V CSK 445/14

Sygn. akt V CSK 445/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa Banku […] Spółki Akcyjnej w W.

przeciwko M. B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 marca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 2 i 3 sentencji i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 3 marca 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił

apelację powodowej Banku […] S.A. w W. od wyroku Sądu pierwszej instancji

oddalającego powództwo oparte na art. 319 k.p.c. przeciwko M. B., jako dłużniczce

rzeczowej, o zasądzenie kwoty 85 448,04 zł z tytułu kredytu i kwoty 36 881,33 zł

odsetek umownych.

W sprawie ustalone zostało między innymi, że w dniu 17 lipca 2007 r. strona

powodowa zawarła z W. B. umowę kredytu w wysokości 27 083,19 CHF, który

zobowiązała się wypłacić kredytobiorcy w złotych polskich i również w złotych

polskich kredytobiorca obowiązany był spłacać kredyt. Tytułem zabezpieczenia

kredytu została ustanowiona na rzecz strony powodowej, na nieruchomości

należącej do pozwanej, hipoteka umowna zwykła w kwocie 27 083,19 CHF oraz

hipoteka kaucyjna w kwocie 6 500 CHF. Kredytobiorca nie spłacił kredytu, wobec

czego strona powodowa pismem z dnia 21 stycznia 2013 r. wypowiedziała

pozwanej wierzytelność hipoteczną, a następnie wezwała ją do spłaty należności,

obecnie dochodzonej pozwem.

Sąd pierwszej instancji oddalając powództwo podzielił stanowisko pozwanej ,

że w świetle art. 358 k.c. niedopuszczalne jest żądanie od pozwanej zapłaty

należności w walucie polskiej, gdyż zobowiązanie zostało wyrażone w walucie

obcej, a zatem wybór waluty spłaty należy do niej jako do dłużniczki.

Sąd drugiej instancji natomiast stwierdził, że zgodnie z umową kredytu

strony tej umowy przyjęły jako zasadę realizację spłaty kredytu w walucie polskiej,

a nie w walucie obcej. Uznał jednak, że to uchybienie Sądu pierwszej instancji nie

ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż strona powodowa nie może

dochodzić od pozwanej należności w złotych polskich dlatego, że hipoteki zostały

ustanowione w niewłaściwej walucie.

Wskazał, że hipoteka, jako akcesoryjna w stosunku do wierzytelności, którą

zabezpiecza, powinna być wyrażona w walucie, w której wyrażono tę wierzytelność,

a walutą wierzytelności jest pieniądz, w którym wyrażony jest przedmiot

świadczenia.

3

Obie hipoteki zostały ustanowione przed nowelizacją u.k.w.h. dokonaną na

podstawie ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach

wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 131, poz. 1075 -

dalej: „ustawa nowelizująca”), która weszła w życie w dniu 20 lutego 2011 r.

Zgodnie z art. 10 ustawy nowelizującej, do hipoteki kaucyjnej w kwocie 6 500

CHF mają zastosowanie przepisy u.k.w.h. w nowym brzmieniu, a więc także

art. 684

ust. 1 i 2 u.k.w.h. stanowiący, że na zmianę waluty zabezpieczonej

wierzytelności, zwiększającą zakres zaspokojenia z nieruchomości, potrzebna jest

zgoda właściciela nieruchomości. Takiej zgody pozwana nie wyraziła, a strona

powodowa nie wykazała, że zgoda pozwanej nie była potrzebna, gdyż nie

zwiększył się zakres zabezpieczenia. Strona powodowa nie może więc, zdaniem

Sądu Apelacyjnego, żądać od pozwanej zapłaty w złotych polskich, gdyż zmiana

waluty wierzytelności, jaka nastąpiła między Bankiem a jego dłużnikiem osobistym

nie powoduje zmiany waluty hipoteki, a więc nadal hipoteka pozostaje wyrażona

w walucie obcej (frankach szwajcarskich) i strona powodowa nie może żądać od

pozwanej, jako dłużniczki rzeczowej, spłaty w złotych polskich.

