I CSK 16/15

Sygn. akt I CSK 16/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 stycznia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa R. C. i M.B. przeciwko Bankowi […]o stwierdzenie

nieważności umowy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 stycznia 2016 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 stycznia 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powodów na rzecz

pozwanego kwotę 3600 złotych (trzy tysiące sześćset) tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem z dnia 19 lutego 2013 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo R.

C. i M. B., w którym domagali się oni, na podstawie art. 58 § 2 k.c., stwierdzenia

nieważności zawartej z pozwanym Bankiem […] umowy z dnia 23 sierpnia 1999 r. o

kredyt na zakup nieruchomości z powodu jej sprzeczności z zasadami współżycia

społecznego.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że na wniosek powodów, pozwany Bank

udzielił im kredytu w kwocie 1 000 000 złotych na zakup nieruchomości

zabudowanej położonej w Ł. Umowa została zawarta w formie pisemnej w dniu

23 sierpnia 1999 r.; strony ustaliły zabezpieczenie spłaty kredytu w postaci hipoteki

w kwocie 1 000 000 złotych obciążającej przedmiotową nieruchomość oraz weksla

in blanco. Umową z dnia 25 sierpnia 1999 r. w formie aktu notarialnego, powodowie

kupili od M. W. bliżej opisaną nieruchomość położoną w Ł. za cenę 1 350 000 zł.

W dacie zawarcia umowy nieruchomość ta była obciążona hipoteką w kwocie 600

000 zł na rzecz Spółdzielczego Banku […]. Powodowie przekazali zbywcy kwotę

350 000 złotych tytułem ceny, a jej pozostałą część zapłacili środkami

pochodzącymi z kredytu. Na wniosek powodów pozwany Bank przelał kwotę

400 000 zł na osobiste konto M. W., zaś kwotę 600 000 zł przekazał na konto

zbywcy w Spółdzielczym Banku […], celem spłaty obciążającego nabywaną

nieruchomość zobowiązania hipotecznego w tej wysokości.

Na skutek powzięcia przez powodów informacji, że rzeczywista wartość

nabytej nieruchomości jest dużo niższa od zapłaconej ceny, małżonkowie uchylili

się wobec zbywcy od skutków prawnych oświadczenia woli o jej nabyciu jako

złożonego pod wpływem błędu. Wyrokiem z dnia 11 lutego 2004 r. Sąd Apelacyjny

zasądził od M. W. na rzecz R. C. i M. B. kwotę 1.350.000 zł tytułem zwrotu ceny. Z

uwagi na to, że powodowie nie zapłacili jakiejkolwiek raty kredytu, pozwany Bank

wypowiedział łączącą strony umowę o kredyt ze skutkiem na dzień 31 października

1999 r. i wezwał powodów do zapłaty kwoty 1 086 805,48 zł w terminie 7 dni, a

następnie uzyskał tytuł wykonawczy przeciwko małżonkom w postaci wyroku Sądu

Okręgowego w W. z dnia 28 września 2008 r., zasądzającego na rzecz Banku

należność z tytułu niespłaconego kredytu. Wyrokiem z dnia 16 października 2008 r.

3

Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo małżonków o pozbawienie wykonalności

tego tytułu wykonawczego. Po rozpoznaniu apelacji powodów postanowieniem z

dnia 14 października 2008 r. Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok, umorzył

postępowanie w zakresie powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego i odrzucił apelację w części dotyczącej ustalenia nieważności

umowy. Powodowie nie spłacili kredytu objętego umową z dnia 23 sierpnia 1999

roku; toczy się przeciwko nim postępowanie egzekucyjne z wniosku pozwanego

wierzyciela.

Zdaniem Sądu Okręgowego, powodowie nie udowodnili, że kwestionowana

umowa narusza, z uwagi na cel jej zawarcia, towarzyszące jej okoliczności oraz

skutki, zasady współżycia społecznego rozumiane jako powszechnie aprobowane

reguły etycznego i uczciwego postępowania; w szczególności nie wykazali,

aby pozwany Bank naruszył przy zawieraniu umowy o kredyt reguły uczciwości

kontraktowej. Podkreślił, że zaciągnięcie kredytu było świadomą i suwerenną

decyzją powodów. To powodowie określili kwotę kredytu i przedstawili biznesplan

dotyczący prognozowanych dochodów z działalności gospodarczej, którą

zamierzali prowadzić w nabytej nieruchomości. Powodowie zostali wprowadzeni

w błąd co do wartości nieruchomości nie przez pozwany Bank, lecz przez zbywcę

nieruchomości. Bank rozdysponował kwotę zaciągniętego kredytu na zapłatę ceny

nabycia nieruchomości, zgodnie ze zleceniem powodów. Ani cel umowy, jakim było

udzielenie powodom na ich własny wniosek kredytu w określonej przez nich

wysokości, ani skutek umowy, jakim jest obowiązek spłaty zaciągniętego kredytu,

nie są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, stąd nie ma podstaw

do ustalenia nieważności umowy (art. 58 § 2 k.c.).

