II UK 132/15

Sygn. akt II UK 132/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. L., T. R., M. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego Stowarzyszenia P. w likwidacji w W.

o przeniesienie odpowiedzialności za składki na członka zarządu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 kwietnia 2016 r.,

skarg kasacyjnych wnioskodawców […] od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 5

czerwca 2014 r.,

I. oddala skargi kasacyjne,

II. oddala wniosek pełnomocnika Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Decyzjami z dnia 25 sierpnia 2006 r. (zmieniającymi decyzje z dnia 23

czerwca 2006 r. w zakresie okresu odpowiedzialności za składki i wysokości

2

zadłużenia) Zakład Ubezpieczeń Społecznych– działając na podstawie art. 83 ust.

1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. Nr 137, poz. 887; dalej również jako: „ustawa systemowa”) oraz art. 107 § 1 i

§ 2 pkt 2 i 4, art. 108 § 1 i art. 116a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja

podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.; dalej jako: „Ordynacja podatkowa”) w

związku z art. 31 oraz art. 46 ustawy systemowej – stwierdził, że J. L., T. R., M. K. i

J. M. jako pełniący funkcje członków zarządu Stowarzyszenia P. są zobowiązani do

uregulowania należnych od Stowarzyszenia składek na: - ubezpieczenia społeczne

za okresy: 12/2002 - 02/2003 - 07/2003, 09/2003 - 12/2004 w kwocie głównej

229.557,52 zł plus odsetki na dzień 23 czerwca 2006 r. w wysokości 78.226 zł oraz

koszty egzekucyjne w kwocie 8.492,71 zł; - ubezpieczenie zdrowotne za okresy:

12/2002, 04/2003 - 07/2003, 09/2003 - 11/2003, 03/2004 - 04/2004, 07/2004 -

12/2004 w kwocie głównej 27.658,47 zł plus odsetki na dzień 23 czerwca 2006 r. w

wysokości 9.366 zł wraz z kosztami egzekucyjnymi w kwocie 1.228,80 zł; - Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okresy: 12/2002,

04/2003 - 07/2003, 09/2003 - 12/2004 w kwocie głównej - 17.110,01 zł plus odsetki

na dzień 23 czerwca 2006 r. w wysokości 5.507 zł oraz kosztami egzekucyjnymi w

kwocie - 564,90 zł.

Odwołania od tych decyzji złożyli: J. L., M. K., J. M. oraz T. R. Wyrokiem z

dnia 6 marca 2012 r., Sąd Okręgowy – Sąd Ubezpieczeń Społecznych w W. – po

ponownym rozpoznaniu sprawy – oddalił odwołania od wszystkich zaskarżonych

decyzji.

Wyrokiem z dnia 5 czerwca 2014 r., Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji

członków zarządu: w pkt I. uchylił zaskarżony wyrok w punkcie I w części

oddalającej odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń z dnia 23 czerwca 2006 r.,

wydanych w stosunku do M. K., J. M., J. L., T. R. i umorzył postępowanie w

zakresie żądania zapłaty należności składkowych na ubezpieczenia społeczne,

ubezpieczenia zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych od 1 stycznia 2005 r.; w pkt II. oddalił apelacje w

pozostałym zakresie.

Sąd Apelacyjny – uzasadniając rozstrzygnięcie zawarte w pkt I. swojego

wyroku – wskazał, że organ rentowy w sprawie odpowiedzialności członków

3

zarządu stowarzyszenia wydał początkowo w dniu 23 czerwca 2006 r. cztery

decyzje, na podstawie których przeniósł odpowiedzialność za nieopłacone składki

przez Stowarzyszenie P. za okresy (z przerwami) od grudnia 2002 r. do maja 2006

r. Po wniesieniu przez odwołujących się odwołań od tych decyzji, organ rentowy

wydał kolejne decyzje w dniu 25 sierpnia 2006 r., a w nich stwierdził, że

odpowiedzialność odwołujących obejmuje tylko okres do grudnia 2004 r. Tym

samym po wniesieniu odwołania organ składkowy częściowo uwzględnił odwołania.

