyjątkiem Danii. Skoro zaś pozwana Spółka ma siedzibę

na terytorium państwa członkowskiego, to przepis art. 18 ust. 2 rozporządzenia nr

44/2001 nie może być podstawą stwierdzenia jurysdykcji sądu polskiego.

Sekcja piąta omawianego rozporządzenia nr 44/2001, dotycząca jurysdykcji

w sprawach dotyczących indywidualnych umów o pracę, ma na celu kompleksowe

uregulowanie kwestii z zakresu umów o pracę z uwzględnieniem przepisów art. 4

oraz art. 5 pkt 5. Uznać zatem należy, iż pracownik ma możliwość skorzystania ze

wskazanych przepisów ogólnych regulujących jurysdykcję, jeżeli uzna je za

korzystniejsze. Przepis art. 4 nie ma jednak w sprawie zastosowania z uwagi na to,

że pozwana Spółka ma siedzibę w Państwie Członkowskim. Zgodnie zaś z art. 5

pkt 5, osoba, która ma miejsce zamieszkania (siedzibę - art. 60) na terytorium

Państwa Członkowskiego, może być pozwana w innym Państwie Członkowskim w

sprawach dotyczących sporów wynikających z działalności filii, agencji lub innego

oddziału – przed sąd miejsca, gdzie znajduje się filia, agencja lub inny oddział.

Sąd Okręgowy wyjaśnił w związku z tym, że w doktrynie przyjmuje się, iż pod

pojęciem agencji mieści się centralny punkt działalności gospodarczej, który na

stałe ma charakter ośrodka zamiejscowego centrali, posiada zarząd i jest tak

wyposażony, że jest w stanie prowadzić działalność gospodarczą z osobami

trzecimi w taki sposób, że osoby te, chociaż wiedzą, że może być nawiązany

stosunek prawny z centralą posiadającą siedzibę za granicą, to nie potrzebują

zwracać się do niej bezpośrednio. Z kolei pojęcie „wynikające z działalności”

obejmuje: spory prawne, w których chodzi o umowne lub pozaumowne prawa i

obowiązki w odniesieniu do właściwego prowadzenia agencji, filii lub innego

oddziału, spory prawne dotyczące zobowiązań, które wymieniony centralny punkt

działalności gospodarczej zaciągnął w imieniu centrali i które należy wykonać w

państwie uczestniczącym w konwencji (państwie członkowskim w rozumieniu

rozporządzenia), w którym punkt ten znajduje się, jak również spory prawne

dotyczące pozaumownych zobowiązań, jakie powstają z działalności prowadzonej

na rachunek centrali przez filię, agencję lub inny oddział, w tym miejscu, w którym

się on znajduje (tak komentarz do art. 5 rozporządzenia Rady (WK) nr 44/2001

z 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz

7

ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, A. Adamek, A. Frań). Tak

więc, w przypadku sporów wynikających z działalności filii, agencji lub innego

oddziału podmiotu mającego siedzibę na terenie Państwa Członkowskiego sądem

posiadającym jurysdykcję jest sąd miejsca, gdzie oddział, agencja lub inna

jednostka się znajdują.

Zdaniem Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie nie można jednak mówić o

istnieniu agencji, oddziału bądź filii C. Ltd., skoro przy poszukiwaniu pracowników i

administrowaniu nimi pozwana Spółka posługiwała się pośrednikiem, a nie

pracownikami własnej firmy (agencji, oddziału czy też filii). Świadczy o tym

jednoznacznie podpis pod umową o pracę oraz treść umowy rekrutacyjnej z dnia 25

maja 1995 r. Z treści umowy rekrutacyjnej wynika, iż Polska Żegluga Morska

zobowiązała się świadczyć usługi dotyczące rekrutacji załóg statków oraz

administrowania nimi, w zamian za co pozwana winna była uiszczać

wynagrodzenie. Zawarcie tej umowy nie wiązało się z powstaniem agencji mającej

w Polsce swoją siedzibę, majątek, czy zarząd. Umowa rekrutacyjna nie

doprowadziła do powstania jakiejkolwiek trwałej struktury w postaci

przedstawicielstwa pozwanej na terenie kraju. Jak wynika wyraźnie z treści klauzuli

