I PK 32/15

Sygn. akt I PK 32/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z powództwa O. M. W.

przeciwko D. S.

o zapłatę kwoty 21 002,00 zł,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w O.

z dnia 22 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Okręgowemu w O.

UZASADNIENIE

M. W., prowadząca działalność gospodarczą pod firmą O. M. W., zażądała

zasądzenia od D. S. kwoty 21.001,85 zł wraz z odsetkami ustawowymi od 4 lipca

2

2013 r. do dnia zapłaty oraz zapłaty kosztów procesu według norm przepisanych.

W pozwie podniosła, że w okresie od 3 stycznia 2011 r. do 2 kwietnia 2012 r. łączył

ją z pozwaną stosunek pracy. W tym czasie prowadzone przez nią

przedsiębiorstwo współpracowało z przedsiębiorstwem H. W.; w ramach tej

współpracy pozwana pobierała gotówkę od H. W. i dokonywała zakupów na rzecz

jego firmy. Pozwana, w okresie zatrudnienia u powódki, nie rozliczyła się z kwoty

21.001,85 zł pobranej od H. W. Wezwanie pozwanej przez H. W. do zwrotu

pobranej a nierozliczonej kwoty okazało się bezskuteczne. Powódka, jako

pracodawca pozwanej, na wezwanie H. W. naprawiła poniesioną przez niego

szkodę poprzez zapłatę na jego rzecz kwoty 21.001,85 zł.

Pozwana w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w całości i

obciążenie powódki kosztami sądowymi. Przyznała, że w okresie zatrudnienia u

powódki w ramach obowiązków pracowniczych obok obowiązków kierowcy

zajmowała się zaopatrzeniem całego przedsiębiorstwa prowadzonego przez

państwa W. Umowę o pracę zawarła z powódką, ponieważ Urząd Pracy w B.

przyznał powódce dofinansowanie na utworzenie stanowiska pracy, ale pracowała

na rzecz H. W. - ojca powódki. Na rzecz PHU H. W. pracowała od czerwca 2010 r.

do końca sierpnia 2012 r. Kończąc współpracę z H. W. rozliczyła się ze środków

finansowych, które zostały jej przekazane.

Sąd Rejonowy w M. wyrokiem z 5 czerwca 2014 r. oddalił powództwo.

Ustalił, że powódka prowadziła działalność gospodarczą pod firmą M. W. O. W dniu

3 stycznia 2011 r. zawarła z pozwaną umowę o pracę na czas określony do 2

kwietnia 2012 r. na stanowisku kierowcy samochodowego kat. B w pełnym

wymiarze czasu pracy. Pozwana w tym czasie jednocześnie świadczyła pracę na

rzecz H. W. prowadzącego działalność gospodarczą pod firmą Przedsiębiorstwo

Handlowo-Usługowe H. W.; zajmowała się zaopatrzeniem tego przedsiębiorstwa -

to jest do niej zwracali się pracownicy, gdy zachodziła konieczność zakupu części

do maszyn rolniczych, środków ochrony roślin, zlecenia wykonania usług. Pozwana

pobierała gotówkę od pracownika stacji paliw należącej do H. W. i dokonywała

zakupów niezbędnych części, zlecała potrzebne usługi. Wydając pozwanej

pieniądze, H. W. sporządzał dowód wypłaty, w którym obok wydanej kwoty

wskazywano usługę, towar, za który wydane pieniądze miały stanowić zapłatę.

3

Pozwana rozliczała pobrane pieniądze przedkładając w księgowości PHU H. W.

faktury VAT oraz sporządzone na ich podstawie raporty księgowe. Jeżeli paragon

opiewał na wyższą kwotę księgowe, przed jego zaakceptowaniem, weryfikowały

fakt dokonania zakupy danego towaru u kierownika. Stosunek pracy między

powódką a pozwaną ustał 2 maja 2012 r. H. W. 1 lipca 2013 r. wezwał pozwaną do

zapłaty 62.698,07 zł. Powódka 12 listopada 2013 r. zapłaciła na rzecz PHU H. W.

kwotę 21.001,85 zł.

W ocenie Sądu Rejonowego w tej sprawie nie znajduje zastosowania art.

120 k.p., ponieważ konstrukcja odpowiedzialności materialnej pracownika wobec

pracodawcy dotyczy przypadków wyrządzenia przez pracownika osobie trzeciej

szkody, która pozostaje w normatywnym wewnętrzno-organizacyjnym

funkcjonalnym związku przyczynowym z powierzonymi pracownikowi czynnościami,

które podjął on na podstawie stosunku pracy w ramach wykonywania zadań

związanych z przedmiotem działalności zakładu. Sąd podkreślił, że w ramach

prowadzonej działalności gospodarczej powódka zatrudniała pozwaną na

stanowisku kierowcy. Działania podejmowane przez pozwaną - pobieranie ze stacji

paliw należącej do H. W. pieniędzy, za które dokonywała zakupów towarów na jego

rzecz, opłaty usług świadczonych na jego rzecz przez osoby trzecie - nie stanowiły

wykonywania obowiązków pracowniczych na rzecz powódki. W konsekwencji

powódka nie była zobowiązana do naprawienia szkody, jaką poniósł H. W. w

związku z działaniami pozwanej. Sąd nie rozważał okoliczności związanych z

ustaleniem wysokości szkody, którą według H. W. miała mu wyrządzić pozwana,

stwierdzając, że żądanie pozwu nie było uzasadnione co do zasady.