Zgodnie z przepisem art. 47713

k.p.c. zmiana przez organ rentowy zaskarżonej

decyzji przed rozstrzygnięciem sprawy przez sąd – przez wydanie decyzji

uwzględniającej w całości lub w części żądanie strony – powoduje umorzenie

postępowania w całości lub w części. Sąd Okręgowy pomimo częściowego

uwzględnienia odwołań skarżących od decyzji wydanych w stosunku do nich 23

czerwca 2006 r. nie umorzył częściowo postępowania w sprawie i wobec tego Sąd

Apelacyjny na zasadzie art. 386 § 3 k.p.c. orzekł o tym w pkt I. swojego wyroku.

Według Sądu drugiej instancji apelacje odwołujących się w pozostałym

zakresie nie są uzasadnione. Powołując się na przepisy art. 116 oraz art. 116a

Ordynacji podatkowej oraz art. 31 i art. 32 ustawy systemowej Sąd Apelacyjny

uznał, że przez bezskuteczność egzekucji, o jakiej mowa w art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej, należy rozumieć taką sytuację, w której nie ma jakichkolwiek

wątpliwości, iż nie zachodzi żadna możliwość zaspokojenia egzekwowanej

wierzytelności z jakiejkolwiek części majątku spółki. Takiej pewności nie daje osąd

wierzyciela, że z uwagi na sytuację majątkową spółki egzekucja nie mogłaby dać

żadnych rezultatów, ani nawet przewidziana przepisami postępowania

egzekucyjnego możliwość złożenia przez wierzyciela wniosku o nakazanie

dłużnikowi wyjawienia majątku przed wszczęciem egzekucji, gdyż celem

postępowania o wyjawienie majątku nie jest zaspokojenie wierzyciela, czy

realizacja administracyjnego (sądowego) tytułu wykonawczego, lecz jedynie

wykrycie składników majątku zobowiązanego (dłużnika), do których w dalszej

kolejności może być skierowana egzekucja. Stan bezskuteczności egzekucji może

być stwierdzony również w toku egzekucji administracyjnej lub sądowej, czego

konsekwencją jest, zgodnie z art. 71 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym i

art. 913 § 1 k.p.c., możliwość zwrócenia się przez organ egzekucyjny (lub

4

wierzyciela w toku egzekucji sądowej) do sądu o nakazanie dłużnikowi wyjawienia

majątku. Bezskuteczność egzekucji rozumiana jako brak możliwości

przymusowego zaspokojenia wierzyciela publicznoprawnego w toku wszczętej i

przeprowadzonej przez organ egzekucyjny egzekucji skierowanej do majątku spółki

może być wykazana nie tylko na podstawie postanowienia o umorzeniu

postępowania egzekucyjnego, ale także w inny sposób. Egzekucja prowadzona

przez ZUS była skierowana do rachunku bankowego prowadzonego w Raiffeisen

Bank Polska S.A., ponieważ taki rachunek bankowy został wskazany przez

Prezesa Zarządu Stowarzyszenia w piśmie z dnia 12 grudnia 2003 r. dotyczącym

wyjawienia majątku (nieruchomości oraz niektórych innych praw majątkowych)

Stowarzyszenia. Wówczas Stowarzyszenie zwracało się o całkowite umorzenie

składek należnych do organu rentowego i to zarówno płaconych przez płatnika, jak

i ubezpieczonych podając, że nie posiada żadnych nieruchomości, prowadzi

zgodnie ze statutem działalność oświatową. (Wcześniej ubiegało się o układ

ratalny, ale nie doszło do jego zawarcia wobec stwierdzenia braku warunków do

jego zawarcia). Na tym rachunku nie było środków do wyegzekwowania należnych

kwot. W powyższym wyjawieniu majątku prezes Stowarzyszenia nie podał, żadnych

innych rachunków Stowarzyszenia zatajając, że Stowarzyszanie posiadało

rachunek bankowy w Banku Gospodarki Żywnościowej S.A. Skierowana, po

uzyskaniu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych informacji o tym rachunku

bankowym, egzekucja była spóźniona, gdyż dłużnik kilka miesięcy wcześniej

(w maju 2005 r.) rachunek ten zlikwidował. Ponadto zaistniał zbieg tej egzekucji z

egzekucją prowadzoną przez Urząd Skarbowy i wniosek o łączną egzekucję został

zwrócony, gdyż dłużnik, jak podał poborca skarbowy, zmienił adres prowadzenia

działalności, nie powiadamiając o tym organu składkowego.