2 umowy z dnia 25 maja 1995 r., usługi na rzecz pozwanej miały być świadczone w

oparciu o zaplecze i pracowników Polskiej Żeglugi Morskiej. Co też istotne,

umowa rekrutacyjna może być rozwiązana z zachowaniem trzymiesięcznego

okresu wypowiedzenia. W sytuacji, gdy pozwana działa w kraju jedynie przez

pośrednika, brak jest podstaw do wiązania jurysdykcji sądu polskiego z

działalnością agencji.

Sąd Okręgowy podkreślił też, że jak wynika załączonych do akt sprawy

dokumentów oraz oświadczeń stron, powód okrętował się w Ś. i świadczył pracę na

statku podnoszącym banderę Bahamów w żegludze międzynarodowej. Nie

świadczył więc pracy w Polsce ani w polskim oddziale pozwanej, co wyklucza

zastosowanie art. 19 rozporządzenia nr 44/2001.

Podsumowując, Sąd Okręgowy uznał, iż Sąd Rejonowy dokonał

nieprawidłowej wykładni art. 18 ust. 2 rozporządzenia Rady nr 44/2001 oraz błędnie

ustalił, iż pozwana ma na terytorium Polski agencję. Brak jurysdykcji krajowej

potwierdzają przepisy rozporządzenia Rady nr 44/2001 oraz regulacje Kodeksu

8

postępowania cywilnego nieprzyznające sądom polskim kompetencji do

rozstrzygania podobnych spraw. Pozwana Spółka (pracodawca powoda) ma

siedzibę na terenie Cypru, a nadto z akt sprawy nie wynika, że praca powoda jest,

była lub miała być wykonywana na terenie Polski. Także w okręgu sądu nie

znajduje się zakład pracy powoda. W tym stanie rzeczy nie można uznać, że sąd

polski jest właściwy do rozpoznania przedmiotowej sprawy. Zgodnie zaś z art. 1099

§ 1 k.p.c., brak jurysdykcji krajowej sąd bierze pod rozwagę z urzędu w każdym

stanie sprawy i w razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej sąd odrzuca pozew

lub wniosek, z zastrzeżeniem art. 1104 § 2 k.p.c. lub art. 1105 § 6 k.p.c. Brak

jurysdykcji krajowej stanowi przyczynę nieważności postępowania (§ 2).

Powód W. K. wniósł do Sadu Najwyższego skargę kasacyjną od

prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 6 października 2014

r., zaskarżając to postanowienie w całości i zarzucając mu naruszenie prawa

materialnego i przepisów postępowania cywilnego polegającego na błędnej jego

wykładni oraz niewłaściwym jego zastosowaniu, przez nieuwzględnienie wszystkich

istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności oraz ocenę materiału

dowodowego bez jego wszechstronnego rozważenia, a konkretnie:

1) Naruszenie prawa materialnego, w szczególności:

a) art. 19 pkt 2 lit. a rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia

2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich

wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. UE L 2001 Nr 12, poz. 1

ze zm.), przez jego błędną wykładnię i niezastosowanie się do ogólnych

wytycznych Trybunału Sprawiedliwości oraz uznanie, iż miejscem zazwyczaj

świadczonej pracy przez powoda nie jest Polska;

b) art. 19 pkt 2 lit. b rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia

2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich

wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, przez jego błędną wykładnię

przejawiającą się w uznaniu, że PŻM S.A. nie przysługuje przymiot oddziału

zatrudniającego;

c) art.19 ust. 2 lit. b w związku z art. 5 ust. 5 rozporządzenia Rady (WE) z 22

grudnia 2000 r. nr 44/2001 w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych

oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych w zakresie, w jakim

9

przyjęto, że Polska Żegluga Morska nie stanowi agencji pozwanej w rozumieniu

tego przepisu;

d) art. 19 pkt 1 w związku z art. 60 ust. 1 pkt c rozporządzenia Rady (WE) nr

44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń

sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych, przez jego

niezastosowanie i polegające na błędnym uznaniu, iż spółka nie ma miejsca

zamieszkania w Polsce.

