II PK 339/14

Sygn. akt II PK 339/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa B. F.

przeciwko T. […]

o odszkodowanie za rozwiązanie umowy, odszkodowanie za niedopuszczenie do

pracy, wynagrodzenie, odprawę pieniężną, odszkodowanie za utracone zarobki,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 16 lipca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części dotyczącej punktu 3 i 5 i w

tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2013 r. Sąd Rejonowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W. – w sprawie z powództwa B. F. przeciwko T. […] o

odszkodowanie za rozwiązanie umowy, odszkodowanie za niedopuszczenie do

pracy, wynagrodzenie, odprawę pieniężną, odszkodowanie za utracone

wynagrodzenie – zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwoty: 1.878 zł tytułem

wyrównania odprawy pieniężnej (pkt I.1.); 12.235 zł tytułem odszkodowania za

utracone wynagrodzenie za okres od kwietnia do października 2007 r. (pkt I.2.);

999,99 zł tytułem wyrównania wynagrodzenia za okres od września do grudnia

2009 r. (pkt I.3.); zniósł koszty zastępstwa prawnego między stronami (pkt II.);

oddalił powództwo o odszkodowanie w związku z rozwiązaniem umowy o pracę

oraz o wynagrodzenie (pkt III.); wyrokowi w punkcie I. nadał rygor natychmiastowej

wykonalności do kwoty 1.463,33 zł (pkt IV.). Na wniosek pełnomocnika powódki

wyrokiem z dnia 30 października 2013 r. Sąd Rejonowy uzupełnił wyrok, dodając

punkt V o treści: zasądzone w punkcie I.1. I.2. I.3. świadczenia zasądza wraz z

odsetkami ustawowymi od dnia 26 czerwca 2013 r. do dnia zapłaty i oddala

powództwo o odsetki i odsetki od odsetek w pozostałym zakresie.

Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że powódka była zatrudniona u

strony pozwanej na stanowisku redaktora w ośrodku mediów interaktywnych w

redakcji mediów interaktywnych. Do zakresu jej obowiązków należało pełnienie

dyżurów dziennikarskich według grafiku, bieżące redagowanie i publikacja treści, w

tym także multimedialnych i interaktywnych w serwisach informacyjnych

przygotowywanych przez redakcję w ramach pełnionego dyżuru, nadzór nad

stanem aktualności i merytorycznej zgodności redagowanych treści. Powódka,

zatrudniona w czasowo – honoracyjnym systemie płac, rozpoczęła pracę na

początku października 2007 r. Dyżury odbywały się od 7:30 do 15 i od 15 do 22.30;

były ustalane w formie grafiku. Wynagrodzenie powódki składało się z

wynagrodzenia zasadniczego ustalonego stawką miesięczną w kwocie 1.130 zł

oraz honorarium pracowniczego za tzw. dyżury dziennikarskie. Wynagrodzenie

honoracyjne było wliczane do „średniej jak za urlop wypoczynkowy”.

Oświadczeniem doręczonym 2 września 2009 r. pozwana rozwiązała z powódką

3

umowę o pracę z przyczyn „ekonomiczno-finansowych i konieczności obniżenia

zatrudnienia w drodze restrukturyzacji” z zachowaniem okresu wypowiedzenia,

który upłynął w dniu 31 grudnia 2009 r. Powódka została poinformowana, że na

podstawie art. 8 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących

pracowników otrzyma odprawę pieniężną w wysokości trzymiesięcznego

wynagrodzenia oraz rekompensatę pieniężną w wysokości jednomiesięcznego

wynagrodzenia na zasadach określonych w § 4 regulaminu grupowego zwolnienia

w T. S.A. W okresie wypowiedzenia powódka została zwolniona z obowiązku

świadczenia pracy, w tym z pełnienia dyżurów, gdyż przy wręczeniu wypowiedzenia

uzyskała informację, że taka jest praktyka u pozwanego. Powódka nie miała

świadomości, że została umieszczona w grafiku dyżurów na wrzesień 2009 r.,

również nikt z redakcji nie poinformował jej o tym, że ma pełnić dyżury, dlatego nie