W kontekście przedstawionych ustaleń – według Sądu drugiej instancji -

bezzasadny jest zarzut apelacji co do braku bezskuteczności egzekucji, ponieważ

podjęte przez ZUS czynności egzekucyjne dawały podstawy do uznania

bezskuteczności egzekucji. Pomimo, że skarżący twierdzili, że egzekucja zaległych

składek prowadzona w stosunku do ich płatnika Stowarzyszenia P. nie obejmowała

całego majątku dłużnika – żaden z nich nie wskazywał, z jakiego majątku

egzekucja ta nie była prowadzona.

5

Sąd drugiej instancji stwierdził, że organ składkowy wykazał pozytywne

przesłanki świadczące o możliwości przeniesienia odpowiedzialności za

nieopłacone składki przez Stowarzyszenie P. na członków jego zarządu. Sąd uznał,

że członek zarządu stowarzyszenia nieprowadzącego działalności gospodarczej

może uwolnić się od odpowiedzialności za zaległości składkowe przez wykazanie

braku winy w niewszczęciu postępowania likwidacyjnego stowarzyszenia (art. 116 §

1 pkt 1 lit. b w związku z art. 116a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja

podatkowa oraz w związku z art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych). W tym kontekście stwierdził, że zarząd

Stowarzyszenia mógł rozmaicie kreować swoje wewnętrzne relacje, jednak

organem był zarząd jako całość, a nie jego poszczególni członkowie, a zatem ten

statutowy organ powinien na bieżąco badać, czy nie zachodzą przesłanki do jego

likwidacji. W szczególności wszystkim członkom zarządu winien być znany stan

finansów stowarzyszenia i finansowanie jego zobowiązań. Problemy finansowe

Stowarzyszenia pojawiły się pod koniec roku szkolnego 2001/2002 i dotyczyły

wszystkich płatności począwszy od wyżywienia, wynagrodzenia, składek do

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i inne. Zwracano się do rodziców na

dofinansowanie zakupów potrzebnych przedmiotów. Jednak liczono na

podniesienie standardu szkół, zwiększenia liczby uczniów, aby zminimalizować

straty finansowe. We wrześniu 2003 r., gdy konto Stowarzyszenia zostało zajęte

przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych (co także świadczy o prowadzonej wobec

niego egzekucji), doszło do spotkania wszystkich członków stowarzyszenia, na

którym rozmawiano o obniżce płac dla nauczycieli. Stowarzyszenie, a wcześniej już

Fundacja P. miały kłopoty finansowe ze względu na wysokość czynszu, radykalnie

podwyższonego. Stosownie do przepisu art. 84 ust. 3 ustawy z dnia 7 września

1991 r. o systemie oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze

zm.) - „Osoba prowadząca szkołę lub placówkę może ją zlikwidować z końcem roku

szkolnego. W tym przypadku osoba prowadząca szkołę lub placówkę jest

zobowiązana co najmniej na 6 miesięcy przed terminem likwidacji zawiadomić o

zamiarze i przyczynach likwidacji: rodziców uczniów, organ, o którym mowa w art.

82 ust. 1 i la, oraz gminę, na której terenie jest położona szkoła lub placówka”.

6

Oznacza to, że placówka dydaktyczna, w tym szkoła, może być zlikwidowana z

końcem roku szkolnego, a zatem z dniem 31 sierpnia danego roku.

W rozpoznawanej sprawie skuteczny wniosek o likwidację Stowarzyszenia

zgłoszono w lipcu 2006 r. Stowarzyszenie nie dokonało stosownych wyrejestrowań

pracowników z ubezpieczeń społecznych z końcem grudnia 2004 r., a uczyniło to

dopiero po wydaniu pierwszych zaskarżonych decyzji opisanych na wstępie w dniu

23 czerwca 2006 r. W konsekwencji nie można przyjąć, że we właściwym czasie

doszło do likwidacji Stowarzyszenia P., co powoduje brak jakiejkolwiek przesłanki

egzoneracyjnej, która powodowałaby uwolnienie się członków zarządu

Stowarzyszenia z odpowiedzialności wynikającej z zaskarżonych decyzji.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego – w zakresie jego pkt II. – skargami

kasacyjnymi zaskarżyli: J. L. oraz M.K. i T. R.