2) Naruszenie prawa procesowego w szczególności:

a) art. 391 § 1 k.p.c., 382 § 1 k.p.c. i art. 227 k.p.c. w związku z art. 299

k.p.c., przez nieprzeprowadzenie dowodu z przesłuchania powoda, co wyjaśniłoby

istotne dla rozstrzygnięcia sprawy fakty, tj. w zakresie specyfiki pracy,

miejsca zazwyczaj wykonywanej pracy, oddziału zatrudniającego, głównego

przedsiębiorstwa pozwanej;

b) art. 391 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c., przez błędne i niepełne dokonanie

ustaleń faktycznych w zakresie miejsca zazwyczaj wykonywanej pracy, oddziału

zatrudniającego, głównego przedsiębiorstwa i wydanie orzeczenia w oparciu o

niekompletny materiał dowodowy, co miało istotne znaczenie co do oceny

prawidłowej jurysdykcji sądu.

Powołując się na tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 6 października 2014 r.

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd drugiej

instancji, ewentualnie o uchylenie tego postanowienia i orzeczenie co do istoty

sprawy, tj. oddalenie zarzutów pozwanej w przedmiocie braku jurysdykcji krajowej;

zasądzenie od pozwanej na rzecz powoda kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1099 § 1 k.p.c., brak jurysdykcji krajowej sąd bierze pod

rozwagę w każdym stanie sprawy, a w razie stwierdzenia braku jurysdykcji krajowej

odrzuca pozew albo wniosek, z zastrzeżeniem jednak art. 1104 § 2 k.p.c. lub art.

1105 § 5 k.p.c. Z regulacji tej wynika, że ustalenie jurysdykcji krajowej w sprawie, w

10

której nie jest dopuszczalne zawarcie umowy o jurysdykcję, powinno następować

z urzędu. W tym bowiem zakresie jurysdykcja krajowa stanowi bezwzględną

przesłankę procesową, która prowadzi, w razie jej braku, do nieważności

postępowania (art. 1099 § 2 k.p.c.). W związku z tym nie może budzić wątpliwości,

że kwestia wyjaśnienia, czy w sprawie sądom polskim przysługuje jurysdykcja

krajowa jest obowiązkiem sądu.

Ponieważ przepis ten był podstawą odrzucenia pozwu, a skarżący nie

sformułował zarzutu jego naruszenia, należy uznać skargę za ułomną w zakresie

naruszenia powołanych w niej przepisów postępowania. Podstawa kasacyjna

dotycząca naruszenia tych przepisów nie może w takich okolicznościach być

uznana za usprawiedliwioną. Sąd Najwyższy rozpoznaje bowiem sprawę w

granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

Niezależnie od powyższych stwierdzeń Sąd Najwyższy zauważa też, że sąd

drugiej instancji spełnia swoją funkcję merytoryczną (rozpoznawczą) - w zależności

od potrzeb oraz wniosków stron - stosując (przez odesłanie zawarte w art. 391

k.p.c.) właściwe przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji. Co do

powołanego w ocenianej skardze art. 227 k.p.c., to nie może być on przedmiotem

naruszenia sądu odwoławczego, gdyż nie jest źródłem obowiązków ani uprawnień

jurysdykcyjnych, lecz określa jedynie wolę ustawodawcy ograniczenia kręgu faktów,

które mogą być przedmiotem dowodu w postępowaniu cywilnym (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 25 czerwca 2008 r., II UK 327/07, LEX nr 496393; z dnia 3

października 2008 r., I CSK 70/08, LEX nr 548909; z dnia 13 stycznia 2010 r.,

II CSK 357/09, LEX nr 574526 i z dnia 4 listopada 2010 r., III UK 25/10, LEX nr

794799). Naruszenie tego przepisu powinno się zatem łączyć z naruszeniem art.