Natomiast do hipoteki umownej zwykłej w kwocie 27 083,19 CHF, zgodnie

z art. 10 ustawy nowelizującej, mają zastosowanie przepisy w dawnym brzmieniu.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że w świetle art. 68 zd. 2 u.k.w.h. waluta hipoteki musi

odpowiadać walucie zabezpieczonej wierzytelności i niedopuszczalna jest zmiana

waluty wierzytelności, a pozostawienie bez zmian waluty hipoteki. Skoro zatem

zmieniła się (na polską) waluta wyrażająca wierzytelność, to powodowy Bank

powinien był zawrzeć z pozwaną, jako dłużnikiem rzeczowym, umowę o zmianie

waluty hipoteki z franków szwajcarskich na złote polskie, a ponieważ umowy takiej

nie zawarł, nie może od pozwanej żądać spłaty w złotówkach, bowiem nie zachodzi

powiązanie pomiędzy treścią zabezpieczonej wierzytelności, a treścią hipoteki

ustanowionej we frankach szwajcarskich.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach strona powodowa

w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 56 k.c., art. 65 § 2 k.c.,

art. 353 § 1 k.c., art. 354 § 1 k.c., art. 3581

§ 1 k.c., art. 68 ust. 3 u.k.w.h. oraz art.

69 ust. 2 pkt 2 i 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. Nr 72,

4

poz. 665 ze zm. - dalej: „Pr. bank.”), przez niewłaściwe zastosowanie, a w ramach

drugiej podstawy naruszenie art. 328 § 2 k.p.c. przez niewskazanie

podstawy prawnej stanowiska, iż zobowiązanie pomiędzy dłużnikiem osobistym

a stroną powodową nie wywołuje bezpośrednich relacji między stroną powodową

a dłużnikiem rzeczowym, odpowiadającym na podstawie tego samego

zobowiązania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieskuteczny jest zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., którego uzasadnienie

odnosi się w istocie nie do uchybień procesowych Sądu Apelacyjnego

naruszających wymagania, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie wyroku sądu

drugiej instancji, lecz do naruszenia art. 64 i art. 68 u.k.w.h. w dawnym brzmieniu

przez nie uwzględnienie skutków akcesoryjności zobowiązania dłużnika

rzeczowego i jego powiązania z zobowiązaniem dłużnika osobistego,

zabezpieczonym hipoteką.

Skuteczne natomiast okazały się, oparte na pierwszej podstawie kasacyjnej,

zarzuty naruszenia art. 353 § 1 k.c., art. 354 § 1 k.c., art. 68 u.k.w.h. oraz art. 69

ust. 2 pkt 2 i 4 Pr. bank.

Nie ulega wątpliwości, że Sąd drugiej instancji błędnie i sprzecznie

z własnymi ustaleniami faktycznymi przyjął, iż po ustanowieniu w 2007 r. hipotek

zabezpieczających kredyt udzielony przez stronę powodową dłużnikowi osobistemu,

doszło między stronami umowy kredytowej do zmiany tej umowy w zakresie waluty

kredytu i w wyniku tej zmiany waluta ustanowionych we frankach szwajcarskich

hipotek nie odpowiadała walucie, w której wyrażone było zobowiązanie dłużnika

osobistego, zmienione na złote polskie.

Bezsporne jest bowiem, że od początku strony umowy kredytowej wyraziły

wierzytelność, zabezpieczoną hipotecznie, we frankach szwajcarskich, a więc

w walucie obcej i w takiej walucie ustanowione zostały obie hipoteki, natomiast

wypłatę kredytu przez stronę powodową oraz jego spłatę przez dłużnika osobistego

strony umowy kredytowej ustaliły w złotych polskich, a więc w walucie polskiej.