Skargi kasacyjne zostały oparte na pierwszej podstawie kasacyjnej

określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

J.L. zarzucił błędną wykładnię:

1) art. 116 § 1 pkt 1 lit. b w związku z art. 116a Ordynacji podatkowej w

związku z art. 31 ustawy systemowej w związku z art. 5 ustawy – Prawo

upadłościowe i naprawcze przez przyjęcie, że brak prawnej możliwości zgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości (obiektywny brak zdolności upadłościowej) przez

podmiot nieprowadzący działalności gospodarczej nie stanowił okoliczności

wyłączającej odpowiedzialność członków zarządu takiego podmiotu przewidzianej

w art. 116 § 1 pkt 1 lit. b Ordynacji podatkowej, podczas gdy obiektywna

(wynikająca z obowiązującego prawa) niemożność skutecznego zgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości stanowi o braku winy członków zarządu w

niezłożeniu takiego wniosku o ogłoszenie upadłości i tym samym wyłącza

odpowiedzialność członków zarządu za zobowiązania takiego podmiotu wobec

organu rentowego;

2) art. 116 § 1 w związku z art. 116a Ordynacji podatkowej przez przyjęcie,

że prowadzenie przez ZUS w przedmiotowej sprawie egzekucji w jeden tylko

sposób (tj. z jednego tylko rachunki bankowego) stanowi o spełnieniu przesłanki, o

której mowa we wskazanych przepisach tj. bezskuteczność egzekucji i tym samym,

że możliwe stało się pociągnięcie do odpowiedzialności za zobowiązania osoby

7

prawnej nieprowadzącej działalności gospodarczej członków jej zarządu, podczas

gdy dla uznania bezskuteczności egzekucji z majątku osoby prawnej

nieprowadzącej działalności gospodarczej konieczne było przeprowadzenie

egzekucji wszelkimi dostępnymi sposobami, w tym przeprowadzenie egzekucji z

innych składników majątku takiej osoby prawnej.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w jego pkt II. i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji z

pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego, w tym kosztach zastępstwa adwokackiego, według norm

przepisanych.

W skardze kasacyjnej M. K. i T. R. zarzucono naruszenie:

- art. 116a w związku z art. 116 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej przez błędną

wykładnię i zastosowanie, polegającą na przyjęciu, że odpowiednie zastosowanie

art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej – w odniesieniu do innych osób prawnych niż

wymienione w art. 116 – prowadzi do niedopuszczalności stosowania przesłanki

wyłączenia odpowiedzialności z tytułu niezgłoszenia bez winy wniosku o ogłoszenie

upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości

(postępowania układowego) - w stosunku do tych osób prawnych, które nie

posiadają zdolności upadłościowej. W ocenie skarżącej błędna wykładnia polega

na tym, że Sąd nie uznał, że niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości podmiotu,

który nie posiada zdolności upadłościowej, nie oznacza niezgłoszenia wniosku o

ogłoszenie upadłości bez winy członka zarządu, a zatem błędnie przyjął,

że powyższe nie jest przesłanką zwalniającą z odpowiedzialności w rozumieniu

art. 116 § 1 ust. 1 lit. b w związku z art. 116 a Ordynacji podatkowej;

- niezastosowanie art. 8 ust. 2 Konstytucji RP w związku z art. 2 i art. 32

Konstytucji RP w związku z art. 70 ust. 3 Konstytucji RP oraz nieuznanie, że

przepisy art. 116 § 1 pkt 1 w związku z art. 116 a Ordynacji podatkowej w

odniesieniu do podmiotów, w tym stowarzyszeń prowadzących działalność, o której

mowa w art. 83a ust. 1 ustawy o systemie oświaty są niezgodne z Konstytucją;

- art. 2 i art. 32 Konstytucji RP. W ocenie skarżących dokonana przez Sąd

Apelacyjny interpretacja art. 116a w związku z art. 116 § 1 pkt 1 Ordynacji

podatkowej arbitralnie rozszerza zakres podmiotów odpowiedzialnych za

8

zobowiązania podatkowe osoby prawnej także na podmioty nieposiadające

zdolności upadłościowej, wobec czego skarżący zostali postawieni w sytuacji

gorszej niż osoby, które zarządzają innymi podmiotami;

- art. 217 Konstytucji RP przez dokonanie interpretacji przepisów art. 116a w

związku z art. 116 Ordynacji podatkowej w sposób rozszerzający i prowadzący do

obciążenia skarżących daniną publiczną w sytuacji, gdy obowiązek uiszczenia

takiej daniny nie wystąpiłby w razie zastosowanie prawidłowej wykładni tych

przepisów.

Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

pkt II i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, bądź o

uchylenie w całości zapadłych w niniejszej sprawie wyroków Sądów obu instancji i

o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji –

„w sytuacji, gdyby Sąd Najwyższy uznał za zasadną podstawę kasacyjną w postaci

naruszenia przepisów prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub

niewłaściwe zastosowanie lub uzna, że istnieje potrzeba uzupełnienia

postępowania w pierwszej instancji”; zasądzenie od organu rentowego na rzecz

skarżących kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego wynagrodzenia pełnomocnika procesowego, w postępowaniu

kasacyjnym.

W odpowiedzi na skargi kasacyjne organ rentowy wniósł o „oddalenie skargi

kasacyjnej pełnomocnika skarżących” oraz o zasądzenie kosztów postępowania

kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym, a także ewentualnie kosztów postępowania za obie instancje według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z dniem 1 stycznia 2003 r. w Ordynacji podatkowej dodano artykuł 116a,

który stanowi, że za zaległości podatkowe innych osób prawnych niż wymienione w

art. 116 odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie organów

zarządzających tymi osobami. Przepisy art. 116 stosuje się odpowiednio.

9

Zdaniem Sądu Najwyższego nie można podzielić zawartej w skargach

kasacyjnych generalnej tezy, iż stowarzyszenia nie mają zdolności upadłościowej.

Zgodnie z art. 34 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach

(obecny jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 1393) stowarzyszenie może prowadzić

działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych

przepisach. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji

celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków.

Art. 2 ust. 1 Prawa o stowarzyszeniach wskazuje, że stowarzyszenie jest

„zrzeszeniem o celach niezarobkowych”, co wyraża się także formułą: „not for

profit”, która wyklucza cele komercyjne działalności. Zdolność upadłościowa

stowarzyszenia została zaakceptowana w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia

19 czerwca 1996 r. (III CZP 66/96, LexisNexis nr 343673, OSNC 1996 nr 10, poz.

133). Upadłość ma zastosowanie do osób będących przedsiębiorcami, czyli - osób

fizycznych, prawnych, jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości

prawnej, które we własnym imieniu prowadzą działalność gospodarczą lub

zawodową (art. 5 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i

naprawcze; Dz.U. z 2003 r. Nr 60, poz. 535 ze zm.). Nie ma więc przeszkód

prawnych, aby stowarzyszenia prowadziły działalność gospodarczą, konsekwencją

czego jest również zdolność upadłościowa.

W aktualnym stanie prawnym art. 83a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o

systemie oświaty (obecny jednolity tekst z 2015 r., poz. 2156 ze zm.) przesądza

przede wszystkim o wyłączeniu szkół i placówek z zakresu działalności

gospodarczej. Do nowelizacji z dniem 21 sierpnia 2004 r. artykuł ten przewidywał

jedynie niestosowanie do prowadzenia szkół „przepisów o działalności

gospodarczej”, co można było interpretować tylko jako wyłączenie stosowania

określonych przepisów prawa, jednak nie dawało to podstaw do twierdzenia, że

prowadzenie szkoły niepublicznej co do zasady nie było działalnością gospodarczą.

Skoro zatem działalność prowadzona w formie szkoły, placówki, zespołu szkół lub

placówek niepublicznych oraz innej formy wychowania przedszkolnego nie jest

obecnie działalnością gospodarczą, to tym samym zasad określonych w przepisach

ustawy o swobodzie działalności gospodarczej nie stosuje się do szkół i placówek

10

niepublicznych – np. wpisu osób fizycznych, prowadzących szkołę, do ewidencji

działalności gospodarczej.

Ponieważ stowarzyszenie, którego dotyczy skarga kasacyjna, ma zaległości

składkowe z lat 2002-2006, należało do niego stosować, ulegające częstym

zmianom, przepisy z tego okresu, czego jednak skargi kasacyjne nie uwzględniają,

co uniemożliwia pełne odniesienie się do powstających zagadnień.

Ustawa o systemie oświaty nawiązuje do przepisów definiujących

działalność gospodarczą określonych w ustawie z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie

działalności gospodarczej (obecny jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 584, ze

zm.), natomiast Prawo upadłościowe kwestię zdolności upadłościowej koreluje z

definicją przedsiębiorcy, zawartą w art. 431

k.c., co nie jest jednoznaczne z oceną,

że również stowarzyszenia prowadzące szkoły pozbawiane są zdolności

upadłościowej. W konsekwencji nie można wykluczyć stosowania do członków

zarządów takich stowarzyszeń, przez art. 31 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, odpowiednio zasad przewidzianych w art. 116 Ordynacji podatkowej.