Sąd Apelacyjny oddalił apelację powodów, podzielając ustalenia faktyczne

i oceny prawne Sądu Okręgowego. Podniósł, że powodowie nie wskazali zasady

współżycia społecznego, z którą jest sprzeczna umowa o kredyt, zawarta na ich

wniosek. Pozwany Bank przelał środki z kredytu zgodnie z dyspozycjami

kredytobiorców, którzy sami naruszają zasady współżycia społecznego,

nie spłacając wymagalnych zobowiązań objętych tytułem wykonawczym. Ani cel

umowy, ani jej skutek w postaci obowiązku spłaty zobowiązań nie pozostają

w sprzeczności z zasadami etycznego i uczciwego postępowania.

4

W skardze kasacyjnej powodowie zarzucili naruszenie art. 58 § 2 k.c. przez

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące odmową uznania umowy

za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego. Wnieśli o uchylenie

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie

powództwa, ewentualnie o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasady współżycia społecznego, określane także mianem zasad słuszności,

mają charakter klauzuli generalnej, której istotą i funkcją jest uelastycznienie

systemu prawa w celu zapobiegania rażąco niesprawiedliwym skutkom

zastosowania określonej normy prawa w określonym stanie faktycznym. Zasady

współżycia społecznego odgrywają doniosłą rolę, ponieważ umożliwiają

dostosowanie ogólnych norm prawa do konkretnego stanu faktycznego przy

uwzględnieniu systemu ocen lub zasad postępowania o charakterze pozaprawnym.

Klauzula zasad współżycia społecznego pełni różną funkcję w zależności od celu,

któremu służy. W systemie prawa cywilnego można wyróżnić odwołujące się do

tych zasad normy prawne regulujące sytuacje, w których naruszenie zasad

współżycia społecznego powoduje ujemne skutki prawne (por. art. 5, 58 § 2

k.c.,1008 punkt 1 k.c., art. 56 § 2 i 3 k.r.o.), w których powstanie, zmiana lub

ustanie konkretnych praw lub obowiązków uzależnione jest od oceny danego

stosunku prawnego z punktu widzenia zasad współżycia społecznego (por. art. 411

punkt 2, 428 i 431 § 2, 446 § 2 zdanie 2, 827 § 1, 902 k.c., 144 § 1 i 2 k.r.o.)

oraz w których zasady współżycia społecznego są kryteriami służącymi

do bezpośredniego lub pośredniego (przez wykładnię oświadczeń woli) bliższego

sprecyzowania treści prawa lub stosunku cywilnoprawnego (por. art. 56, 65, 3531,

354, 140, 233, 287 i 298 k.c.).

W orzecznictwie Sągu Najwyższego i piśmiennictwie można wyróżnić dwa

ujęcia charakteru zasad współżycia społecznego, definiowanych jako powszechnie

akceptowane w społeczeństwie reguły uczciwego, rzetelnego, lojalnego

postępowania, zasady słuszności, dobrych obyczajów, etycznego zachowania

wobec drugiego człowieka. Zgodnie z pierwszym stanowiskiem, mają one charakter

5

quasi normatywny (ujęcie normatywne) i stąd niezbędne jest wskazanie przez

stronę lub sąd orzekający w sprawie, w której pojawia się - jako istotny

dla rozstrzygnięcia - wątek zgodności lub niezgodności danej czynności prawnej

(art. 58 § 2 k.c.) lub czyjegoś zachowania (art. 5 k.c.) z zasadami współżycia

społecznego, o jaką konkretnie zasadę chodzi (por. przykładowo wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 5 maja 1964 r., I PR 159/64, OSN 1965, nr 1, poz. 19, z dnia

z 22 listopada 1994 r., II CRN 127/94, niepubl. i z dnia 14 października 1998 r.,

II CKN 928/97, OSNC 1999, nr 4, poz. 75).

Stosownie do drugiego poglądu (ujęcie sytuacjonistyczne) nie jest możliwe

stworzenie katalogu zasad współżycia społecznego; nie mają one bowiem

charakteru stałego i niezmiennego. Ocena, czy dana czynność prawna lub

zachowanie określonej osoby naruszają zasady współżycia społecznego, wymaga

przytoczenia oraz rozważenia wszystkich okoliczności każdego indywidualnie

rozpatrywanego przypadku (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 6 stycznia

2009 r., I PK 18/08,OSN 2010, nr 13-14, poz. 156, z dnia 16 czerwca 2009 r., I CSK

522/08, niepubl., z dnia 23 maja 2013 roku, IV CSK 660/12, niepubl., z dnia 8 maja

2014 roku, V CSK 322/13, niepubl.).