stawiła się na dyżury wyznaczone na wrzesień. Ostatnią wypłatę za dyżury

powódka otrzymała we wrześniu 2009 r. Pozwana nie wypłaciła powódce

wynagrodzenia honoracyjnego za okres od października do grudnia 2009 r.,

a jedynie wynagrodzenie zasadnicze w łącznej kwocie 3.390 zł. Wynagrodzenie

(liczone jako ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy) należne powódce za

ostatni okres pracy, tj. od października do grudnia 2009 r. wynosiło 4.389,99 zł,

a średnie wynagrodzenie miesięczne powódki wynosiło 1.463,33 zł.

Wynagrodzenie to zostało wyliczone bez uwzględnienia wynagrodzenia

honoracyjnego, jakie powódka otrzymałaby, gdyby wykonywała dyżury i nie została

zwolniona z obowiązku świadczenia pracy. Także wypłacona powódce odprawa

pieniężna z art. 8 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników oraz rekompensata

pieniężna w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia na zasadach

określonych w § 4 regulaminu grupowego zwolnienia w T. w łącznej kwocie 4.520 zł

nie uwzględniała dodatku honoracyjnego.

Wyrok Sądu Rejonowego apelacjami zaskarżyły obie strony postępowania.

Wyrokiem z dnia 16 lipca 2014 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy w W. odrzucił

apelację powódki w zakresie żądania odsetek i odsetek od odsetek (pkt 1.); zmienił

zaskarżony wyrok w punkcie I.1. w ten sposób, że w miejsce kwoty 1.878 zł wpisał

4

kwotę 6.398 zł (pkt 2.); oddalił apelację powódki w pozostałym zakresie (pkt 3.);

oddalił apelację pozwanego w całości (pkt 4); zniósł między stronami koszty

procesu w instancji odwoławczej (pkt 5.).

Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia Sądu pierwszej instancji, jednak

uznał, że Sąd Rejonowy zasądził na rzecz powódki tytułem odprawy pieniężnej

kwotę w błędnej wysokości, nieodpowiadającej tej, która została wskazana w

uzasadnieniu. W związku z tym zmienił zaskarżony wyrok w tym zakresie i zasądził

od pozwanego na rzecz powódki kwotę 6.398 zł tytułem odprawy pieniężnej.

W ocenie Sądu drugiej instancji - bez względu na wskazane w apelacji

powódki nieprawidłowości - rozstrzygnięcie Sądu Rejonowego w zakresie

wyrównania wynagrodzenia odpowiada prawu. Honoraria pracownicze za miesiące,

kiedy powódka była zwolniona z obowiązku świadczenia pracy, zostały

wyodrębnione jako składnik wynagrodzenia, o czym świadczą umowy o pracę

zawarte pomiędzy powódką a pozwanym. Bezzasadny jest pogląd powódki, że ten

składnik wynagrodzenia powinien być liczony zgodnie z art. 81 § 1 k.p., tj. jako 60%

wynagrodzenia. Sąd pierwszej instancji prawidłowo przyjął wariant pierwszy

wyliczeń opinii biegłego z dnia 5 czerwca 2012 r. w zakresie wysokości

hipotetycznego wynagrodzenia powódki uwzględniający wynagrodzenie

honoracyjne, z którego wynika, że pozwany wypłacił powódce wynagrodzenie za

sporny okres w wysokości zaniżonej o 999,99 zł. W ocenie Sądu drugiej instancji

wyliczenie to powinno być dokonane jak ekwiwalent za niewykorzystany urlop

wypoczynkowy i nie ma tu zastosowania art. 81 § 1 k.p.

Odnosząc się do zarzutu pełnomocnika powódki polegającego na błędnym

przyjęciu, że pozwany wypłacił powódce wynagrodzenie za miesiąc wrzesień

2009 r., co skutkowało zaniżeniem wysokości zasądzonego wyrównania

wynagrodzenia i zasądzonej odprawy tj. zasądzeniem kwoty 999,99 zł zamiast

11.977,53 zł, Sąd drugiej instancji podkreślił, że powódka ostatnią wypłatę za

dyżury otrzymała we wrześniu 2009 r., ale była to wypłata za sierpień 2009 r.