Kwestia ta wymagała oceny sądowej w postępowaniu upadłościowym.

Skargi kasacyjne nie negują, że członkowie zarządu Stowarzyszenia nie

podjęli prób złożenia wniosku o upadłość, a wniosek o likwidację Stowarzyszenia

został złożony dopiero ponad rok od faktycznej rezygnacji z prowadzenia szkoły.

Z uwagi na szczególny rodzaj działalności i związanych z tym obowiązków

oświatowych, podstawowe znaczenie dla funkcjonowania Stowarzyszenia miały

przepisy oświatowe. Nie zwalniało to jednak członków zarządu tego podmiotu od

stosowania powszechnie obowiązujących przepisów dotyczących ubezpieczenia

społecznego nauczycieli i pozostałych pracowników szkoły. Podkreślić przy tym

należy, że skargi kasacyjne nie kwestionują tego, że stowarzyszenie było

płatnikiem składek objętych decyzjami ZUS, między innymi na ubezpieczenie

społeczne.

Jeśli środki finansowe otrzymywane z budżety gminy na prowadzenie szkoły

nie wystarczały na opłacenie wynagrodzeń nauczycielskich oraz związanych z nimi

składek m.in. na ubezpieczenie społeczne, szkoła i zarząd stowarzyszenia mieli

obowiązek niezwłocznego negocjowania tych wynagrodzeń, znalezienia innych

dochodów lub zlikwidowania szkoły i stowarzyszenia z końcem roku szkolnego

11

wraz z wyrejestrowaniem nauczycieli z ubezpieczenia w Zakładzie Ubezpieczeń

Społecznych. Z ustaleń zaskarżonego wyroku wynika, że takich działań

dotyczących ubezpieczenia społecznego nie podjęto. Bezczynność członków

zarządu stowarzyszenia była więc przez nich zawiniona i w konsekwencji powoduje

przeniesienie na nich odpowiedzialności za opłacane przez stowarzyszenie składki

na ubezpieczenie społeczne pracowników szkoły i pozostałe składki z nimi

związane.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 22 listopada 2012 r., I UK 229/12, OSNP

2013 nr 19-20, poz. 237, wskazał, że jeżeli przedmiot sprawy obejmuje

zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia

zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

na podstawie art. 31 ustawy z 13 dnia października 1998 r. o systemie ubezpieczeń

społecznych, do należności z tytułu składek mają odpowiednie zastosowanie

wymienione w nim przepisy Ordynacji podatkowej, w tym art. 116 i art. 116a.

W uzasadnieniu projektu ustawy zmieniającej (Sejm RP IV kadencji, druk nr 414)

podniesiono, że członkowie zarządu takich osób prawnych jak fundacje,

stowarzyszenia, zrzeszenia, spółdzielnie winni ponosić odpowiedzialność na

„zasadach identycznych” jak członkowie zarządów spółek handlowych.

Zaznaczono, że „status członka zarządu fundacji jest podobny do statusu członka

zarządu sp. z o.o. lub S.A.”. Trzeba jednak zauważyć, że podobieństwo (które

zostało zaakcentowane w uzasadnieniu projektu ustawy zmieniającej) nie

występuje w jednakowym stopniu we wszystkich osobach prawnych, do których

wprowadzony przepis ma zastosowanie. Powstaje bowiem problem stosowania

zasad odpowiedzialności członków zarządu spółek handlowych do członków

zarządu osób prawnych, które nie mają zdolności upadłościowej i układowej.

