II CSK 370/15

Sygn. akt II CSK 370/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Karol Weitz

w sprawie z powództwa T. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w R., poprzednio W. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w R.

przeciwko B. W.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 7 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 29 października 2014 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. zasądza od strony pozwanej na rzecz strony powodowej

kwotę 1800 (tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powód – W. spółka z o.o. w pozwie skierowanym przeciwko B. W. domagał

się ustalenia, że od dnia 1 marca 2012 r. nadal istnieje między stronami umowny

stosunek dzierżawy części nieruchomości gruntowej, a po sprecyzowaniu żądania

domagał się ustalenia, iż stosunek taki istniał w okresie od dnia 1 marca 2012 r. do

dnia 28 lutego 2014 r.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo po dokonaniu następujących ustaleń

faktycznych.

Strony zawarły umowę dzierżawy części nieruchomości zabudowanej

w dniu 1 marca 2012 r. W dniu 29 marca 2012 r. mąż pozwanej W. W.

(jednocześnie jej pełnomocnik) zwrócił się do pozwanego dzierżawcy

o przedstawienie mu odpowiedniej polisy ubezpieczeniowej dotyczącej

prowadzonego tartaku na wydzierżawionej nieruchomości, a prezes zarządu

powodowej spółki takiej polisy nie okazał. W. W. jako pełnomocnik

wydzierżawiającej wypowiedział umowę dzierżawy ze skutkiem natychmiastowym.

W dniu 3 lipca 2012 r. powódka zawarła kilka umów ubezpieczenia od ognia,

innych zdarzeń losowych i odpowiedzialności cywilnej.

W ocenie Sądu Okręgowego, wypowiedzenie umowy dzierżawy okazało

się skuteczne, powód korzystał bowiem z przedmiotu dzierżawy w sposób

sprzeczny z umową, co stanowiło jedną z umownych podstaw wypowiedzenia

umowy dzierżawy. Powódka nie miała interesu w ustaleniu nieistnienia stosunku

dzierżawy od dnia 29 czerwca 2012 r do dnia 29 czerwca 2012 r., ponieważ istniał

on bezspornie i strony go nie kwestionowały. Miała natomiast interes prawny

w ustaleniu trwania tego stosunku od dnia 30 czerwca 2012 r. do dnia 28 lutego

2014 r., jednakże w tym zakresie żądanie nie było w ten sposób sformułowane.

Powództwo o ustalenie nie może być natomiast częściowo uwzględnione

a częściowo oddalone. Nietrafny okazał się zarzut nieważności wypowiedzenia

umowy, bowiem pełnomocnictwo udzielone przez pozwaną nie jest dokumentem

urzędowym w rozumieniu art. 1 Konwencji Haskiej z dnia 5 pazdzienika 1991 r.

(Dz. U. z 2005 r., nr 112, poz. 938; cyt. dalej "Konwencja Haska z 1991 r.").

3

Apelacja powoda okazała się częściowo uzasadniona, Sąd Apelacyjny

zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że ustalił, iż strony wiązała umowa

dzierżawy z dnia 1 marca 2012 r. w okresie od dnia 30 czerwca 2012 r. do dnia

28 lutego 2014 r. i oddalił powództwo, a następnie także oddalił apelację

w pozostałym zakresie. Sąd Apelacyjny uznał ,że kolejna zmiana żądania powoda

(w postaci ustalenia istnienia stosunku dzierżawy w okresie od dnia 30 czerwca

2012 r. do dnia 28 lutego 2014 r.), dokonana na rozprawie apelacyjnej w dniu

29 padziernika 2014 r., stanowiła niedopuszczalną zmianę powództwa (art. 193

§ 21

k.p.c.). Mogło być natomiast uwzględnione żądanie powoda w tej wersji,

że domagał się on ustalenia istnienia stosunku dzierżawy w okresie od dnia

30 czerwca 2012 r. do dnia 28 lutego 2014 r. Miał on bowiem interes

prawny w takim ustaleniu (art. 189 k.p.c.), a żądanie takie nie koliduje z treścią

art. 321 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny przyjął jednak nieskuteczność dokonanego

wypowiedzenia umowy dzierżawy z dnia 29 czerwca 2012 r.,

ponieważ brak ubezpieczenia nieruchomości (tartaku) nie mógł być traktowany

jako naruszenia obowiązku kontraktowego przez określonego w § 7 pkt 3

umowy ("używanie przedmiotu najmu w sposób sprzeczny z umową

lub przeznaczeniem"). Wypowiedzenie umowy dzierżawy z powołaniem się na tę

podstawę było - zdaniem Sądu - jedynie pretekstem służącym do rozwiązania tej

umowy przez stronę pozwaną(wydzierżawiającego). Sąd Apelacyjny stwierdził

ponadto ,że trafny okazał się zarzut naruszenia art. 1, 2, 3 i 4 Konwencji Haskiej.