W ocenie Sądu Okręgowego w uzasadnieniu pierwszoinstancyjnym nie wskazano

dokładnej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w zakresie wyrównania

wynagrodzenia, jednak biorąc pod uwagę, że pozwany wypłacił powódce

wynagrodzenie za okres od września do grudnia 2009 r. bez dodatku

5

honoracyjnego, należało wyrównać to wynagrodzenie o kwotę 999,99 zł, biorąc pod

uwagę ekwiwalent za urlop wypoczynkowy, wyliczony przez biegłego księgowego.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego – w zakresie jego pkt 3 i 5 – powódka

zaskarżyła skargą kasacyjną. Skargę oparto na podstawie dotyczącej naruszenia

przepisów prawa materialnego (art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.) i zarzucono

niezastosowanie art. 22 § 1 k.p., art 100 § 1 k.p., art. 8 k.p., art. 18 ust. 3 k.p.,

art. 172 k.p. i § 14 oraz § 16-18 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z

dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegółowych zasad udzielania urlopu

wypoczynkowego, ustalania i wypłacania wynagrodzenia za czas urlopu oraz

ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. Nr 2, poz. 14) jako przepisów właściwych

oraz art. 80 zdanie pierwsze k.p. skutkujące odmową zasądzenia powódce

wynagrodzenia za pracę w okresie wypowiedzenia umowy po zwolnieniu jej z

obowiązku świadczenia pracy oraz art. 65 ust. 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.;

ewentualnie art. 81 § 1 k.p.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej

apelację powódki (pkt 3) oraz w części, w jakiej orzeczono o kosztach

postępowania za I i II instancję (pkt 5) i o zmianę wyroku sądu pierwszej instancji w

części oddalającej powództwo przez zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki

zamiast kwoty 999,99 zł kwoty 11.977,53 zł wraz z odsetkami od dnia 1 stycznia

2010 r. do dnia zapłaty oraz o zasądzenie od pozwanego kosztów zastępstwa

procesowego za pierwszą instancję w wysokości potrójnej stawki minimalnej

określonej w § 6 i § 11 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28

września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia

przez skarb państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu z zastosowaniem art. 100 i art. 103 k.p.c. w kwocie

5.400 zł i za drugą instancję w wysokości dwukrotnej stawki minimalnej liczonej od

wartości przedmiotu zaskarżania w wysokości 1.800 zł. Pełnomocnik skarżącej

wniósł też o zasądzenie od pozwanej kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym w wysokości podwójnej stawki minimalnej z

uwzględnieniem wartości przedmiotu zaskarżenia, tj. kwotę 2.700 zł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6

Skarga kasacyjna obejmuje swym zakresem jedynie tę część punktu 3

zaskarżonego wyroku, która dotyczy roszczenia zasądzenia od pozwanego na

rzecz powódki zamiast kwoty 999,99 zł kwoty 11.977,53 zł tytułem wyrównania

wynagrodzenia za okres od 1 września do 31 grudnia 2009 r., na skutek

pozbawienia powódki dodatkowego wynagrodzenia za dyżury dziennikarskie.

W skardze podniesiono, że powódka nie może być pozbawiona wynagrodzenia

honoracyjnego w okresie, w którym została przez pracodawcę zwolniona z

obowiązku wykonywania pracy.

W judykaturze Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że zastosowanie

przepisów prawa materialnego do niedostatecznie ustalonego przez sąd drugiej

instancji stanu faktycznego oznacza wadliwą subsumcję tego stanu do zawartych w

nich norm prawnych, a brak stosownych ustaleń uzasadnia zarzut kasacyjny

naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 7 sierpnia 2014 r., CSK 636/13, LEX nr 1504838 i

przywołane tam orzecznictwo).