Wyrok Sądu Rejonowego zaskarżyła w całości powódka, zarzucając

nierozpoznanie istoty sprawy poprzez zaniechanie jakichkolwiek ustaleń co do

faktu, czy pozwana dopuściła się nieprawidłowości przy dokonywaniu rozliczeń z H.

W. oraz błąd w ustaleniach faktycznych poprzez przyjęcie, że pozwana pobierając

pieniądze od H. W. i kupując za nie wskazane przedmioty nie działa w ramach

wykonywania obowiązków pracowniczych w odniesieniu do przedsiębiorstwa

powódki, co skutkowało błędnym zastosowaniem art. 120 k.p. i oddaleniem

powództwa. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W uzasadnieniu apelacji

4

wskazano ponadto, że skoro Sąd Rejonowy wykluczył zasadność powództwa po

kątem odpowiedzialności związanej z art. 120 k.p., to powinien rozważyć

zasadność powództwa również pod względem ewentualnej innej konstrukcji

prawnej, np. zapłaty cudzego długu.

Sąd Okręgowy w O. Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

22 października 2014 r. oddalił apelację powódki.

W ocenie Sądu drugiej instancji, Sąd pierwszej instancji przeprowadził

poprawnie i wyczerpująco postępowanie dowodowe, gromadząc w sposób rzetelny

i sumienny materiał dowodowy niezbędny do rozstrzygnięcia o żądaniu powódki.

Prawidłowo ustalił stan faktyczny, dokonał wszechstronnej i wnikliwej analizy

zebranego materiału dowodowego. W konsekwencji za nieuzasadniony uznał

zarzut apelacyjny dotyczący błędu w ustaleniach faktycznych. Sąd Okręgowy w

pełni zaakceptował i przyjął za własne ustalenia Sądu Rejonowego.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że w tej sprawie nie

znajdzie zastosowania art. 120 k.p. Podkreślił, że pozwana w odpowiedzi na pozew

stwierdziła, że umowę o pracę zawarła z M. W., ponieważ Urząd Pracy przyznał

dofinansowanie na utworzenie stanowiska pracy, ale właściwie pracowała u jej ojca

– H. W. Zdaniem Sądu, z materiału dowodowego wynika, że zakres obowiązków

pozwanej obejmował szeroko pojęte zaopatrzenie obu przedsiębiorstw H. W. - PHU

H. W. w B. jak również w Gospodarstwie […] H. W. Pozwana dokonując różnego

rodzaju zakupów, rozliczała faktury jako osoba upoważniona do ich odbioru.

Faktury i paragony oddawała w księgowości przedsiębiorstwa H. W., sama

sporządzała raporty kasowe w celach rozliczeniowych. Obowiązki te wykonywała

na polecenie H. W. W ocenie Sądu drugiej instancji z materiału dowodowego

wynikało, że mimo zawartej formalnie umowy o pracę z pozwaną, pomiędzy

powódką i pozwaną nie istniały żadne relacje przy wykonywaniu przez tą ostatnią

obowiązków na rzecz H. W. Sąd podkreślił, odwołując się do utrwalonej linii w

orzecznictwie Sądu Najwyższego, że pracodawca nie ponosi odpowiedzialności za

szkody wyrządzone przez pracownika przy okazji wykonywania obowiązków

pracowniczych, w sytuacji gdy sprawca szkody wyrządził ją osobie trzeciej w czasie

przeznaczonym na wykonywanie przez niego pracy przez czynności wykraczające

poza zakres jego obowiązków pracowniczych i poza zakres działalności zakładu

5

pracy. Odnosząc się do zarzutu nierozważenia przez Sąd Rejonowy zasadności

powództwa pod kątem innej konstrukcji prawnej, Sąd Okręgowy stwierdził, że to

zadaniem profesjonalnego pełnomocnika powódki jest wskazanie w pozwie

podstawy prawnej dochodzonego roszczenia. Wskazanie to determinuje kierunek

postępowania, zakres postępowania dowodowego, przesłanki odpowiedzialności

jak również sąd właściwy do rozpoznania sprawy.

Wyrok Sądu Okręgowego powódka zaskarżyła skargą kasacyjną w całości.