Mąż powódki legitymował się wprawdzie dokumentem pełnomocnictwa (składając

oświadczenie o wypowiedzeniu umowy), ale na dokumencie tym znajduje się

notarialne poświadczenie podpisu B. W. (mocodawczyni) i w związku z tym

konieczne okazało się dołączenie odpowiedniego apostille.

W skardze kasacyjnej strony pozwanej (wydzierżawiającego) podniesiono

zarzuty naruszenia prawa procesowego (art. 321 k.p.c., art. 368 § 1 pkt 1 i 5 k.p.c.)

oraz zarzuty naruszenia prawa materialnego(art. 65 § 2 k.c.) w zw. z § 7 umowy

dzierżawy oraz w związku z art. 667 § 2 zdanie 1 k.c. w zw. z art. 694 k.c.; art. 1, 2,

3 i 4 Konwencji Haskiej z 1961 r. Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego

wyroku w części zaskarżonej (pkt I.1, pkt I, 3, pkt III) i przekazania sprawy w tym

zakresie Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. W postępowaniu sformułowane zostało przez powoda (dzierżawcę)

żądanie o ustalenie istnienie umowy dzierżawy od dnia jej zawarcia (1 marca

2012 r.) do dnia 28 lutego 2014 r. Sąd Okręgowy zanegował możliwość czasowej

podzielności zgłoszonego żądanie o ustalenie i stwierdził, że skoro powód

(dzierżawca) nie miał interesu w zakresie ustalenia trwania stosunku dzierżawy

od dnia 1 marca 2012 r. do dnia 29 czerwca 2012 r. (istnienie takie było bezsporne

i niekwestionowane przez kontrahenta), to nie mógł już skutecznie żądać ustalenia

trwania tego stosunku w pozostałym okresie objętym żądaniem pozwu (po dniu

29 czerwca 2012 r). Według tego Sądu, powództwo o ustalenie "nie może być

częściowo uwzględnione a częściowo oddalone".

Należy podzielić odmienne stanowisko Sądu Apelacyjnego w omawianym

zakresie. Mimo ostatecznego przyjęcia, iż żądanie powoda miało obejmować

okres od dnia 1 marca 2012 r., a stan niepewności pojawił się tylko od dnia 29

czerwca 2012 r. do dnia 28 lutego 2014 r. (po dokonaniu wypowiedzenia umowy),

Sąd mógł oceniać zasadność żądania ustalenia w odniesieniu do tego właśnie

okresu niepewności prawnej. W istocie chodziło bowiem o zweryfikowanie

skuteczności wypowiedzenia umowy dzierżawy przez wydzierżawiającą.

Trafnie zatem Sąd Apelacyjny stwierdził, że jeżeli powód objął żądaniem również

okres (z racji braku interesu prawnego w ustaleniu)sprzed wypowiedzenia umowy,

to nie było przeszkód do oddalenia powództwa za ten okres i jednocześnie

uwzględnienia powództwa za okres póżniejszy. Takie rozstrzygnięcie nie narusza

postanowień art. 321 § 1 k.p.c. Sąd może bowiem orzekać w odniesieniu do innego

(krótszego) odcinka czasowego trwania stosunku dzierżawy. Należy zatem

stwierdzić, że na podstawie art. 189 k.c. możliwe jest ustalenie przez sąd istnienia

umownego stosunku dzierżawy w okresie krótszym niż w okresie określonym

w treści żądania powoda.

W tej sytuacji nie można podzielić podniesionego w skardze zarzutu

naruszenia art. 321 § 1 k.c. w zw. z art. 189 k.p.c.

2. Jak zaznaczył Sąd Apelacyjny, w niniejszej sprawie chodziło w istocie

o ustalenie skuteczności dokonanego wypowiedzenia umowy dzierżawy w dniu

5

29 czerwca 2012 r. i tym samym o stwierdzenie, czy strony wiązała umowa

dzierżawy. Powód kilkakrotnie modyfikował swoje żądanie (raz przed Sądem

Okręgowym - na rozprawie w dniu 5 marca 2014 r., potem na rozprawie apelacyjnej

w dniu 29 pażdziernika 2014 r.), określając inaczej zarówno początek takiej

dzierżawy, a następnie okres i moment zakończenia stosunku umownego.