Ustalenia zaskarżonego wyroku dotyczące spornej kwestii sprowadzają się

do lapidarnych konstatacji, iż powódka, zatrudniona w czasowo – honoracyjnym

systemie płac, pełniła dyżury od godziny 7:30 do 15 i od 15 do 22.30

(projektowanych w formie grafiku), a wynagrodzenie powódki składało się z

wynagrodzenia zasadniczego ustalonego stawką miesięczną w kwocie 1.130 zł

oraz honorarium pracowniczego za tzw. dyżury dziennikarskie.

W tym kontekście należy wskazać na brak ustaleń zaskarżonego wyroku

odnośnie do charakteru prawnego wypłacanych powódce honorariów

dziennikarskich, a zwłaszcza ustalenia, czy były wypłacane za poszczególne

godziny pracy, czy za artykuły dziennikarskie, czy występowało istotne

zróżnicowanie tego wynagrodzenia w ostatnich miesiącach pracy, czy honoraria

były niezależne od wynagrodzenia za podstawowe obowiązki powódki, oraz czy

honoraria wynikały z pracy twórczej powódki jako dziennikarza. Przedmiotem

prawa autorskiego, wynikającym z ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie

autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631 ze zm.) mogą być

utwory wyrażone słowem (literackie, publicystyczne, naukowe); przy rozliczaniu

7

honorarium za pracę twórczą miały zastosowanie 50% koszty uzyskania

przychodu, co mogło skłaniać do wyraźnego wyodrębniania takich honorariów.

W związku z tym konieczne było precyzyjne ustalenie zasad obliczania

„wynagrodzenia honoracyjnego”, jego wysokości i zasad jego wypłacania w

przypadku nieobecności w pracy, a także ustalenia, czy dyżury dziennikarskie

wykonywane były w ramach ośmiogodzinnego dnia pracy, czy też poza zwykłym

czasem pracy. Sąd Okręgowy pominął również ocenę regulaminu wynagradzania w

T. Brak tych ustaleń uniemożliwia ocenę, czy powódka otrzymała należne jej

wynagrodzenie w spornym okresie. Kwestia, czy wynagrodzenie honoracyjne

mogło stanowić wynagrodzenie wynikające z osobistego zaszeregowania

pracownika, określonego stawką godzinową lub miesięczną, zgodnie z art. 81 § 1

k.p., czy też jeżeli taki składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy

określaniu warunków wynagradzania mógł stanowić podstawę obliczania 60%

wynagrodzenia; ewentualnie, czy należałoby stosować zasady obliczania

wynagrodzenia jak za urlop wypoczynkowy, stosownie do unormowań

obowiązujących od dnia 22 lutego 2016 r., budzi kontrowersje, omówione w dalszej

części uzasadnienia. Brakuje ponadto ustaleń, czy powódka pozostawała w

gotowości do wykonywania pracy w sytuacji, gdy nie przychodziła na zaplanowane

wcześniej grafikiem dyżury. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wprost

napisano, że Sąd pierwszej instancji nie wskazał dokładnej podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia w zakresie wyrównania wynagrodzenia, a mimo to Sąd Okręgowy

nie poczynił dodatkowych ustaleń we własnym zakresie.

Należy przypomnieć, że wynagrodzenie przysługuje za pracę wykonaną.

Za czas niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia

tylko wówczas, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią (art. 80 k.p.). Samo

pozostawanie w stosunku pracy nie jest podstawą do uzyskiwania wynagrodzenia.

Jeżeli pracownik nie wykonuje pracy, do nabycia przez niego prawa do

wynagrodzenia niezbędne jest istnienie przepisu szczególnego (w spornym okresie

były to np. art. 81 k.p., art. 70 § 2 k.p., art. 129 § 5 k.p., art. 188 k.p.) lub

postanowienia umowy, które przyznają mu to prawo.

