II CSK 830/14

Sygn. akt II CSK 830/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

SSN Karol Weitz

w sprawie z powództwa M. Spółki Akcyjnej w Ł.

przeciwko Samodzielnemu Publicznemu Szpitalowi Klinicznemu

Uniwersytetu Medycznego w K. Centrum Zdrowia Dziecka w K. o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 21 maja 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Ł., pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

M. Spółka Akcyjna w Ł. wniosła o zasądzenie od Samodzielnego

Publicznego Szpitala Klinicznego Uniwersytetu Medycznego w K. Centrum Zdrowia

Dziecka w K. kwoty 54 861,13 zł z ustawowymi odsetkami z tytułu spłacenia, na

podstawie poręczenia, wierzycielek U. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

W. oraz L. Spółki Akcyjnej w S. w następstwie niespełnienia przez pozwanego

świadczeń wynikających z zawartych z nimi umów. W sprawie tej Sąd Rejonowy

w Ł. wydał nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym, który został zaskarżony

przez pozwanego.

Publiczny Szpital Kliniczny Uniwersytetu Medycznego w K. Centrum Zdrowia

Dziecka w K. wniósł o uznanie za bezskuteczne czynności prawnych M. Spółki

Akcyjnej w Ł., polegających na złożeniu oświadczeń o poręczeniu oznaczonych

zobowiązań powoda, jako nieważnych w braku zgody organu założycielskiego

powoda.

Sąd Rejonowy w Ł. postanowieniem z dnia 5 czerwca 2013 r. połączył obie

sprawy do wspólnego rozpoznania. Wyrokiem łącznym z dnia 5 września 2013 r.

Sąd Rejonowy w Ł. uchylił nakaz zapłaty wydany w sprawie o zapłatę i oddalił

obydwa powództwa. Ustalono, że Samodzielny Publiczny Szpital Kliniczny

Uniwersytetu Medycznego w K. Centrum Zdrowia Dziecka w K. (dalej jako: Szpital)

zawarł w dniu 14 lutego 2011 r. z U. Spółką z o.o., a w dniach 21 września 2010 r.,

21 grudnia 2010 r. i 8 kwietnia 2011 r. z „L.” SA (dalej jako: dostawcy) umowy

dostawy oznaczonych produktów farmaceutycznych. W umowach postanowiono,

że dostawca nie może dokonać cesji wynikających z wierzytelności, ani ustanawiać

na nich zastawów lub zawierać co do tych wierzytelności umów gwarancyjnych, w

tym umów poręczenia bez uprzedniej zgody pozwanego Szpitala, wyrażonej na

piśmie pod rygorem nieważności. Dostawcy wykonali umowy i wystawili szereg

faktur tytułem wynagrodzenia.

Obaj dostawcy zawarli z M. Spółką Akcyjną w Ł. (dalej jako: Spółka) umowy

zatytułowane „O współpracy w zakresie obsługi wierzytelności i udzielania

poręczeń” - odpowiednio U. Sp. z o.o. w dniu 22 lutego 2011 r. a L. SA w dniu 28

kwietnia 2011 r., które obejmowały m.in. poręczenia do oznaczonej wysokości za

istniejące i niewymagalne oraz przyszłe zobowiązania z tytułu dostaw na rzecz

3

pozwanego Szpitala. Spółka poręczała spłatę zobowiązań pozwanego z tytułu

należności głównej z odsetkami, zobowiązując się do zapłaty na rzecz dostawców

w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania zawiadomienia o konieczności zapłaty,

uzgodnionego jako ostatni dzień miesiąca, w którym upłynął termin wymagalności

poręczonego zobowiązania. W zakresie dokonanej zapłaty powódka stawała się

wierzycielką Szpitala z prawem naliczania dalszych odsetek za opóźnienie od

wezwania. W umowie łączącej Spółkę i U. Sp. z o.o. postanowiono, że

zobowiązanie spółki nie powstanie, jeżeli w umowach zawartych między

dostawcami a Szpitalem znajdują się zapisy umowne, które bezpośrednio lub

pośrednio wyłączają możliwość poręczenia, a w umowach łączącej Spółkę i L. SA,

że w umowach dostawy mogą znajdować się umowne zakazy cesji oraz poręczeń.

Powódka pisemnie powiadomiła pozwanego o zawarciu umów o współpracy.

