II PK 348/14

Sygn. akt II PK 348/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa K. S.

przeciwko S. S.A. w W.

o dodatek prowizyjny,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 8 listopada 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od skarżącej na rzecz

strony pozwanej kwotę 900 (dziewięćset) zł tytułem zwrotu

kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 8 listopada 2013 r. oddalił apelację K.

S. od wyroku Sądu Rejonowego w W. z dnia 6 lutego 2013 r. oddalającego

powództwo o dodatek prowizyjny oraz zasądził od powódki na rzecz pozwanej S.

2

Spółki Akcyjnej w W. kwotę 900 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego w

instancji odwoławczej.

W sprawie tej ustalono, że powódka od 5 maja 2003 r. do 1 lipca 2010 r. była

zatrudniona w pozwanej spółce na stanowisku dyrektora pionu sprzedaży i

marketingu na podstawie umowy o pracę początkowo zawartej na czas określony,

a następnie na czas nieokreślony. Zgodnie z postanowieniami tej umowy, na

wynagrodzenie powódki składało się wynagrodzenie zasadnicze, dodatek funkcyjny

oraz dodatek prowizyjny zależny od wzrostu przychodów netto ze sprzedaży

wszystkich usług we wskazanych obiektach turystycznych. Pracodawca

odprowadzał składki na ubezpieczenie społeczne również od dodatku

prowizyjnego, ale nie wliczał go do podstawy wymiaru wypłacanych świadczeń z

ubezpieczenia społecznego. Początkowo powódka otrzymywała sporny dodatek

wypłacany kwartalnie także wtedy, gdy korzystała z urlopów lub zwolnień

lekarskich. W okresie od 13 grudnia 2007 r. do 16 kwietnia 2008 r. powódka

przebywała na urlopie macierzyńskim, za który otrzymywała zasiłek macierzyński

obliczony bez uwzględnienia dodatku prowizyjnego. Za ten okres nie otrzymała

również spornych prowizji.

Sądy obu instancji uznały, że dodatek prowizyjny jest składnikiem

wynagrodzenia, ale w okresie urlopu macierzyńskiego pracownicy nie przysługuje

wynagrodzenie, tylko zasiłek macierzyński. Sąd Okręgowy argumentował, że

zgodnie z brzmieniem art. 80 k.p. wynagrodzenie przysługuje zasadniczo za pracę

wykonaną, a za czas niewykonywania pracy pracownik zachowuje prawo do

wynagrodzenia tylko wtedy, gdy przepisy prawa pracy tak stanowią. Tymczasem

powódka w spornym okresie nie wykonywała pracy, ponieważ pozostawała na

urlopie macierzyńskim i z tego tytułu pobierała zasiłek macierzyński, a nie

wynagrodzenie za pracę. Ponadto otrzymanie prowizji było uzależnione od wyniku

finansowego osiągniętego przez pracownika, zatem nie przysługiwała ona powódce

w okresie niewykonywania pracy. W odniesieniu do zarzutu apelacyjnego powódki

w zakresie wcześniejszych wypłat dodatku prowizyjnego za okresy jej niezdolności

do pracy, Sąd drugiej instancji argumentował, że w spornym okresie powódka nie

świadczyła pracy, dlatego nie przysługiwało jej prawo do dodatku prowizyjnego,

który ponadto jest składnikiem wynagrodzenia za pracę, przeto nie może

3

występować samodzielnie. Ponadto powódka powinna otrzymywać zasiłek

macierzyński w wysokości uwzględniającej kwoty wypłacanych wcześniej dodatków

prowizyjnych, co wszakże potwierdza, że nie przysługiwało jej prawo do otrzymania

spornego składnika wynagrodzenia w okresie zasiłkowym.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie prawa materialnego w

postaci: 1/ art. 80 zdanie pierwsze i drugie k.p. przez błędną wykładnię i przyjęcie,

że „ukształtowanie wynagrodzenia za czas nieobecności pracownika w pracy musi

być określone w sposób wyraźny, nawet w sytuacji spełnienia przesłanek do

nabycia konkretnego składnika tego wynagrodzenia podczas nieobecności

pracownika, a mającego związek z okresami, w których pracownik pracę

wykonywał”, oraz 2/ art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z § 6 ust. 1 umowy o pracę z dnia