Stosownie do art. 81 § 1 k.p. pracownikowi za czas niewykonywania pracy,

jeżeli był gotów do jej wykonywania, a doznał przeszkód z przyczyn dotyczących

8

pracodawcy, przysługuje wynagrodzenie wynikające z jego osobistego

zaszeregowania, określonego stawką godzinową lub miesięczną, a jeżeli taki

składnik wynagrodzenia nie został wyodrębniony przy określaniu warunków

wynagradzania - 60% wynagrodzenia. W każdym przypadku wynagrodzenie to nie

może być jednak niższe od wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę,

ustalanego na podstawie odrębnych przepisów.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 stycznia 2014 r. w sprawie I PK 150/13,

LEX nr 1515355, podobnie jak w wyroku z dnia 16 czerwca 2005 r., I PK 260/04,

(OSNP 2006 nr 9-10, poz. 145) wyraził pogląd, że pracownik zwolniony przez

pracodawcę z obowiązku świadczenia pracy doznaje przeszkód w jej wykonywaniu

z przyczyn dotyczących pracodawcy (art. 81 § 1 k.p.). Przepis ten nie uzależnia

przy tym wypłaty wynagrodzenia od tego, jaka była pierwotna przyczyna decyzji

pracodawcy odmawiającej przyjęcia świadczenia pracy od pracownika. Jest tak

dlatego, że przyczyna dotycząca pracodawcy nie musi być koniecznie zawiniona w

sensie przypisania subiektywnej winy osobom działającym w imieniu pracodawcy.

Użyte w art. 81 § 1 k.p. sformułowanie „przeszkody z przyczyn dotyczących

pracodawcy” nie może być rozumiane wąsko jako „przyczyny spowodowane przez

pracodawcę”, czy „przyczyny zawinione przez pracodawcę”. Przeszkody

uniemożliwiające wykonywanie pracy mogą być na potrzeby tego przepisu

dychotomicznie podzielone na przeszkody dotyczące pracownika i przeszkody

niedotyczące pracownika. Jedynie zaistnienie przeszkód dotyczących wyłącznie

pracownika wyklucza zastosowanie art. 81 § 1 k.p.

Natomiast w cytowanym wyroku w sprawie I PK 260/04, jak i w wyroku z 16

listopada 2000 r., I PKN 455/00 (OSNAPiUS 2002 nr 11, poz. 268), Sąd Najwyższy

zwrócił uwagę, że niektórzy pracodawcy, nie chcąc wchodzić w konflikt z

pracownikami, których odsunięto od pracy w okresie wypowiedzenia, wypłacają im

za czas nieświadczenia pracy wynagrodzenie jak za urlop wypoczynkowy lub jak

ekwiwalent za urlop wypoczynkowy, czyli wynagrodzenie ustalone na podstawie

rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 8 stycznia 1997 r. w sprawie

szczególnych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wypłacania

wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniężnego za urlop (Dz.U. Nr 2,

poz. 14 ze zm.). Do tego rozporządzenia odsyła bowiem inne rozporządzenie

9

poświęcone sposobom ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy,

a mianowicie rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 29 maja 1996 r. w

sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz

wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw,

dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności

przewidzianych w Kodeksie pracy (Dz.U. Nr 62, poz. 289). Stosowanie powołanych

wyżej przepisów do sytuacji pracownika zwolnionego z obowiązku świadczenia

pracy jest niewątpliwie korzystniejsze dla pracownika niż zastosowanie przepisów o

wynagrodzeniu za czas niewykonywania pracy z przyczyn dotyczących

pracodawcy. Można jednak również przyjąć, że pracownikowi zwolnionemu z

obowiązku świadczenia pracy z przyczyn leżących po stronie pracodawcy należy

się tylko wynagrodzenie w wysokości wynikającej z art. 81 § 1 k.p. Możliwość

zastosowania w takim przypadku art. 81 § 1 k.p. jest dość oczywista. Pracownik

odsunięty od wykonywania pracy (zwolniony z obowiązku świadczenia pracy)

doznaje przeszkód w jej wykonywaniu z przyczyn dotyczących pracodawcy, który

podejmuje decyzję o takim odsunięciu (zwolnieniu). Sytuację taką reguluje wprost

właśnie art. 81 § 1 k.p., nie ma zatem powodu do sięgania przez analogię do

przepisów dotyczących wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy. Przyjęcie wykładni,

zgodnie z którą do sytuacji pracownika zwolnionego z obowiązku świadczenia

pracy należy stosować art. 81 § 1 k.p. oznacza, że prawo pracownika do

wynagrodzenia zostaje wówczas ograniczone do wysokości wynagrodzenia

wynikającego z jego osobistego zaszeregowania, określonego - między innymi -

stawką godzinową lub miesięczną.