Spółka dokonała na rzecz U. Sp. z o.o. w dniu 28 grudnia 2011 r. i na rzecz L. SA w

dniu 29 grudnia 2011 r. zapłaty kwoty, odpowiadającej należnościom głównym

powiększonym o odsetki ustawowe i pomniejszonym o prowizję operacyjną. Sąd

ustalił, że wszystkie wystawione przez dostawców faktury noszą daty sprzedaży po

dniu 1 lipca 2011 r., zatem obowiązek zapłaty po stronie pozwanej powstał po

wejściu w życie art. 54 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności

leczniczej, przewidującego wymóg zgody podmiotu tworzącego samodzielny

publiczny zakład opieki zdrowotnej na czynność prawną mającą na celu zmianę

wierzyciela, a skutkiem jej braku jest nieważność czynności. Zdaniem Sądu przepis

powyższy ma zastosowanie do umów łączących powódkę z dostawcami, gdyż

istotny jest ich skutek. Wskazał, że wprawdzie nie zawarto umów przelewu, tylko

poręczeń, co umożliwiałoby wstąpienie w prawa zaspokojonego wierzyciela, ale

istotny jest fakt, że ich stroną był podmiot profesjonalnie zajmujący się obrotem

wierzytelnościami i ich pozasądową windykacją. Sąd przyjął, że powódka i

dostawcy w chwili zawierania umów wiedzieli o ustawowym zakazie przelewu oraz

milionowych zadłużeniach szpitali, ich cel polegał na ominięciu zakazu, a

poręczenie miało ten sam skutek jak przelew. Z tych względów Sąd uznał, że

nieważne były pozorne umowy poręczenia (art. 83 § 1 k.c.) oraz ukryte w nich

umowy przelewu (art. 54 ust. 6 ustawy o działalności leczniczej). Niezależnie od

tego, skoro powódka nie uzyskała zgody organu, który utworzył szpital, ukryta

4

czynność przelewu naruszała również postanowienia umów dostaw. W ocenie

Sądu pierwszej instancji zawarcie umów poręczenia nosiło cechy działania

sprzecznego z zasadami współżycia społecznego, skutkującej ich nieważnością

(art. 58 § 2 k.c.). Wierzyciel miał bowiem świadomość, że w wypadku opóźnienia

pozwanego ze spełnieniem świadczenia i spełnienia świadczenia

przez poręczyciela nastąpi skutek polegający na wstąpieniu osoby trzeciej

w miejsce dotychczasowego wierzyciela, a takie jego działania, gdyby nawet uznać

za formalnie zgodne z treścią zobowiązania, nie dają się pogodzić z zasadą

rzetelności i lojalności w jego wykonaniu oraz naruszają uzasadniony interes

dłużnika.

Oddalenie powództwa o uznanie za bezskuteczne czynności prawnych „M.”

SA w Ł. polegających na złożeniu oświadczeń o poręczeniu Sąd uzasadnił brakiem

podstaw do zastosowania art. 59 k.c. i art. 527 k.c. Uznał również, że nie zachodzi

przesłanka interesu prawnego dochodzenia ustalenia nieważności w oparciu o art.

189 k.p.c., gdyż Szpital ma faktyczną i prawną możliwość dowodzenia jej w

postępowaniu o zapłatę.

Wyrokiem z dnia 21 maja 2014 r. Sąd Okręgowy w Ł. uwzględnił apelację

powódki, wniesioną od wyroku oddalającego powództwo o zasądzenie, i zmienił go

poprzez utrzymanie w mocy nakazu zapłaty. Sąd drugiej instancji podzielił

podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, ale zajął odmienne stanowisko w przedmiocie

oceny prawnej. Uznał, że kluczowa jest ocena czy w sprawie ma zastosowanie art.

54 ust. 5 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej. Wskazał,

że umowy o współpracy w zakresie obsługi wierzytelności i udzielania poręczeń

zostały zawarte przed wejściem tej ustawy w życie, a ich celem nie była zmiana

wierzyciela w zakresie zobowiązań samodzielnego publicznego zakładu opieki

zdrowotnej. Ocenił, że nie ma podstaw do stwierdzenia, że umowy miały na celu

taką zmianę, gdyż ich treść odpowiadała poręczeniu, a nie cesji wierzytelności (art.