Zarzucono naruszenie prawa materialnego, to jest:

- art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez błędne zastosowanie (brak zastosowania) przy

badaniu treści stosunku prawnego, który łączył powódkę i H. W., w części

związanej z wykonywaniem obowiązków pracowniczych przez powódkę;

- art. 750 k.c. poprzez błędne zastosowanie (brak zastosowania), podczas

gdy w realiach tej sprawy powódka i H. W. wspierali się w prowadzeniu

przedsiębiorstw poprzez świadczenie sobie nawzajem szeregu usług, co stanowi o

nawiązaniu przez nich stosunku zobowiązaniowego, w ramach którego m.in.

pozwana, wykonując obowiązki pracownicze z tytułu zatrudnienia w

przedsiębiorstwie powódki, dokonywała zakupu towarów i usług na rzecz

przedsiębiorstwa H. W.;

- art. 120 § 2 k.p. poprzez błędną wykładnię, która wyraża się w przyjęciu, że

reguły naprawienia szkody przewidziane w tej normie prawnej nie znajdują

zastosowania w sytuacji, gdy pracownik co prawa świadczy usługi na rzecz innego

podmiotu, jednak świadczenie tych usług następuje na polecenie pracodawcy i

mieści się w ramach wykonywania umowy pomiędzy pracodawcą a innym

podmiotem (w tym przypadku H. W.);

Skarżąca ponadto zarzuciła naruszenia przepisów postępowania, które miały

istotny wpływ na treść orzeczenia, to jest:

- art. 378 § 1 k.p.c. poprzez brak rozpoznania sprawy w granicach apelacji,

to jest pominięciu badania treści stosunku prawnego łączącego powódkę z H. W.

(w zakresie współpracy prowadzonych przez nich przedsiębiorstw), jak też

merytorycznego odniesienia się do alternatywnych podstaw prawnych żądania

zapłaty wskazanych w treści apelacji;

6

- art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 2 k.p.c. wyrażające się w braku rozważenia i odniesienia się w uzasadnieniu

wyroku do okoliczności wynikających ze zgromadzonego w sprawie materiału

dowodowego, a mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia

sprawy, to jest istnienia stosunku zobowiązaniowego pomiędzy powódką i H. W. i

wykonywaniem obowiązków pracowniczych przez pozwaną w ramach współpracy

przedsiębiorstw ww. osób.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Pozwana nie złożyła odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się w części uzasadniona.

W zaskarżonym wyroku Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne

Sądu pierwszej instancji. W związku z czym przyjął, że w sprawie nie znajdzie

zastosowania przepis art. 120 k.p. Jednak dalsze ustalenia nie są precyzyjne, ani

jasne. Sąd Okręgowy stwierdza bowiem, że działania pozwanej „nie stanowiły

wykonywania obowiązków pracowniczych na rzecz powódki”. Jednak w dalszej

części uzasadnienia wywody dotyczą wyrządzenia szkody przez pracownika przy

okazji wykonywania obowiązków pracowniczych. Wyjaśnienia wymaga więc

podstawowa okoliczność t.j., czy pozwana była pracownikiem powódki. Dopiero

wtedy możliwe jest rozstrzyganie o ewentualnym obowiązku naprawienia

wyrządzonej szkody na podstawie przepisów kodeksu pracy. Nie są jasne także

ustalenia w tej kwestii poczynione przez Sąd pierwszej instancji. Stąd ponownego

rozważenia wymaga problem możliwości zastosowania w sprawie art. 120 k.p.

Po drugie należy stwierdzić, że zgodnie z art. 187 § 1 k.p.c. powód nie jest

zobowiązany do wskazania podstawy prawnej dochodzonego roszczenia, a nawet

jej przytoczenie nie wiąże sądu (iura novit curia). Potrzeba rozważenia przez sąd

innej od art. 120 k.p. podstawy roszczenia (zapłaty cudzego długu) była

podnoszona przez powódkę już apelacji ze wskazaniem tych podstaw. Problem ten

7

nie został rozważony w zaskarżonym wyroku przez Sąd Okręgowy. Z tego więc

powodu należało uznać za uzasadniony zarzut podniesiony w skardze kasacyjnej –

naruszenie przepisu art. 378 § 1 k.p.c. poprzez brak rozpoznania sprawy w

granicach apelacji.

W związku z powyższym należy stwierdzić, że ostateczne rozstrzygnięcie

sprawy wymaga ponownego rozważenia w kwestii ewentualnych podstaw

odpowiedzialności powódki za wyrządzoną szkodę. Zarówno w przypadku

odpowiedzialności pracowniczej, jak i na podstawie przepisów kodeksu cywilnego

rozważenia wymagają przesłanki danego typu odpowiedzialności

odszkodowawczej. W takim przypadku zawsze na pierwszym planie pozostanie

ustalenie, czy doszło do wyrządzenia przez pozwaną szkody. Jednoznacznego

rozstrzygnięcia wymaga również to, czy pozwana była pracownikiem powódki.

Nie można jednak stwierdzić, że Sądy obu instancji dopuściły się rażących

naruszeń prawa, co sprawiać mogłoby, że skarga kasacyjna jest oczywiście

uzasadniona. Wątpliwości dotyczą bowiem jedynie braków uzasadnienia

podstawowych kwestii, co może świadczyć o niedostatecznych ustaleniach

okoliczności faktycznych.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.

kc