W ocenie obecnego składu Sądu Najwyższego, niejednokrotnie w praktyce

powstaje konieczność zwolnienia pracownika z obowiązku świadczenia pracy w

celu ochrony interesów pracodawcy. Dotyczy to na przykład pracowników

stanowiących kadrę zarządzającą (w tym członków zarządów spółek prawa

handlowego) w okresie wypowiedzenia. Może też powstać sytuacja, że utrudnione

byłoby wykonywanie dotychczasowych obowiązków pracowniczych przez

pracownika w okresie wypowiedzenia bez zakłóceń i konfliktów z innymi

pracownikami. Jeśli źródłem opisywanego zwolnienia od pracy i wynagrodzenia za

ten okres nie była umowa stron stosunku pracy, to analiza wskazanego w skardze

10

kasacyjnej problemu prowadziła do różnych konkluzji, także w doktrynie.

Małgorzata Gersdorf, w artykule Zwolnienie pracownika z obowiązku świadczenia

pracy (PIZS 2005 nr 3), wskazała, że oprócz możliwości wypłaty wynagrodzenia jak

za urlop wypoczynkowy, możliwa jest także wykładnia, w myśl której pracownikowi

zwolnionemu z obowiązku świadczenia pracy z przyczyn leżących po stronie

pracodawcy przysługuje tylko wynagrodzenie jak za przestój.

W ocenie Sądu Najwyższego, rozpoznającego niniejszą skargę kasacyjną,

zwrócić też należy uwagę, że od dnia 22 lutego 2016 r. Kodeks pracy został

uzupełniony o art. 362

, dodany przez art. 1 pkt 8 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r.

(Dz.U. z 2015 r., poz. 1220). Od tego dnia expressis verbis unormowano, że „w

związku z wypowiedzeniem umowy o pracę pracodawca może zwolnić pracownika

z obowiązku świadczenia pracy do upływu okresu wypowiedzenia. W okresie tego

zwolnienia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia”. Artykuł 17 ustawy

nowelizacyjnej stanowi jednak, że do postępowań dotyczących odwołania od

wypowiedzenia umowy o pracę, rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia

oraz wygaśnięcia umowy o pracę stosuje się przepisy dotychczasowe, jeżeli

umowy te zostały wypowiedziane, rozwiązane bez wypowiedzenia albo wygasły

przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. W tym stanie rzeczy do analizy

obecnej skargi kasacyjnej należy przyjąć i zastosować dotychczasowe przepisy,

a nowy przepis art. 362

k.p. może być wykorzystany do wykładni dotychczasowych

przepisów w sposób pośredni, przy interpretacji woli ustawodawcy.

W tym kontekście należy uznać, że art. 362

k.p. normuje podobną sytuację

faktyczną jak art. 81 § 1 k.p., który w obecnej wykładni systemowej, powinien być

interpretowany jako dotyczący głównie przestoju, wywołanego przyczynami

ekonomicznymi. W takiej sytuacji nie zawsze byłoby celowe obciążanie

zadłużonego pracodawcy obowiązkiem wypłaty zmiennych składników

wynagrodzeń pracowników, uzależnionych od efektów ich pracy (np. premii), a tylko

- niezbędną ich częścią, aby zachować płynność finansową pracodawcy i miejsca

pracy. Z drugiej strony, zgodnie z tym przepisem pracownicy mający ustalone

wynagrodzenie w stałej miesięcznej kwocie, byliby w znacznie korzystniejszej

sytuacji. Zatem wykładnia funkcjonalna oraz wzgląd na zasadę równego

traktowania pracowników, nakazywałby dokładne rozważenie wszystkich relacji.