Zdolność upadłościowa została powiązana ze spełnieniem kryteriów uznania

danego podmiotu za przedsiębiorcę (art. 5 ust. 1 Prawa upadłościowego). W myśl

art. 5 ust. 2 tego Prawa za przedsiębiorcę uważało się między innymi, osobę

prawną prowadzącą we własnym imieniu działalność gospodarczą. Wprawdzie

art. 34 Prawa o stowarzyszeniach dopuszcza prowadzenie przez stowarzyszenie

działalności gospodarczej, jednak sama prawna możliwość prowadzenia

działalności gospodarczej nie przesądza o prowadzeniu działalności przez

12

konkretne stowarzyszenie. Gdyby okazało się, że działalność stowarzyszenia była

działalnością gospodarczą w rozumieniu art. 5 ust. 2 Prawa upadłościowego,

zastosowanie do odwołujących się art. 116 Ordynacji podatkowej przez odesłania z

art. 116a i art. 31 ustawy systemowej nie nastręczałoby trudności. Gdyby jednakże

okazało się, że działalność stowarzyszenia nie mogła być uznana za działalność

gospodarczą, chociaż nie jest sporne, że było ono płatnikiem składek

(pracodawcą), powstałby problem ze stosowaniem zasad uwolnienia się od

odpowiedzialności wymienionych w art. 116 Ordynacji, a w szczególności

niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości (niewszczęcia postępowania

układowego) bez winy skarżących. Sąd Najwyższy rozpoznający skargę kasacyjną

w cytowanej wyroku doszedł do przekonania, że odpowiednie (przez odesłanie z

art. 116a Ordynacji i art. 31 ustawy systemowej) stosowanie przepisu art. 116

Ordynacji podatkowej w zakresie omawianej przesłanki uwolnienia się od

odpowiedzialności za zaległości składkowe członków zarządu stowarzyszenia

nieposiadającego zdolności upadłościowej (układowej) winno polegać na

rozważeniu podstaw podjęcia przez te osoby działań w kierunku likwidacji

stowarzyszenia, które nie reguluje swych zobowiązań publicznoprawnych (składek

ubezpieczeniowych). Sąd Najwyższy uznał za pozbawione dostatecznego

uzasadnienia prawnego i aksjologicznego stanowisko o uwolnieniu członków

zarządu takich stowarzyszeń za zobowiązania publicznoprawne. Przede wszystkim

nie wprowadzono żadnego zróżnicowania osób prawnych w art. 116a Ordynacji

podatkowej. Nie ma też uzasadnienia wniosek o sankcjonowaniu dopuszczenia do

powstania zaległości składkowych i niemożności ich uregulowania wobec braku

środków i majątku tylko tym, że obciążają one osobę prawną działającą bez zysku.

Gdy osoba taka zatrudnia pracowników, członkowie jej zarządu winni liczyć się z

konsekwencjami tego w postaci obowiązków płatnika składek. Brak zysku osoby

prawnej nie uwalnia od tych obowiązków. Z drugiej strony, skoro członkowie

zarządu osób prawnych mających zdolność upadłościową (układową) mogą

uwolnić się od akcesoryjnej, solidarnej odpowiedzialności za zaległości składkowe

wykazując brak zawinienia w złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości lub

niewszczęciu postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (układowego)

trzeba rozważyć, jakie możliwości mają członkowie zarządu stowarzyszenia

13

pozbawionego zdolności upadłościowej (układowej) w zakresie zapobieżenia

niezaspokojeniu wierzyciela należności składkowych. Taką możliwość stwarza

likwidacja stowarzyszenia przeprowadzona w odpowiednim czasie, pozwalającym

na choćby częściowe uregulowanie długu składkowego. Zaspokojenie wierzycieli

jest jednym z celów postępowania likwidacyjnego stowarzyszenia (por. P. Suski:

Stowarzyszenia i fundacje, Warszawa 2011, s. 302).

Sąd Najwyższy, w obecnym składzie, uznał, że członkowie organu

zarządzającego (zarządu) stowarzyszenia, które wyłącznie prowadzi szkołę, aby

uwolnić się od odpowiedzialności określonej w art. 116a w związku z art. 116 § 1

Ordynacji podatkowej muszą wykazać przesłanki egzoneracyjne określone w

art. 116 pkt § 1 pkt 1 i 2 tej ustawy. W przypadku rezygnacji ze złożenia wniosku o

upadłość stowarzyszenia, odpowiednie stosowanie art. 116 Ordynacji podatkowej

do członków zarządów stowarzyszeń (art. 116a Ordynacji) w zakresie

odpowiedzialności za zaległości składkowe na podstawie art. 31 ustawy

systemowej polega na takiej modyfikacji przesłanki egzoneracyjnej z art. 116 § 1

pkt 1 lit. b, która pozwala na wykazanie braku winy w niewszczęciu postępowania

likwidacyjnego stowarzyszenia.