Nie doszło zatem do żadnej zmiany umowy kredytowej w zakresie waluty, czy

sposobu wykonania zobowiązania. Tym samym, wbrew stanowisku Sądu

5

Apelacyjnego, nie mają w sprawie zastosowania do ustanowionej hipoteki kaucyjnej

przepisy znowelizowanego art. 684

ust. 1 i 2 u.k.w.h., jak również nie ma podstaw

do twierdzenia, że doszło do zerwania więzi między treścią zabezpieczonej

wierzytelności a treścią ustanowionej we frankach szwajcarskich hipoteki umownej

zwykłej.

Na gruncie przewidzianej w art. 3531

k.c. zasady swobody umów,

dopuszczalne jest ułożenie stosunku prawnego w taki sposób, że strony ustalą

w umowie inną walutę zobowiązania i inną walutę wykonania zobowiązania.

Strony mogą zatem ustalić jako walutę zobowiązania (wierzytelności) walutę obcą,

a jako walutę wykonania tego zobowiązania (spłaty wierzytelności) walutę polską.

Także z art. 69 ust. 2 pkt 2 i 4 Pr. bank. wynika, że określona w umowie kredytu

bankowego waluta kredytu oraz określona w tej umowie waluta spłaty kredytu nie

muszą być tożsame. Tak właśnie ustaliły strony w umowie kredytu, którego spłatę

zabezpieczały hipoteki, będące przedmiotem sporu. Jeżeli, tak jak w przedmiotowej

umowie, kredyt był wyrażony w walucie obcej, to hipoteka zabezpieczająca jego

spłatę powinna być wyrażona również w tej samej walucie obcej, co wynika

z zasady akcesoryjności hipoteki wyrażonej w art. 65 u.k.w.h. oraz z regulacji

zawartej w art. 68 zd. 2 u.k.w.h., w dawnym brzmieniu. Nie zmienia tej zasady

przyjęcie w umowie kredytu, że jego wypłata i spłata nastąpi w walucie polskiej,

a zatem w tej walucie obowiązany jest spełnić swoje zobowiązanie dłużnik.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 marca 2001 r. IV CSK 377/10

(niepubl.), takie ustalenie zasad spłaty kredytu dotyczy tylko sposobu spełnienia

świadczenia, które następuje w złotych polskich, nie powoduje natomiast zmiany

waluty wierzytelności, która wyrażona jest w walucie obcej. W takiej sytuacji

nieprawidłowe byłoby ustanowienie hipoteki w walucie polskiej, gdyż wierzytelność

z tytułu kredytu, zabezpieczona przez ustanowienie hipoteki, jest wyrażona

w walucie obcej, a zatem zgodnie z zasadą akcesoryjności hipoteki, również

hipoteka powinna być ustanowiona w walucie obcej, odpowiadającej walucie

kredytu, bez względu na ustalony w umowie rodzaj waluty, w której kredyt ma

być spłacany.

Jeżeli dłużnik, zgodnie z umową, ma spełnić świadczenie w walucie polskiej,

nie ma zastosowania art. 358 k.c. w obecnym brzmieniu, gdyż przewiduje on

6

dla dłużnika prawo wyboru waluty spełnienia świadczenia tylko wtedy, gdy

przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej,

a w sytuacji opisanej wyżej, zobowiązanie dłużnika do spłaty kredytu wyrażone jest

w walucie polskiej.

W konsekwencji należy stwierdzić, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego,

że obie hipoteki zostały ustanowione prawidłowo, w walucie obcej, odpowiadającej

walucie zabezpieczonej wierzytelności kredytowej. Nie doszło też do zmiany waluty

zabezpieczonej wierzytelności, a zatem nie ma w sprawie zastosowania art. 684

ust. 1 i 2 u.k.w.h.

Pozostaje w tej sytuacji do rozważenia, w jakiej walucie obowiązany jest

spłacić swoje zobowiązanie wobec wierzyciela dłużnik hipoteczny, nie będący

dłużnikiem osobistym, jeżeli wierzytelność z tytułu kredytu, zabezpieczona hipoteką,

wyrażona została w walucie obcej, podobnie jak zabezpieczająca ją hipoteka,

natomiast walutą spłaty kredytu (wykonania zobowiązania) zabezpieczonego

hipoteką, jest zgodnie z umową kredytową, waluta polska.