Ostatecznie utrzymało się żądanie w postaci ustalenia istnienia stosunku dzierżawy

od dnia 1 marca 2012 r do dnia 28 lutego 2014 r., ponieważ żądanie sformułowane

na rozprawie apelacyjnej uznane zostało za niedopuszczalną zmianą powództwa.

Rzecz jasna, że wnioski apelacyjne (art. 368 § 1 pkt 5 k.p.c.) powinny być

skoordynowane z zakresem zaskarżenia apelacją (art. 368 § 1 pkt 1 k.p.c.),

przy czym w niniejszym postępowaniu na pewno wnioski takie ulegały

modyfikacjom w zależności od formułowanego żądania odnośnie do wskazanego

okresu, w którym miałby trwać stosunek dzierżawy. W każdym razie nie wpłynęło

to jednak na treść ostatecznego rozstrzygnięcia SN, który oceniał istnienie

stosunku dzierżawy w całym okresie objętym ostatecznym żądaniem (od 1 marca

2012 do 28 lutego 2014 r.).

3. Nie można podzielić stanowiska skarżącego (wydzierżawiającego),

że doszło do skutecznego wypowiedzenia umowy dzierżawy zawartej w dniu

1 marca 2012 r. W umowie tej przewidziano podstawy jej wypowiedzenia "w trybie

natychmiastowym bez zachowania terminów wypowiedzenia", w tym m.in.

"używanie przedmiotu dzierżawy w sposób sprzeczny z umową i przeznaczeniem".

Ustalony stan faktryczny nie uzasadnia przyjęcia zaktualizowania się takiej

podstawy natychmiastowego wypowiedzenia. Dotyczy to także faktu braku

odpowiedniego ubezpieczenia wydzierżawionej przez dzierżawcę nieruchomości.

Wydzierżawiający nie wskazywał na okoliczności świadczące o używaniu

przedmiotu dzierżawy (części nieruchomości) w sposób sprzeczny z umową i jej

przeznaczeniem. Tak samo brak ubezpieczenia nieruchomości w odpowiednim

czasie (a dopiero po interwencji pełnomocnika wydzierżawiającej) - wbrew

stanowisku skarżącego - nie świadczy o tym, że doszło do używania przez

dzierżawcę przedmiotu dzierżawy w sposób sprzeczny z jego przeznaczeniem

w rozumieniu § 7 umowy. Czym innym jest natomiast podnoszona w skardze

kwestia prowadzenia odpowiedni prawidłowej i bezpiecznej działalności związanej

6

z funkcjonowaniem tartaku drzewnego. Nie było zatem podstaw do skutecznego

kwestionowania przyjętej przez Sąd Apelacyjny wykładni tego postanowienia

umowy dzierżawy. Oznacza to nietrafność zarzutu naruszeniam przepisów

wskazanych w pkt 1 skargi, tj. art. 65 § 2 k.c. w zw. z § 7 umowy dzierżawy oraz

w zw. z art. 687 § 2 i w zw. z art. 694 k.c.

4. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, że Sąd Apelacyjny

stwierdził nieskuteczność (nieważność) udzielonego przez pozwaną, mieszkającą

w USA, pisemnego pełnomocnictwa swojemu mężowi W. W. i że to umocowanie

nie obejmowało uprawnienia do wypowiedzenia umowy najmu z dnia 1 marca 2012

r. (k. 123 akt sprawy). Jeżeli Sąd w dłuższym wywodzie rozważał w ogóle istnienie

przewidzianej w § 7 umowy podstawy do wypowiedzenia umowy dzierżawy

ze skutkiem natychmiastowym męża powódki, czynił to przy założeniu działania go

jako pełnomocnika. Zawarta w końcowym fragmencie uzasadnienie uwaga,

zgodnie z którą umieszczenie na dokumencie pełnomocnictwa notarialnego

poświadczenia podpisu B. W. oznaczało konieczność dołączenia stosownego

apostille, nie zmienia wspomnianej oceny skuteczności umocowania męża

pozwanej. Nie istniała zatem potrzeba oceny tego ,czy doszło do naruszenia

wspomnianych w skardze kasacyjnej strony pozwanej przepisów Konwencji Haskiej

z 1961 r.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c

oddalił skargę kasacyjną pozwanego jako nieuzasadnioną i orzekł o kosztach

postępowania (art. 98 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c.)

kc

jw