Odwołujący się nie wykazali, że w okresie prowadzenia szkoły bez swojej

winy nie podjęli dostępnych im kroków prowadzących do złożenia wniosku o

upadłość lub likwidację Stowarzyszenia. Nie można zatem uznać, że została

spełniona przesłanka uwolnienia ich od odpowiedzialności za zaległości składkowe.

Ponieważ Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku w sposób nie naruszający

prawa dokonał subsumcji art. 31 ustawy systemowej w związku z art. 116a

Ordynacji podatkowej, a zadłużenie z tytułu składek powstało na skutek

bezczynności skarżących, a nie – wadliwych (nadmiernie surowych dla członków

zarządu stowarzyszeń) unormowań prawnych, bezzasadne są wskazane w skardze

kasacyjnej zarzuty naruszenia przez niezastosowanie art. 8 ust. 2 Konstytucji RP w

związku z art. 2 i art. 32 Konstytucji RP w związku z art. 70 ust. 3 Konstytucji RP.

Zdaniem Sądu Najwyższego nie są uzasadnione sugestie skarg kasacyjnych, że

przepisy art. 116 § 1 pkt 1 w związku z art. 116 a Ordynacji podatkowej w

odniesieniu do podmiotów, w tym stowarzyszeń prowadzących działalność, o której

mowa w art. 83a ust. 1 ustawy o systemie oświaty są niezgodne z Konstytucją.

14

Nie można się zgodzić ze skarżącymi, że dokonana przez Sąd Apelacyjny

interpretacja art. 116a w związku z art. 116 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej

arbitralnie rozszerza zakres podmiotów odpowiedzialnych za zobowiązania

podatkowe osoby prawnej także na podmioty nieposiadające zdolności

upadłościowej, wobec czego skarżący zostali postawieni w sytuacji gorszej niż

osoby, które zarządzają innymi podmiotami, co miałoby naruszać art. 2 i art. 32

Konstytucji RP lub art. 217 Konstytucji RP. W ocenie Sądu Najwyższego intencją

ustawodawcy było bowiem zrównanie odpowiedzialności za składki wszystkich

podmiotów zatrudniających pracowników i będących płatnikami składek.

Zdaniem Sądu Najwyższego nie doszło także do naruszenia art. 116 § 1 w

związku z art. 116a Ordynacji podatkowej przez przyjęcie, że prowadzenie przez

ZUS w przedmiotowej sprawie egzekucji w jeden tylko sposób (tj. z jednego tylko

rachunki bankowego) stanowi o spełnieniu przesłanki, o której mowa we

wskazanych przepisach, tj. bezskuteczność egzekucji i tym samym, że możliwe

stało się pociągnięcie do odpowiedzialności za zobowiązania osoby prawnej

nieprowadzącej działalności gospodarczej członków jej zarządu, podczas gdy dla

uznania bezskuteczności egzekucji z majątku osoby prawnej nieprowadzącej

działalności gospodarczej konieczne było przeprowadzenie egzekucji wszelkimi

dostępnymi sposobami, w tym przeprowadzenie egzekucji z innych składników

majątku takiej osoby prawnej.

Z przytoczonych wyżej szczegółowych ustaleń zaskarżonego wyroku wynika

bowiem, że tylko na skutek zatajenia przez członków zarządu drugiego konta

bankowego, organ rentowy nie prowadził z niego egzekucji. Członkowie zarządu

Stowarzyszenia nie wskazali też innego źródła, z którego możliwe byłoby

zaspokojenie wszystkich wierzytelności składkowych.

Ponieważ wskazane w skargach kasacyjnych podstawy okazały się

bezzasadne, dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c. skargi te oddalił.

Odnośnie do kosztów postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy uznał, że

wniosek pełnomocnika ZUS, złożony w odpowiedzi na „skargę kasacyjną”, nie

może być uwzględniony stosownie do art. 98 § 1 k.p.c. z uwagi na jego

podstawowe braki konstrukcyjne. Mimo, że zostały wniesione dwie skargi

kasacyjne, pełnomocnik ZUS domagał się oddalenia „skargi kasacyjnej”, nie

15

precyzując, którą ma na myśli. Również nie zostało określone, od którego członka

zarządu domaga się zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, mimo, że decyzjami

ZUS było objętych czterech członków zarządu i zaskarżony wyrok dotyczył czterech

osób, a wniesione dwie skargi kasacyjne dotyczyły trzech skarżących.

kc