11

Odmienna sytuacja występuje odnośnie do dobrze prosperującego pracodawcy,

który zwalniając pracownika z obowiązku świadczenia pracy dąży do zwiększenia

efektywności pracy i korzyści finansowych.

Obowiązująca od dnia 22 lutego 2016 r. nowelizacja może być asumptem do

sugestii, że dotychczas sytuacja taka, jak objęta niniejszą skargą kasacyjną, nie

była przez prawo pracy unormowana, co podważałoby dotychczasową wykładnię

art. 81 § 1 k.p., który można byłoby stosować co najwyżej przez analogię. Obecnie

zwolnienie pracownika z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia

ma swoje jednoznaczne legalne umocowanie i może dotyczyć każdego rodzaju

umowy oraz całego okresu wypowiedzenia lub jego części, stosownie do potrzeb

pracodawcy. Nowe unormowanie jest zbliżone do obowiązujących wcześniej

szczególnych unormowań art. 70 § 2 k.p., art. 129 § 5 k.p., art. 188 k.p. oraz

analogiczne do zawartego w art. 72 ustawy z dnia 21 listopada 2008 r. o służbie

cywilnej (Dz.U. z 2014 r., poz. 1111 ze zm.), który jednak - przez charakter

wynagrodzeń w służbie cywilnej - nie stwarzał podobnych problemów jurydycznych.

Omawiana nowelizacja koresponduje ze zmianą rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania

wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia

stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków

wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w

Kodeksie pracy (Dz.U. z 1996 r. Nr 62, poz. 289, ostatnia zmiana: Dz.U. z 2015 r.,

poz. 2000). Od dnia 22 lutego 2016 r. do § 5 ust. 1 tego rozporządzenia, dodano

ust. 2, o następującej treści: Przy ustalaniu wynagrodzenia za okres: 1) zwolnienia

pracownika z obowiązku świadczenia pracy w okresie wypowiedzenia (art. 362

Kodeksu pracy), 2) zwolnienia pracownicy w ciąży lub karmiącej dziecko piersią z

obowiązku świadczenia pracy (art. 179 § 5 Kodeksu pracy) stosuje się zasady

obowiązujące przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop.

Doszło w ten sposób do jednoznacznego unormowania (na korzyść

pracownika) stanu prawnego, bowiem uznawany jako relewantny w tej sprawie

dotychczasowy § 5 ust. 1 tego rozporządzenia stanowił, że przy ustalaniu

wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy oraz za czas niewykonywania pracy,

gdy przepisy przewidują zachowanie przez pracownika prawa do wynagrodzenia,

12

stosuje się zasady obowiązujące przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop, z tym że

składniki wynagrodzenia ustalane w wysokości przeciętnej oblicza się z miesiąca, w

którym przypadło zwolnienie od pracy lub okres niewykonywania pracy. Istotny był

także § 4 ust. 1 tego rozporządzenia, określający, że przy ustalaniu wynagrodzenia

określonego procentowo w celu obliczenia wynagrodzenia: za czas

niewykonywania pracy, jeżeli pracownik był gotów do jej wykonania, oraz za czas

niezawinionego przez pracownika przestoju (art. 81 § 1 Kodeksu pracy) oraz

wynagrodzenia za czas dyżuru (art. 1515

§ 3 Kodeksu pracy) stosuje się zasady

obowiązujące przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop.

W ocenie Sądu Najwyższego, rozpoznającego obecną skargę kasacyjną,

przy wykładni art. 81 § 1 k.p. należało przyjąć, że nie normował on wprost sytuacji,

objętej niniejszą skargą kasacyjną. Przy jego stosowaniu w drodze analogii sięgnąć

należałoby również do wykładni systemowej i wskazać, że art. 70 § 2 k.p. stanowi,