217 § 2 k.p.c., przez pominięcie określonego dowodu w wyniku wadliwej oceny, że

nie jest on istotny dla rozstrzygnięcia sprawy. Ponadto twierdzenie, iż art. 227 k.p.c.

został naruszony przez sąd rozpoznający sprawę, ma rację bytu tylko w sytuacji,

gdy zostanie wykazane, że sąd przeprowadził dowód na okoliczności niemające

istotnego znaczenia w sprawie i ta wadliwość postępowania dowodowego mogła

mieć wpływ na wynik sprawy, bądź gdy sąd odmówił przeprowadzenia dowodu na

fakty mające istotne znaczenie w sprawie, wadliwie oceniając, iż nie mają one

takiego charakteru (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 4 listopada 2008 r., II PK

11

47/08, LEX nr 500202 i z dnia 12 lutego 2009 r., III CSK 272/08, LEX nr 520039).

W ocenianym przypadku skarżący nie wiąże jednak naruszenia art. 227 k.p.c. z

obrazą art. 217 § 2 k.p.c., lecz z naruszeniem art. 328 § 2 k.p.c. (zapewne wskutek

oczywistej omyłki określonego jako art. 382 § 2 k.p.c., który nie dzieli się wszak na

mniejsze jednostki redakcyjne) i art. 299 k.p.c. Wypada więc przypomnieć, że art.

328 § 2 k.p.c. może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną wtedy, gdy

uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji nie posiada wszystkich koniecznych

elementów lub gdy zawiera kardynalne braki, które uniemożliwiają kontrolę

kasacyjną. Chodzi o sytuację, gdy treść uzasadnienia orzeczenia uniemożliwia

całkowicie dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania wyroku

(orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1997 r., I CKN 312/97; z dnia

19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00; z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 656/01 i z dnia

22 maja 2003 r., II CKN 121/02, niepublikowane oraz z dnia 10 listopada 1998 r.,

III CKN 792/98, OSNC 1999 nr 4, poz. 83; z dnia 9 marca 2006 r., I CSK 147/05,

LEX nr 190753 i z dnia 9 lipca 2008 r., I PK 2/08, LEX nr 497691). Takich braków

uzasadnienie zaskarżonego postanowienia, w ocenie Sądu Najwyższego, jednak

nie zawiera. Co się zaś tyczy zarzutu naruszenia art. 227 k.p.c. w związku z art.

299 k.p.c., przez niedopuszczenie dowodu z przesłuchania powoda, trzeba

zauważyć, że ocena konieczności przeprowadzenia dowodu z przesłuchania strony

należy do swobodnej decyzji sądu, opartej na analizie materiału dowodowego w

zakresie jego spójności i zupełności. Dowód z przesłuchania stron jest dowodem

fakultatywnym, subsydiarnym i symetrycznym, a sąd przeprowadza go wtedy, gdy

po wyczerpaniu środków dowodowych lub w ich braku pozostały niewyjaśnione

fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Sąd nie przesłuchuje stron co do

wszystkich faktów będących przedmiotem postępowania dowodowego, lecz tylko

co do faktów spornych, mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i to

jedynie wówczas, gdy albo przeprowadzone dowody nie pozwoliły wyjaśnić istoty

sprawy, albo nie ma innych dowodów, które pozwoliłyby wyjaśnić tę istotę.

Kompetencje sądu wynikające z art. 299 in fine k.p.c. nie mają charakteru

bezwzględnego obowiązku, lecz aktualizują się one jedynie wówczas, gdy sąd

uzna, że dotychczasowe rezultaty przeprowadzonego postępowania dowodowego

nie prowadzą do wyjaśnienia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy

12

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 8 grudnia 2000 r., I CKN 1129/99, LEX nr

51635 oraz z dnia 26 lipca 2011 r., I UK 29/11, LEX nr 1026622).