Powołując się na nieważność umowy kredytowej zawartej z pozwanym,

z uwagi na jej sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.),

powodowie byli zobligowani, pod rygorem oddalenia powództwa, nie tyle do

wskazania jakiejś konkretnej zasady współżycia społecznego, z którą ta umowa

pozostaje w sprzeczności, ile do wskazania okoliczności usprawiedliwiających

stawianą przez nich tezę, że umowa ta jest nieetyczna i nie do pogodzenia

z powszechnie aprobowanymi w społeczeństwie wartościami moralnymi.

Tak rozumianej powinności powodowie nie sprostali, stąd zaskarżony wyrok

ostatecznie odpowiada prawu.

W ocenie powodów, o sprzeczności kwestionowanej umowy z zasadami

współżycia społecznego świadczy cel, a w zasadzie, skutek zawartej przez nich

umowy kredytu, w postaci obciążenia ich obowiązkiem spłaty zaciągniętego kredytu,

któremu nie byli, nie są i nie będą w przyszłości w stanie sprostać. Powodowie

wskazując na wprowadzenie ich w błąd co do rzeczywistej wartości nabywanej

6

nieruchomości przez zbywcę, posługującego się nierzetelnym operatem

szacunkowym, upatrują sprzeczności umowy o kredyt z zasadami współżycia

społecznego w tym, że pozwany Bank naruszając zasady uczciwości kontraktowej,

nie zweryfikował wartości nieruchomości i udzielił im zbyt wysokiego, w stosunku

do faktycznej wartości nieruchomości, kredytu, którego nie są w stanie spłacić,

co uniemożliwia im normalne życie.

W orzecznictwie wskazuje się, że za oceną nieważności czynności prawnej

z uwagi na jej sprzeczność z zasadami współżycia społecznego muszą przemawiać

szczególne okoliczności (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 2006 r.,

II CSK 101/05, nie publ.).Przy dokonywaniu kontroli czynności prawnych

na podstawie art. 58 § 2 k.c., należy mieć na uwadze jej podwójny aspekt. Z jednej

strony wynik tej analizy może powodować pewną nieprzewidywalność

funkcjonowania systemu prawnego, ale z drugiej strony prowadzi

do rekompensującego ją, sprawiedliwego rezultatu stosowania prawa.

Z konieczności zachowania równowagi między tymi elementami wynika postulat

stosowania klauzuli generalnej zasad współżycia społecznego w przypadkach

wyjątkowych, w których ma ono mocne uzasadnienie aksjologiczne.

Sąd drugiej instancji uznał, że w realiach rozpatrywanej sprawy takie

uzasadnienie nie występuje, albowiem powodowie z własnej inicjatywy, nie

znajdując się w jakimkolwiek przymusowym położeniu lub szczególnej sytuacji

życiowej, złożyli wniosek o udzielenie im kredytu bankowego w kwocie 1 000 000

złotych na zakup nieruchomości, w której planowali prowadzenie prywatnej

przychodni lekarskiej. Powód przedstawił pracownikom pozwanego Banku

biznesplan, zakładający osiąganie dochodów z prowadzonej działalności

medycznej w kwocie około 20 000 miesięcznie. Z ustaleń wynika, że powodowie

zostali wprowadzeni w błąd przez zbywcę nieruchomości co do faktycznej wartości

kupowanej nieruchomości. Uchylili się od skutków złożenia oświadczenia woli

w przedmiocie nabycia nieruchomości i uzyskali prawomocny wyrok zasądzający

od zbywcy nieruchomości na ich rzecz zwrot ceny; dysponują więc tytułem

wykonawczym przeciwko kontrahentowi. Nie zapłacili najmniejszej nawet kwoty

tytułem zwrotu kredytu, prezentując stanowisko, że nie uczynią tego z uwagi na to,

że zostali oszukani. Stawiany aktualnie przez powodów zarzut nie zweryfikowania

7

lub niedostatecznie starannego zweryfikowania przez pracowników Banku

dokumentacji przedstawionej przez powodów przy wniosku o udzielenie kredytu

(operat szacunkowy nieruchomości, biznesplan), nie stanowi o sprzeczności

przedmiotowej umowy o kredyt z zasadami lojalnego kontraktowania lub obowiązku

uczciwego zachowania wobec kontrahenta. Należy więc podzielić stanowisko Sąd

Apelacyjnego, że przedstawione przez powodów okoliczności nie dają podstaw

do przyjęcia, że kwestionowana umowa jest sprzeczna z zasadami współżycia

społecznego i w konsekwencji nieważna na podstawie art. 58 § 2 k.c. Oznacza to,

że zaskarżony wyrok odpowiada prawu i brak jest podstaw do uwzględnienia skargi

kasacyjnej powodów.

W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji (art. 39814

i art. 108 §1 k.p.c.).

kc