509 i nast. k.c.). Stwierdził, że w umowie poręczenia nie dochodzi do przeniesienia

wierzytelności na skutek czynności prawnej wierzyciela, tylko do jej nabycia z mocy

prawa przez osobę, która spłaca wierzyciela (art. 518 § 1 k.c.). Strony potwierdziły

swym zachowaniem, że miały na celu jedynie zagwarantowanie spłaty zadłużenia

pozwanego przez Spółkę. Nie można uznać, że dążyły do zmiany wierzyciela, gdyż

5

w dacie zawierania umowy subrogacja nie była pewna i nie zależała od nich,

a dopiero nie wywiązanie się dłużnika z umowy aktualizowało obowiązek zapłaty.

Pozwany nie wykazał ponadto zamiaru zmiany wierzyciela w dacie zawierania tych

umów. Sąd ocenił, że zamiar ustawodawcy, wyrażony w uzasadnieniu ustawy

wprowadzającej zmianę treści art. 53 ust. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r.

o zakładach opieki zdrowotnej, nie może determinować interpretacji, która byłaby

sprzeczna z wykładnią językową. Konkludując stwierdził, że celem umów było

zabezpieczenie wierzytelności a nie zmiana wierzyciela, do zmiany doszło z mocy

prawa po zapłacie dokonanej przez powódkę oraz, że nie może się ostać ocena

działania stron jako mającego na celu obejście ustawy. Sąd uznał, że istnieją

poważne wątpliwości co do słuszności poglądu Sądu Okręgowego o pozorności

umów, gdyż zadłużenie pozwanego nie było okolicznością znaną notoryjnie, bądź

samej powódce, oraz wprawdzie nie jest wykluczone, że podmiot profesjonalnie

zajmujący się obrotem wierzytelnościami zawrze umowę poręczenia dla pozoru, ale

konieczne jest wykazanie takiego zamiaru jej stron, z czego pozwany Szpital się nie

wywiązał. Za niezrozumiale uznał stwierdzenie, że umowy poręczenia były

nieważne wobec sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2

k.c.), gdyż zmiana wierzyciela nie pogorszyła sytuacji dłużnika, wierzyciel mógł

zawrzeć umowę zabezpieczającą, a jej realizacja zależała wyłącznie od

zachowania dłużnika, ponadto uwzględnić należy także interes wierzyciela.

Wskazał ponadto, że pozwany nie może dochodzić skutecznie ochrony swych

praw gdyż, nie regulując należności i nie wykonując przyjętych w umowie

zobowiązań, sam te zasady naruszył, a organy wymiaru sprawiedliwości nie

powinny chronić nierzetelnego dłużnika. Jako podstawę prawną zasądzenia Sąd

powołał art. 518 § 1 pkt 1 k.c.

W związku z podniesioną w toku postępowania przez pozwanego nową

okolicznością polegającą na dokonaniu w dniu 19 grudnia 2013 r., tj. po wydaniu

wyroku przez sąd pierwszej instancji, zapłaty należności na rzecz dostawców uznał,

że nie ma ona znaczenia dla rozstrzygnięcia, gdyż pozwany świadczył do rąk osób

nieuprawnionych, co nie zwalnia go z obowiązku zapłaty na rzecz powódki.

Pozwany zaskarżył wyrok skargą kasacyjną, opartą na podstawie art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c., zarzucając naruszenie przepisów art. 53 ust. 6 ustawy z dnia

6

30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej w brzmieniu nadanym przez art.

1 ust. 1 ustawy nowelizującej z 2010 r. poprzez błędną wykładnię skutkującą

przyjęciem, że umowa poręczenia nie jest czynnością prawną, do której odnosi się

ten przepis; art. 83 § 1 k.c. poprzez błędną wykładnię skutkującą przyjęciem,

że umowa poręczenia nie jest umową pozorną, zawartą dla ukrycia rzeczywistej

umowy przelewu wierzytelności; art. 3531

w zw. z art. 58 k.c. poprzez błędną

wykładnię, skutkującą uznaniem, że umowa poręczenia nie sprzeciwia się zasadom

współżycia społecznego; art. 65 k.c. poprzez zaniechanie dokonania wykładni

umów o współpracy zawartych przez powódkę z dostawcami.