Przechodząc z kolei do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego

należy podkreślić, że podstawą określenia jurysdykcji krajowej w niniejszej sprawie

są, jak prawidłowo przyjęły Sądy obu instancji, przepisy rozporządzenia Rady (WE)

nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń

sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych. Dlatego też

jedynie sygnalizacyjnie Sąd Najwyższy zauważa, że powołany akt prawny został

uchylony z dniem 10 stycznia 2015 r. i zastąpiony przez rozporządzenie

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) NR 1215/2012 z dnia 12 grudnia 2012 r.

w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w

sprawach cywilnych i handlowych (Dz.U. UE.L.2012.351.1). Rozporządzenie z dnia

12 grudnia 2012 r. stanowi jednak w art. 66 ust. 1, że jego przepisy mają

zastosowanie wyłącznie do postępowań sądowych wszczętych (…) w dniu 10

stycznia 2015 r. lub po tej dacie.

W podstawach skargi odnoszących się do naruszenia prawa materialnego,

skarżący powołał głównie art. 19 (różne jednostki redakcyjne tego przepisu)

rozporządzenia Rady (WE) nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie

jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach

cywilnych i handlowych.

Jurysdykcję krajową w procesie reguluje kilka aktów prawnych, przy czym w

zakresie istotnym w niniejszej sprawie są to: rozporządzenie nr 44/2001 i Kodeks

postępowania cywilnego. Rozporządzenia są szczególną formą pochodnego prawa

wspólnotowego, które cechuje bezpośrednia stosowalność i bezpośrednie

obowiązywanie. Przyjmuje się więc, że rozporządzenie, które ze swej istoty jest

stosowane bezpośrednio i bezpośrednio obowiązuje w wewnętrznym porządku

prawnym państwa członkowskiego, z zasady wywołuje skutek bezpośredni.

Podkreślił to Europejski Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z dnia 14 grudnia

1971 r. 43/71 Politi s.a.s. przeciwko Ministry for Finance of the Italian Republic

(ECR 1971, s. 1039). W tej linii orzecznictwa mieści się też, między innymi, wyrok z

dnia 17 maja 1972 r. 93/71 Orsolina Leonesio przeciwko Ministero dell'agricoltura e

foreste (ECR 1972, s. 287), w którym przyjęto, że „rozporządzenie jako akt mający

13

zastosowanie z jednakową mocą do obywateli wszystkich państw członkowskich,

staje się częścią systemu prawnego obowiązującego na ich terytoriach, który musi

dopuścić do wywołania skutku bezpośredniego przewidzianego w art. 189 w taki

sposób, że powołanie się nań przez jednostki nie może być ograniczone przez

krajowe przepisy lub praktyki”. Wynika z tego, że przepisy rozporządzenia

korzystają z pierwszeństwa stosowania przed przepisami Kodeksu postępowania

cywilnego dotyczącymi jurysdykcji krajowej. Istnienie jurysdykcji krajowej w

sprawach z zakresu prawa pracy podlega zatem ocenie na podstawie przepisów

rozporządzenia. Dopiero wówczas, kiedy akt ten nie może być stosowany,

jurysdykcję sądów polskich określą umowy międzynarodowe albo przepisy

Kodeksu postępowania cywilnego.

W rozporządzeniu nr 44/2001 ustanowiono sekcję 5 zatytułowaną

„Jurysdykcja dla indywidualnych umów o pracę”. W sekcji tej znajdują się jedynie

cztery przepisy, tj. art. 18, 19, 20 i 21. Z ich treści wynika, że pracownik zawsze ma

możliwość pozwania pracodawcy przed sąd miejsca zamieszkania tego ostatniego

(art. 19 pkt 1). Znacząco podstawę tę poszerza art. 18 ust. 2, zgodnie z którym na

równi z miejscem zamieszkania pracodawcy traktowane jest posiadanie na

terytorium państwa członkowskiego filii, agencji lub innego oddziału, o ile spór

dotyczy działalności tych jednostek (art. 18 ust. 2). Poza podstawą ogólną (miejsce