1 maja 2005 r., zmienionej aneksem z dnia 4 kwietnia 2006 r. w związku z

załącznikiem nr 1 do tej umowy, przez błędną wykładnię i uznanie, że „otrzymanie

dodatku prowizyjnego przez powódkę było uzależnione od osiągnięcia przez nią

określonego wyniku finansowego i wykonywania pracy, podczas gdy z celu umowy

wynika, że dodatek ten przysługuje za osiągnięcie określonych przychodów ze

sprzedaży usług, które nie są bezpośrednio zależne od pracy powódki, lecz od

działania całej pozwanej spółki oraz m.in. czynników koniunkturalnych, a celem

przyznania prowizji było zrekompensowanie pracownikowi względnie niskiego

wynagrodzenia zasadniczego”. W ocenie skarżącej, w sprawie występuje

zagadnienie prawne, „czy w umowie o pracę, możliwe jest takie ukształtowanie

postanowienia umownego z zakresu wynagrodzenia za pracę, gdzie w sposób

dorozumiany będzie przewidziana możliwość uzyskania jednego ze składników

tego wynagrodzenia także w czasie pobierania świadczeń z ubezpieczenia

społecznego jednocześnie nie świadcząc pracy, a warunki nabycia tego składnika i

jego wysokość jest w umowie wyraźnie ukształtowana oraz niezależna od

wykonywania konkretnych czynności pracowniczych w czasie nieobecności

pracownika, o której mowa?”.

Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w całości i

przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego, w tym kosztach zastępstwa procesowego

według norm przepisanych, ewentualnie o uchylenie i zmianę zaskarżonego

4

orzeczenia przez zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kwoty 26.800 zł z

odsetkami od dnia 1 maja 2008 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenie kosztów procesu

za obie instancje i postępowanie kasacyjne, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych. Nadto wniosła o rozpoznanie skargi

kasacyjnej na rozprawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesiono o jej oddalenie i zasądzenie

kosztów postępowania kasacyjnego wraz z kosztami zastępstwa procesowego

według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na rozpoznanie na rozprawie, ponieważ

wykluczone jest nabycie prawa do wynagrodzenia prowizyjnego w sposób

dorozumiany i bez wykonywania zatrudnienia („konkretnych czynności

pracowniczych”) w okresach usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy

już dlatego, że w okresie i za czas niewykonywania pracy wynagrodzenie

przysługuje tylko wtedy, gdy tak stanowią przepisy prawa pracy (art. 80 zdanie

drugie k.p.). Z ustaleń faktycznych przedmiotowej sprawy, których skarżąca nie

zakwestionowała, wynikało, że w spornym okresie nie wykonywała ona pracy, gdyż

korzystała z urlopu macierzyńskiego. Równocześnie w spornym okresie pozwany

nie wypłacał jej dodatku prowizyjnego, uznając, że w okresie urlopu

macierzyńskiego skarżącej przysługiwał wyłącznie zasiłek macierzyński, do którego

prawo oraz jego wysokość nie była przedmiotem zaskarżonego osądu, przeto

kwestie te usuwały się spod weryfikacji kasacyjnej w sporze o prowizyjne

wynagrodzenie ze stosunku pracy. Nie do przyjęcia jest teza skarżącej, że dodatek

prowizyjny przysługiwał jej w okresie urlopu macierzyńskiego dlatego, że

postanowienia umowy ani przepisy zakładowego prawa pracy nie przewidywały

zmniejszenia tego świadczenia w okresie nieobecności pracownika w pracy,

tymczasem za okresy niewykonywania pracy wynagrodzenie przysługuje wyłącznie

wtedy, gdy tak stanowią wyraźne przepisy prawa pracy.

Wedle skarżącej, za okres urlopu macierzyńskiego przysługiwał jej także

dodatek prowizyjny na podstawie umowy także dlatego, że zostały spełnione

5

przesłanki do jego nabycia, które miały być „niezależne” od wykonywania przez nią