Powódka wniosła o oddalenie skargi i zasądzenie zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył:

Kwestionowana w skardze kasacyjnej wielowariantowa motywacja

rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji, częściowo wykluczająca się i sprzeczna

wewnętrznie, nawiązuje do ewolucji stanowiska judykatury. Początkowe poglądy

o kwalifikowaniu czynności prawnej, która wprawdzie wprost nie jest objęta

zakazem prawnym, lecz zostaje przedsięwzięta przez strony świadomie w celu

osiągnięcia skutku zakazanego przez prawo, jako czynności podjętej w celu

obejścia ustawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2004 r., II CK

34/03, nie publ.), możliwości uznania samego zawarcia umowy poręczenia

z naruszeniem pactum de non cedendo, przy uwzględnieniu całokształtu

okoliczności sprawy, za działanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2008 r., IV CSK 39/08, nie publ.),

umów poręczenia, zawartych dla ukrycia umowy przelewu wierzytelności przez

wierzyciela zakładu opieki zdrowotnej z podmiotem profesjonalnie zajmującym się

obrotem wierzytelnościami i pozasądową windykacją wierzytelności jako

obarczonych wadą oświadczeń woli w postaci pozorności (por. uchwała Sądu

Najwyższego z dnia 20 kwietnia 2012 r., III CZP 10/12, 0SNC 2012, nr 10, poz. 117)

straciły aktualność na skutek zgodnego obecnie stanowiska Sądu Najwyższego

zapoczątkowanego wyrokiem z dnia 6 czerwca 2014 r., I CSK 428/13, OSNC

2015, nr 4, poz. 53, podzielanego w nie publikowanych orzeczeniach z dnia

7

19 listopada 2014 r., II CSK 9/14, z dnia 9 stycznia 2015 r., V CSK 111/14, z dnia

6 lutego 2015 r., II CSK 319/14, z dnia 6 lutego 2015 r., II CSK 238/14. Dokonując

wykładni pojęcia "czynność prawna mająca na celu zmianę wierzyciela"

w rozumieniu art. 53 ust. 6 i 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki

zdrowotnej (Dz. U. 2007 r., Nr 14, poz. 89) w brzmieniu obowiązującym od dnia

22 grudnia 2010 r. (Dz. U. 2010 r., Nr 230, poz. 1507) art. 54 ust. 5 oraz ustawy

z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (tekst jedn. Dz. U. 2013 r., poz.

217 ze zm.), przyjęto że obejmuje ono nie tylko umowy bezpośrednio dotyczące

zmiany wierzyciela, lecz także takie, których skutkiem jest wskazana zmiana.

W szczególności uznano, że nie można zakładać, iż w powołanym przepisie doszło

do wyczerpującego określenia katalogu czynności prawnych, których musi dotyczyć

zgoda organu założycielskiego, gdyż zamierzeniem ustawodawcy było wskazanie

ogólnie na takie czynności prawne z punktu widzenia ich celu jurydycznego,

przewidywanego przez strony, niezależnie od ich dogmatyczno-prawnej konstrukcji

oraz typowej dla nich funkcji. Uznaje się, że przepisy powyższe zmierzały do

eliminowania sytuacji, w których w następstwie określonej czynności prawnej

pojawi się nowy wierzyciel zakładu opieki zdrowotnej, dochodzący należności

wynikającej z pierwotnie zawartej umowy, zatem za czynności wymagające zgody,

a w jej braku nieważne, należy uznać także cesje, w tym powiernicze, faktoring,

gwarancję, subrogację umowną lub indos wekslowy. Czynnością wymagającą

zgody organu założycielskiego, jest również najczęściej występujące w obrocie

prawnym, poręczenie za zobowiązania zakładu opieki zdrowotnej. Sąd Najwyższy,

w składzie rozpoznającym przedstawioną skargę kasacyjną, podziela to

stanowisko. Uzupełniająco wskazuje, że poręczenie ma charakter akcesoryjny

wobec zobowiązania podstawowego, a poręczyciel zobowiązuje się świadczyć

w miejsce dłużnika, stąd płacąc cudzy dług, za który odpowiada osobiście - co do

zasady - wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela z mocy ustawy (cessio

legis). W przypadku umowy poręczenia nie dochodzi do przeniesienia

wierzytelności na skutek czynności prawnej wierzyciela, ale do nabycia

wierzytelności z mocy samego prawa przez osobę trzecią (poręczyciela), która

spłaca wierzyciela (art. 518 § 1 k.c.). Zastosowaniu art. 518 § 1 pkt 1 k.p.c. nie stoi

na przeszkodzie okoliczność, że dług jest formalnie własny a materialnie cudzy.