zamieszkania pozwanego), pracodawca może zostać pozwany przed sąd miejsca,

w którym pracownik zazwyczaj świadczy lub ostatnio zazwyczaj świadczył pracę

(art. 19 pkt 2 lit. a). Jeżeli jednak pracownik zazwyczaj nie świadczy lub zazwyczaj

nie świadczył pracy w jednym i tym samym państwie, sądem posiadającym

jurysdykcję jest sąd miejsca, w którym znajduje się albo znajdował się oddział, który

pracownika zatrudnił (art. 19 pkt 2 lit. b). Zgodnie z art. 5 pkt 5 w związku z art. 18

ust. 1 rozporządzenia, pracodawca, który ma miejsce zamieszkania na terytorium

Państwa Członkowskiego, może być pozwany w innym Państwie Członkowskim, w

sprawach dotyczących sporów wynikających z działalności filii, agencji lub innego

oddziału - przed sąd miejsca, gdzie znajduje się filia, agencja lub inny oddział.

Ogólna podstawa miejsca zamieszkania pozwanego jest do dyspozycji

powoda w każdym przypadku, gdy znajduje zastosowanie rozporządzenie (poza

wyjątkiem z art. 22). Zgodnie z art. 19 pkt 1 i art. 20 ust. 1 rozporządzenia, strona

14

stosunku pracy mająca miejsce zamieszkania na terytorium Państwa

Członkowskiego może być pozwana, niezależnie od obywatelstwa, przed sądy tego

Państwa Członkowskiego.

Artykuł 19 pkt 2 rozporządzenia stwarza możliwość pozwania pracodawcy

nie tylko przed sądami państwa jego miejsca zamieszkania (art. 19 pkt 1). Jedną z

podstaw jurysdykcji szczególnej, z której może skorzystać pracownik, jest miejsce,

gdzie zazwyczaj świadczy lub ostatnio zazwyczaj świadczył pracę (art. 19 pkt 2

lit. a). Zgodnie z poglądami prawnymi wyrażonymi w orzecznictwie Europejskiego

Trybunału Sprawiedliwości, miejscem, gdzie zazwyczaj świadczy się pracę, jest

„miejsce gdzie lub z którego, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy,

pracownik faktycznie wykonuje zasadniczą część swoich obowiązków”, czy też

gdzie „pracownik ustanowił faktyczne centrum czynności pracowniczych i gdzie lub

z którego faktycznie świadczy zasadniczą część swoich obowiązków”.

Odnosząc się do zarzutu kasacyjnego naruszenia art. 19 pkt 1 w związku z

art. 60 ust. 1 pkt c rozporządzenia nr 44/2001, należy podnieść, że rozporządzenie

ustala odmienne reguły określania miejsca zamieszkania dla osoby fizycznej

(art. 59) oraz dla spółek i osób prawnych (art. 60). Zgodnie z art. 60 ust. 1 dla

celów stosowania niniejszego rozporządzenia spółki i osoby prawne mają swoje

miejsce zamieszkania w miejscu, w którym znajduje się:

a) ich statutowa siedziba; lub

b) ich główny organ zarządzający; lub

c) ich główne przedsiębiorstwo.

Zgodnie z ustaleniami faktycznymi Sądu Okręgowego, pozwana Spółka

prawa obcego ma siedzibę w L. na Cyprze. Należy w związku z tym przypomnieć,

że ustalenia faktyczne są wynikiem swobodnej oceny dowodów dokonywanej przez

sąd na podstawie art. 233 § 1 k.p.c. Zgodnie z art. 3983

§ 2 k.p.c., podstawą skargi

kasacyjnej nie mogą zaś być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów, a w myśl art. 39813

§ 2 k.p.c. Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami

faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, co oznacza, że Sąd

Najwyższy nie może uwzględnić takich zarzutów. Z tego względu jurysdykcja sądu

polskiego w przedmiotowej sprawie nie może być oparta na łączniku siedziby

strony pozwanej.