Odpowiedź na to pytanie wynika z akcesoryjności hipoteki. Zgodnie z art. 65

u.k.w.h., zarówno w obecnym, jak i dawnym brzmieniu, hipoteka zabezpiecza

oznaczoną wierzytelność, a więc wierzytelność określoną przez konkretną umowę,

która ją wykreowała i ukształtowała. Hipoteka wynika zatem z konkretnej,

oznaczonej wierzytelności i jest z nią ściśle związana. Odpowiedzialność dłużnika

hipotecznego wobec wierzyciela hipotecznego jest wprawdzie odpowiedzialnością

tylko rzeczową i jedynie do wysokości wartości obciążonej nieruchomości,

jednak pozostałe zasady tej odpowiedzialności są ukształtowane przez umowę

kreującą wierzytelność zabezpieczoną hipoteką, gdyż odpowiedzialność

dłużnika hipotecznego jest odpowiedzialnością akcesoryjną w stosunku do

odpowiedzialności dłużnika osobistego i ukształtowaną według zasad

odpowiedzialności dłużnika osobistego.

Zgodnie z art. 95 Pr. bank. podstawą wpisu hipoteki na zabezpieczenie

kredytu bankowego (hipoteki bankowej) są dokumenty bankowe stwierdzające

udzielenie kredytu, jego wysokość, zasady oprocentowania i warunki spłaty oraz

pisemne oświadczenie właściciela nieruchomości o ustanowieniu hipoteki.

Właściciel nieruchomości ustanawiając hipotekę na zabezpieczenie kredytu

7

bankowego przyjmuje zatem odpowiedzialność rzeczową za ściśle określony dług,

wynikający z oznaczonej umowy kredytowej, określającej między innymi zasady

spłaty zadłużenia, w tym walutę spłaty i odpowiada w tym zakresie tak samo jak

dłużnik osobisty. Jeżeli zatem podstawą wpisu hipoteki oznaczonej w walucie obcej

jest umowa kredytu wyrażonego także w tej walucie, natomiast spłatę kredytu

ustalono w walucie polskiej, to dłużnik hipoteczny, nie będący dłużnikiem osobistym,

obowiązany jest spłacić swoje zobowiązanie rzeczowe także w walucie polskiej.

Okoliczność, że hipotekę oznaczono w walucie obcej wynika w takiej sytuacji

z wymagania przewidzianego w art. 68 zd. 2 u.k.w.h., w dawnym brzmieniu i art. 68

ust. 3 u.k.w.h. w brzmieniu obecnym, natomiast nie oznacza, że odpowiedzialność

właściciela nieruchomości jest określona również w tej walucie, gdyż co innego

może wynikać ze stosunku prawnego będącego podstawą ustanowienia hipoteki

i kreującego walutę spłaty zobowiązania zarówno dłużnika osobistego jak

i rzeczowego. Każdorazowy nabywca nieruchomości obciążonej hipoteką bankową,

który odpowiada rzeczowo według zasad określonych w umowie kredytu

bankowego dla spłaty tego długu, powinien we własnym interesie zapoznać się

z dokumentami stanowiącymi podstawę wpisu hipoteki, dołączonymi do księgi

wieczystej i określającymi między innymi walutę spłaty zadłużenia kredytowego.

Stanowisko Sądu Apelacyjnego o braku podstaw do żądania przez stronę

powodową spełnienia świadczenia pozwanej w walucie polskiej jest więc

nieuzasadnione i narusza między innymi wskazane w skardze kasacyjnej

i wymienione na wstępie przepisy art. 353 § 1, art. 354 § 1 k.c. oraz art. 68 u.k.w.h.,

jak również art. 69 ust. 2 i 4 Pr. bank.

Biorąc to pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

k.p.c. uchylił

wyrok Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazał sprawę temu Sądowi

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).