8

Skoro jednak obowiązuje ustawowy zakaz obrotu w odniesieniu do wierzytelności

wynikających ze zobowiązań samodzielnych publicznych zakładów opieki

zdrowotnej, bez zgody organu tworzącego, to wyłącza on również subrogacyjne

nabycie wierzytelności w oparciu o wskazany przepis.

Za niewystarczające dla oceny w jakim zakresie nastąpiło naruszenie prawa

materialnego należy uznać stwierdzenie sądu drugiej instancji, że kluczowa jest

kwestia „ram prawnych zastosowania art. 54 ust. 5 ustawy z dnia 15 kwietnia

2011 r. o działalności leczniczej”, a następnie zaniechania dalszych rozważań

i odniesienia się do uzasadnienia wprowadzenia ustawą z dnia 22 października

2010 r. o zmianie ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej

zmiany treści art. 53 ust. 6 ustawy z dnia 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki

zdrowotnej. Powinnością Sądu było jednoznaczne ustalenie relewantnej podstawy

prawnej w oparciu o datę powstania zobowiązań, gdyż z wcześniejszych ustaleń

wynika, że niektóre umowy dostawy zawarte były przed wejściem w życie art. 53

ust. 6 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej w nowym brzmieniu, część w okresie

jego obowiązywania, a kolejne w okresie obowiązywania ustawy o działalności

leczniczej. Rozstrzygnięcia wymaga, z odwołaniem do treści tych kontraktów oraz

przepisów powołanych ustaw i kodeksu cywilnego, czy zastosowanie ma przepis

obowiązujący w dacie zawierania kwestionowanych umów o współpracy w zakresie

obsługi wierzytelności i udzielania poręczeń, powstania obowiązku świadczenia po

stronie dłużnika stosunku podstawowego, dokonania zapłaty przez poręczyciela

na rzecz wierzyciela. Zwrócić należy uwagę na brzmienie przepisu przejściowego

(art. 4) ustawy zmieniającej ustawę o zakładach opieki zdrowotnej, zgodnie

z którym przepisy art. 53 ust. 6 i 7 ustawy, w brzmieniu nią nadanym, stosuje się do

zobowiązań samodzielnego publicznego zakładu opieki zdrowotnej, powstałych po

dniu wejścia w życie ustawy. Do kwestii powyższych odniósł się Sąd Najwyższy

m.in. w uchwale z dnia 20 kwietnia 2012 r., III CZP 10/12, 0SNC 2012, nr 10,

poz. 117, wyroku z dnia 6 czerwca 2014 r., I CSK 428/13, 0SNC 2015, nr 4, poz. 53

oraz nie publikowanych wyrokach z dnia 24 kwietnia 2008 r., IV CSK 39/08, z dnia

19 listopada 2014 r., II CSK 9/14. Dokonując tego rozróżnienia niezbędnego dla

ustalenia daty powstania zobowiązania Sąd powinien ponadto uwzględnić treść art.

9

605 k.c., zgodnie z którym dostawca musi być wytwórcą dostarczanych rzeczy,

i rozważyć, czy umowy miały charakter ramowy (wykonawczy) czy ciągły.

Co do zarzutu naruszenia art. 83 § 1 k.c. przez błędną wykładnię, podnieść

należy, że pozorność umowy jest okolicznością faktyczną a w postępowaniu

kasacyjnym ustalenie w tym przedmiocie nie podlega kontroli (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 8 grudnia 2006 r., V CSK 308/06, nie publ., z dnia 24 kwietnia

2008 r., IV CSK 39/08, nie publ.). Odnoszenie się do dalszych zarzutów skargi jest

bezprzedmiotowe.

Naruszenie powołanych przepisów uzasadnia podstawę kasacyjną określoną

art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. w stopniu skutkującym koniecznością uchylenia

zaskarżonego orzeczenia (art. 39815

§ 1 k.p.c.). O kosztach postępowania przed

Sądem Najwyższym orzeczono w oparciu o art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1

i art. 39821

k.p.c.