15

Artykuł 19 pkt 2 stwarza z kolei możliwość pozwania pracodawcy nie tylko

przed sądami państwa jego miejsca zamieszkania (art. 19 pkt 1). Jedną z podstaw

jurysdykcji szczególnej, z której może skorzystać pracownik, jest miejsce, gdzie

zazwyczaj świadczy lub ostatnio zazwyczaj świadczył pracę (art. 19 pkt 2 lit. a).

Zarzut naruszenia tego przepisu został również sformułowany w skardze

kasacyjnej.

W przypadku osób zatrudnionych na statkach handlowych, które obsługują

międzynarodowy transport morski, większość czasu pracownicy ci spędzają na

morzu pełnym. W ich wypadku stosowanie wypracowanych kryteriów w

przeważającej części przypadków musi prowadzić do wniosku, że ta kategoria

pracowników nie posiada loci laboris w rozumieniu art. 19 pkt 2 lit. a.

W konsekwencji, jurysdykcję szczególną określałoby się na podstawie art. 19 pkt 2

lit. b. W piśmiennictwie przyjmuje się w stosunku do pracowników żeglugi morskiej,

że w pierwszej kolejności należy ustalić, ile czasu pracy pracownik (ściślej statek,

na którym on pracuje) spędza na wodach wewnętrznych, terytorialnych, szelfu

kontynentalnego, w wyłącznej strefie ekonomicznej. Gdy większość czasu pracy

wskazuje jedno państwo, można zastosować art. 19 pkt 2 lit. a. Jeśli jednak przy

pomocy kryterium czasu nie uda się ustalić loci laboris, należy skorzystać z

powiązania z państwem bandery, z zastrzeżeniem, że brak innych powiązań ze

stosunkiem pracy poza rejestracją pozwala na zastosowanie łącznika

zatrudniającego oddziału (por. P. Grzebyk, monografia „Jurysdykcja krajowa w

sprawach z zakresu prawa pracy w świetle rozporządzenia Rady (WE) Nr 44/2001”,

LEX 2011). W przedmiotowej sprawie Sądy meriti jednoznacznie ustaliły, że

skarżący świadczył pracę kucharza na statku podnoszącym banderę Bahamów w

żegludze międzynarodowej i jego praca nie była wykonywana na terenie Polski,

lecz w znaczniej części na morzu pełnym i na terenie Szwecji, do której statek ten

pływał, co – jak wyjaśniono wyżej – wiąże Sąd Najwyższy. Tym samym, ustalenie

jurysdykcji sądu polskiego na podstawie art. 19 pkt 2 lit. a rozporządzenia nr

44/2001, wbrew odmiennemu stanowisku skarżącego, również nie jest możliwe.

Kolejny subsydiarny łącznik, za pomocą którego można określić jurysdykcję,

jest określony w art. 19 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr 44/2001, którego naruszenie

również wskazano w skardze kasacyjnej. Łącznik ten odnosi się do oddziału, który

16

zatrudnił pracownika. Interpretując to pojęcie, Sąd Najwyższy podziela pogląd

wyrażony w powołanej wcześniej monografii, oparty na utrwalonym orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości, że przez pojęcie oddziału należy rozumieć każdą

strukturę, która tworzy organizacyjną jedność pracodawcy (niezależnie od faktu

posiadania osobowości prawnej), skąd przy pomocy pracowników podejmuje on

czynności (pozostaje aktywny). Wymagana jest jednak trwałość takiej struktury i jej

niesamodzielność (zależność). Z kryterium działania w imieniu centrali nie można

przy tym zrezygnować, ponieważ jeśli oddział będzie działać w swoim imieniu, to

może zostać zakwalifikowany jako pracodawca.

Skarżący wskazuje również naruszenie art. 19 ust. 2 lit. b w związku z art. 5

pkt 5 rozporządzenia nr 44/2001. Należy więc stwierdzić, że art. 5 pkt 5 określa

jurysdykcję dla spraw cywilnych i handlowych, które nie są sprawami z

indywidualnego stosunku pracy, i posługuje się pojęciami filii, agencji lub innego

oddziału (określane zbiorczo jako filia) oraz związku sporu z ich działalnością.