pracy w okresie, za który pracownikom wykonującym pracę świadczenia prowizyjne

były wypłacane. Tymczasem ani z postanowień umowy o pracę, ani z zakładowych

przepisów płacowych nie wynikało wprost, że w okresie i za czas niewykonywania

pracy z powodu usprawiedliwionej nieobecności w pracy, w tym za okres urlopu

macierzyńskiego, skarżąca zachowuje prawo do wynagrodzenia prowizyjnego za

pracę, której w tym okresie nie wykonywała. W konsekwencji nie ma podstaw

prawnych ani uzasadnienia do dorozumianego dokonania korzystnej dla skarżącej

wykładni postanowienia § 6 ust. 1 umowy o pracę, który stanowił, że „w czasie

stosunku pracy” pracownik będzie otrzymywać także dodatek prowizyjny naliczany

„zgodnie z zasadami określonymi w pkt 5 niniejszego paragrafu”. Tego typu

wymagające wykładni postanowienie umowy pracę, że „w czasie stosunku pracy”

pracownik będzie otrzymywać dodatek prowizyjny, nie ma rangi przepisu prawa

pracy w rozumieniu art. 80 zdanie drugie ani w ujęciu normatywnym art. 9 k.p.

Ponadto, jeżeli pozwany pracodawca w okresie pobierania zasiłku macierzyńskiego

nie wypłacał skarżącej dodatku prowizyjnego, a w całym okresie zatrudnienia od

takich wynagrodzeń odprowadzał składki na ubezpieczenia społeczne, to

wykluczone było nabycie prawa do spornego składnika wynagrodzenia bez

wskazania konkretnej podstawy prawnej, której nie było w żadnym przepisie prawa

pracy ani w żadnym postanowieniu umowy o pracę, która nie gwarantowała

skarżącej wprost ani w drodze racjonalnej wykładni § 6 ust. 1 umowy o pracę w

związku z art. 65 k.c. i art. 300 k.p. nabycia spornych prowizji w okresach

pobierania zasiłku macierzyńskiego, w których skarżąca pracy nie wykonywała.

Konkretnie rzecz ujmując, w spornym okresie pozwany pracodawca odmawiał

skarżącej wypłat dodatku prowizyjnego za czas nieświadczenia pracy w okresie

urlopu macierzyńskiego i nie było żadnego przepisu prawa pracy gwarantującego

prawo do spornego składnika wynagrodzenia, przeto wykluczone było

„dorozumiane” nabycie prowizji tylko z dowolnego postrzegania, że przesłanki

nabycia spornej prowizji miały być „niezależne od wykonywania pracy” przez

skarżącą. Potencjalne wypłacanie takich prowizji za wcześniejsze okresy

niewykonywania pracy nie stanowi podstawy prawnej ani argumentu o

przysługiwaniu dodatków prowizyjnych za okresy korzystania z urlopu

6

macierzyńskiego ze względu na brak podstaw prawnych i racjonalnego

uzasadnienia przysługiwania takich prowizji za ten urlopowy okres niewykonywania

pracy, gdyż sporny dodatek do wynagrodzenia nie przysługuje wtedy, gdy

pracownik nie wykonuje pracy. Bez świadczenia pracy pracownik nie nabywa

prawa do żadnego wynagrodzenia za pracę, w tym też do jego „dodatkowego”

składnika, który nie przysługuje bez prawa do podstawowego wynagrodzenia za

pracę wykonaną.

Także wtedy, gdy prawo do wynagrodzenia prowizyjnego zależy od

osiągnięcia wyznaczonych efektów finansowych przez całe przedsiębiorstwo

pracodawcy, to niewykonywanie pracy przez konkretnego pracownika w przyjętym

okresie „prowizyjnym” nie kreuje jego prawa do wynagrodzenia prowizyjnego w

przypadku braku wyraźnych uzgodnień umownych w tym zakresie oraz braku

wyraźnych przepisów zakładowego lub ponadzakładowego prawa pracy o

przysługiwaniu prowizji także za okresy niewykonywania pracy. Brak wyraźnych

podstaw prawnych przysługiwania prawa do wynagrodzenia za okresy

niewykonywania pracy wyklucza dorozumiane ustalenie prawa do dodatkowego

prowizyjnego składnika wynagrodzenia za pracę wykonaną, której skarżąca nie

świadczyła w okresie urlopu macierzyńskiego także dlatego, że nie wniosła ona

ekwiwalentnego wkładu w wypracowanie warunku dodatkowego wynagradzania

prowizyjnego pracowników, którzy taką pracę wykonali i za finansowe wyniki tego

zatrudnienia nabywali należne dodatkowe prowizje, zagwarantowane im w

umowach o pracę za pracę wykonaną.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji na

podstawie art. 39814

k.p.c., orzekając o kosztach postępowania w zgodzie z art.

98 k.p.c.

eb