że w okresie wypowiedzenia pracownik ma prawo do wynagrodzenia w wysokości

przysługującej przed odwołaniem. Wykładnia art. 81 § 1 k.p. powinna uwzględniać

zarówno interesy pracodawcy, jak i pracownika. Zobowiązanie pracownika do

nieprzychodzenia do pracy bardziej leży w interesie pracodawcy, który może

utrzymać większą efektywność pracy przez uniknięcie konfliktowej sytuacji lub

zatrudnić w miejsce zwalnianej osoby nowego pracownika z wyższymi

kwalifikacjami lub lepiej chronić tajemnicę przedsiębiorstwa. Pracownik może

natomiast wykorzystać okres zwolnienia na bardziej efektywne poszukiwanie nowej

pracy, regenerację sił lub podjęcie tymczasowej pracy (co jest bardzo utrudnione z

uwagi na duże bezrobocie i konieczność zachowania gotowości do wykonywania

pracy u dotychczasowego pracodawcy). Ponieważ zwolnienie od wykonywania

pracy jest inicjowane przez pracodawcę, więc poza przypadkami od niego

niezależnymi jak np., wystąpienie poważnych problemów ekonomicznych, nie

powinno to prowadzić do istotnego obniżenia wynagrodzenia pracownika. Również

co do okresów zwolnienia pracownika od wykonywania pracy przed dniem 22

lutego 2016 r. należałoby nadać prymat wykładni funkcjonalnej i systemowej oraz

przyjąć, że do wynagrodzenia za okres nieświadczenia pracy należy stosować

zasady obowiązujące przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop.

Sąd Najwyższy, w obecnym składzie, kierując się powyższą wykładnią i

13

przyjmując, że powódkę zwolniono z obowiązku wykonywania pracy, a pozostawała

w gotowości do podjęcia pracy, uznał, że w spornym okresie przysługiwało jej

wynagrodzenie takie, jak za urlop wypoczynkowy, gdyż doznała przeszkód w

wykonywaniu pracy z przyczyn leżących po stronie pracodawcy. Stosownie do

art. 172 k.p. za czas urlopu pracownikowi przysługuje wynagrodzenie, jakie by

otrzymał, gdyby w tym czasie pracował; zmienne składniki wynagrodzenia mogą

być obliczane na podstawie przeciętnego wynagrodzenia z okresu 3 miesięcy

poprzedzających miesiąc rozpoczęcia urlopu; w przypadkach znacznego wahania

wysokości wynagrodzenia okres ten może być przedłużony do 12 miesięcy.

Zwolnienie z obowiązku wykonywania pracy jest odstępstwem od reguły

wynikającej z art. 22 § 1 k.p., zgodnie z którym zobowiązanie pracodawcy polega

nie tylko na wynagradzaniu pracownika, ale także na jego zatrudnianiu, czyli na

umożliwieniu pracownikowi faktycznego wykonywania pracy. Wynagrodzenie za

okres nieświadczenia pracy, przewidziane w stosowanym mutatis mutandis art. 81

§ 1 k.p. w sytuacji, gdy z inicjatywą zwolnienia pracownika z obowiązku

wykonywania pracy wystąpił pracodawca, również przed dniem 22 lutego 2016 r.,

powinno być obliczone jak wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy.

W sporządzonej przez biegłego księgowego opinii, którą Sąd Rejonowy

uznał za bezstronną i w pełni profesjonalną, a Sąd drugiej instancji zaaprobował

przedstawiono kilka wariantów wyliczenia wysokości hipotetycznego

wynagrodzenia powódki, liczonego jako ekwiwalent pieniężny za niewykorzystany

urlop wypoczynkowy. Sąd Okręgowy nie zwrócił jednak uwagi, że mogą

występować różnice między zasadami obliczania odprawy pieniężnej na podstawie

ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, oraz

zasadami obliczania wynagrodzenia z art. 81 § 1 k.p. Uzasadnienie zaskarżonego

wyroku nie pozwala na ocenę prawidłowości wyboru jednego z wielu wariantów

opinii, a także tego, czy ustalona kwota 999,99 zł obejmuje wyrównanie za cztery

miesiące, czy tylko za okres trzech miesięcy od 1 października do 31 grudnia

2009 r. oraz czy przy jej obliczeniu uwzględniono we właściwej proporcji

wynagrodzenie honoracyjne.

14

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na

podstawie art. 39815

§ 1 i art. 108 § 2 k.p.c.

kc