Przepis ten w związku z art. 18 ust. 1 (odesłanie) w oczywisty sposób traktuje o

przesłankach wskazanych w art. 5 pkt 5. Podobnie jest w przypadku art. 18 ust. 2,

który jest konstrukcyjnym powieleniem rozwiązania z art. 5 pkt 5. Chociaż tak

bezpośredniego odniesienia nie ma w art. 19, należy zauważyć, że w przypadku

„filii”, analogicznie jak w przypadku „oddziału”, musi wystąpić kryterium

niesamodzielności (zależności). Inaczej konkretna jednostka nie może być uznana

za filię w rozumieniu art. 5 pkt 5. Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z dnia 22

listopada 1978 r. 33/78 Somater v. Saar-Ferngas (ECR 1978, s. 2183), uznał

bowiem, że jest konieczne, by przedstawicielstwo podlegało nadzorowi i

kierownictwu centrali.

Jak ustalił natomiast Sąd Okręgowy, przy poszukiwaniu i zatrudnianiu

pracowników oraz administrowaniu nimi pozwana Spółka posługiwała się

pośrednikiem, a nie pracownikami własnej firmy (agencji, oddziału czy też filii).

Świadczy o tym podpis pod umową o pracę oraz treść umowy rekrutacyjnej z dnia

25 maja 1995 r. Z treści umowy rekrutacyjnej wynika, iż Polska Żegluga Morska

zobowiązała się świadczyć usługi dotyczące rekrutacji załóg statków oraz

administrowania nimi, w zamian za co pozwana winna była uiszczać

wynagrodzenie. Zawarcie tej umowy nie wiązało się z powstaniem agencji mającej

17

w Polsce swoją siedzibę, majątek czy zarząd. Umowa rekrutacyjna nie

doprowadziła do powstania jakiejkolwiek trwałej struktury w postaci

przedstawicielstwa pozwanej na terenie kraju. Jak wynika wyraźnie z treści klauzuli

2 umowy z dnia 25 maja 1995 r. usługi na rzecz pozwanej miały być świadczone

w oparciu o zaplecze i pracowników Polskiej Żeglugi Morskiej. Co też istotne,

umowa rekrutacyjna może być rozwiązana z zachowaniem trzymiesięcznego

okresu wypowiedzenia.

Biorąc pod uwagę powyższe ustalenia Sąd Najwyższy nie podziela jedynie

dokonanej na ich podstawie oceny Sądu drugiej instancji, że przewidziana w

umowie rekrutacyjnej możliwość rozwiązania jej z zachowaniem trzymiesięcznego

okresu wypowiedzenia świadczyła o braku trwałości wzajemnych stosunków

pomiędzy C. Ltd. a Polską Żeglugą Morską. O tym, czy owe stosunki miały trwały

charakter winien bowiem decydować rzeczywisty czas ich trwania oraz zamiar

stron, a nie możliwość zaniechania tych stosunków w przyszłości,

charakterystyczna przecież dla umów cywilnoprawnych. Pozostałe ustalenia Sądu

Okręgowego, w ocenie Sądu Najwyższego, uprawniają jednakże do wniosku, że

pozwana Spółka i PŻM były w okresie trwania umowy rekrutacyjnej (i na jej

podstawie) podmiotami w pełni równorzędnymi, a spółka cypryjska przekazała PŻM

jedynie swoje kompetencje związane z zatrudnianiem pracowników i

administrowaniem nimi. W odniesieniu do PŻM nie zostało zatem spełnione

kryterium niesamodzielności oddziału, decydujące o możliwości ustalenia

jurysdykcji na podstawie art. 19 ust. 2 lit. b lub art. 5 pkt 5 w związku z art. 18 ust. 1

i art. 19 ust. 2 lit. b rozporządzenia nr 44/2001.

Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści

art. 39814

k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego na

podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z art. 99 k.p.c. oraz § 11 ust. 1 pkt 2 w

związku z § 6 i § 12 ust. 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

kc

18